ଏକ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିମୟ କଥାରେ, ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଏମିତି ଏକତ୍ର କରାଯାଉଛି— ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଲେ, ବ୍ୟାକରଣର ନିୟମ କିମ୍ବା ପାଠ ପଢ଼ିବା କୌଣସି ଉପକାର କରିପାରିବ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁନିଆରେ ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଧାର ଉପାୟ ହେଉଛି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଭଜିବା । ଏହି ମନ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଧନ ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ି, ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତୋଷକୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ବିକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ । ନିଜ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯେତେକି ଧନ ମିଳେ, ତାହିରେ ନିଜକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖିବା ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ । ନାରୀଙ୍କ ଶରୀରର ଆକର୍ଷଣରେ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାଠାରୁ ଦୂରେ ରୁହ, କାରଣ ଏହା ମାଂସ, ଚର୍ବି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକ ରୂପାନ୍ତର ମାତ୍ର । ଏହି ଜୀବନ ଏକ ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ପାଣି ବିନା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅନିଶ୍ଚିତ । ସମସ୍ତ ସଂସାର ରୋଗ, ଅହଂକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ । ଯେତେଦିନ ଧନ ଉପାର୍ଜନ ଚାଲିଥାଏ, ତେତେଦିନ ପରିବାର ମନେ ଆସିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ବୟସ୍କ ଶରୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଘରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଖବର ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଶ୍ୱାସ ଯେତେଦିନ ରହିଛି, ପରିବାର ମନେ ଆସେ; ଶ୍ୱାସ ଯିବା ପରେ, ଶବ ଦେଖି ଜୀବନ ସାଙ୍ଗୀ ମଧ୍ୟ ଡରେ । ଶିଶୁବେଳେ ଖେଳାରେ, ଯୁବାବେଳେ ନାରୀ ସଙ୍ଗରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କେହି ମଧ୍ୟ ପରମ ବ୍ରହ୍ମରେ ମନ ଲଗାଏ ନାହିଁ । "କିଏ ତୁମର ପ୍ରିୟ? କିଏ ପୁତ୍ର? ଏହି ସଂସାର ଅଦ୍ଭୁତ । କିଏ ତୁମେ, କିଏ ମୁଁ, କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛୁ?" ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର । ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଅସକ୍ତି, ତାହାରୁ ମୋହମୁକ୍ତି, ତାହାରୁ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢତା, ଏବଂ ତାହାରୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଲେ କାମନାର ଉତ୍ସାହ କେଉଁଠି? ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ହ୍ରଦ କେଉଁଠି? ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଲେ ସଙ୍ଗୀ କେଉଁଠି? ତଥା ତୁମେ ଯଦି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣ, ସଂସାର କେଉଁଠି? ଧନ, ଲୋକ, ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅଭିମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି । ସମସ୍ତ କିଛି ମାୟାରେ ଘେରାଯାଇଛି ବୋଲି ବୁଝି, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କର । ଦିନ ଓ ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ, ଶୀତ ଓ ବସନ୍ତ ପୁନଃ ପୁନଃ ଆସିଯାଏ; ସମୟ ଖେଳେ ଓ ଜୀବନ ଚାଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଶାର ବାତାସ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ । "ତୁମର ଜନାନୀ, ଧନ, ଶ୍ରୀମତ୍ତି ନେଇ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରୁଛ?" ଏହି ଭ୍ରମିତ ମନ, କିଏ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେବ? ତିନି ଲୋକରେ ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ; ଏହା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ପାରିହେବା ପାଇଁ ନୌକା । କେହି ଜଟା ବା ମଣ୍ଡନ କରେ, କେହି କେଶ ଉଖିଁ ଦେଉଛି, କେହି ଗେରୁଆ ଛାଡ଼ା ପିନ୍ଧି ବିଭିନ୍ନ ଭେଷ ଧରେ; ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂଢ଼ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ସମସ୍ତ କାମ ମାନେ ପେଟ ପାଇଁ ମାତ୍ର । ଶରୀର ବୃଦ୍ଧ, କେଶ ଧଳା, ମୁଁହ ଦାନ୍ତହୀନ, ମୁଣ୍ଡ ଗଞ୍ଜା; ବୃଦ୍ଧ ଲାଠି ନେଇ ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଶାର ବୋଝା ଛାଡ଼ି ନଯାଏ । ଆଗରେ ଅଗ୍ନି, ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରାତିରେ ମୁଣ୍ଡୁକୁ ଘୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ି ଶୋଏ, ହାତ ଫିଲାଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗେ, ଗଛ ତଳେ ରହେ, ତଥାପି ଆଶାର ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ । କେହି ଗଙ୍ଗା ଅଥବା ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରେ, ବ୍ରତ ରଖେ, ଦାନ କରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ବିନା, ଶତ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ । ଦେବ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିବା, ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇବା, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବା, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିବା—ବିରକ୍ତି କେତେ ସୁଖ ଦେଉଛି! ଯେଉଁଠି ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ କିମ୍ବା ଭୋଗ, ସଙ୍ଗ କିମ୍ବା ବିରକ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଏକ ଅର୍ଥ ରଖେ । ଯେଉଁଠି କିଛି ଭଗବଦ୍ଗୀତା ପଢ଼ିଛି, କିଛି ଗଙ୍ଗାଜଳ ପିଇଛି, କିମ୍ବା ମୁରାରିଙ୍କୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଭଜିଛି, ସେଉଁଠି ଯମଙ୍କ ଭୟ ନାହିଁ । ପୁନଃ ଜନ୍ମ, ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁ, ପୁନଃ ଜନନୀ ଗର୍ଭରେ ପଡ଼ିବା—ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ, ମୁରାରି, ତୁମେ ଅପାର କୃପା କର । ରସ୍ତାରେ ମିଳିଥିବା ଚିରା ପିନ୍ଧି, ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଉପରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯୋଗରେ ଲୀନ ମନେ, ଯୋଗୀ ଶିଶୁ ବା ପାଗଳ ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରେ । "କିଏ ତୁମେ? କିଏ ମୁଁ? କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି? କିଏ ମା, କିଏ ବାପା?" ଏହି ଚିନ୍ତା ମନରେ ରଖ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅସାର; ସଂସାରକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ଭାବି ତ୍ୟାଗ କର । ତୁମେ, ମୁଁ, ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁର ଏକ ରୂପ; ଅନ୍ୟରେ ରାଗ କରିବା ଅନାବଶ୍ୟକ । ସମସ୍ତ ଠାରେ ସମ ଭାବ ରଖ, ତେବେ ବିଷ୍ଣୁସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବ । ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ମିତ୍ରତା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମା ଭାବି, ଭେଦ ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର । କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି, "ମୁଁ କିଏ?" ବୋଲି ଆତ୍ମାର ଚିନ୍ତନ କର । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ମୂଢ଼ ଲୋକ ଗୁପ୍ତ ନରକରେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି । ଗୀତା ଓ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମ ଗାଉ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୂପର ଧ୍ୟାନ କର, ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରୁହ, ଧନ ଦରିଦ୍ରକୁ ଦିଅ । ନାରୀ ସଙ୍ଗରେ ଭୋଗ ମଧୁର ଲାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରରେ ରୋଗ ଆସେ; ଏହି ସଂସାରରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ । ସଦା ଚିନ୍ତନ କର, ଧନ ଦୁଃଖର ମୂଳ; ଏହିଥିରେ ଏକ ତିନି ମାନା ସୁଖ ନାହିଁ ।