ਭਜਗੋਵਿਨ੍ਦਮ੍

ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਯ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਹੇ ਮੂਰਖ ਮਨ! ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਵਿਅਾਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਮੂਰਖ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਪੈਦਾ ਕਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਧਨ ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਭਟਕ ਨਾ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ।” ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੋਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਨਸਾਨ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਹ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸੋਚ, ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਪਿਆਰਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਭਰਾ। ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵਿਅਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਰਾਗ ਨਾਲ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਝੀਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਧਨ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਨ, ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਘਮੰਡ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ, ਸਰਦੀ-ਗਰਮੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਂ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਸਾ ਦੀ ਹਵਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਧਨ ਜਾਂ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਸਹੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧੁ-ਸੰਗਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਨਾਊ ਹੈ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਜਟਾ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਸਿਰ ਮੂੰਡਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਕੇਸ ਉਖਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਪੇਟ ਦੀ ਆਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਦੇਹ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਦੰਦ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਟੱਕਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਢਾ ਲਾਠੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਗਠੜੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸੂਰਜ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁਟਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੂੰਹ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠਾ, ਹੱਥ ਪਸਾਰ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ—ਫਿਰ ਵੀ ਆਸਾ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦੀ। ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਵਰਤ ਰੱਖ, ਦਾਨ ਦੇ, ਪਰ ਜੇ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ, ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ ਪਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇ—ਵਿਰਾਗੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਹੀ ਅਨੰਦ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਗਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ—ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਜਾਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਾਂ ਮੁਰਾਰੀ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਲਈ—ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਨਮ, ਇਹ ਮੌਤ, ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਰਾਰੀ, ਤੂੰ ਬੇਅੰਤ ਦਇਆਲੂ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ। ਕਈ ਯੋਗੀ ਕੂੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਚ ਕਿ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਾਂ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਅਰਥ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਮ-ਭਾਵ ਰੱਖ, ਤਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ। ਹਰ ਥਾਂ ਆਪੇ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, “ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?” ਇਹ ਸੋਚ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਗੁਪਤ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਗਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧੁ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਤੇ ਧਨ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦੇ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਤਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚ ਕਿ ਧਨ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਧਨਵਾਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਸੁਆਸ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਨਾਸ-ਅਨਾਸ ਵਿਚ ਭੇਦ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਕਈ ਮੂਰਖ ਵਿਅਾਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਯ ਜੀ ਨੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਜਗਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, “ਹੇ ਮੂਰਖ ਮਨ! ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ। ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਹੈ।