भजगोविन्दम्

मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम्। यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम्

अरे मूर्खा, धन मिळवायची हाव सोड. मनात चांगली समजूत आण आणि समाधान ठेव. आपल्या कर्माने जेवढं धन मिळतं, त्यातच मन रमव.

नारीस्तनभर नाभीदेशं दृष्ट्वा मागामोहावेशम् । एतन्मांसावसादि विकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम्

स्त्रीच्या स्तनांकडे किंवा नाभीकडे पाहून मोहात पडू नकोस. हे सगळं मांस, मेद आणि इतर द्रव्यांचं बदललेलं रूप आहे, असं मनात पुन्हा पुन्हा विचार कर.

नलिनीदलगत जलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् । विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम्

कमळाच्या पानावरचं पाणी जसं फारच चंचल असतं, तसंच माणसाचं आयुष्यही अत्यंत अस्थिर आहे. हा सारा जग रोग, अहंकार आणि दुःख यांनी ग्रासलेला आहे, हे ओळख.

यावद्वित्तोपार्जन सक्तः स्तावन्निज परिवारो रक्तः । पश्चाज्जीवति जर्जर देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे

जोवर माणूस धन मिळविण्यात गुंतलेला असतो, तोवर त्याच्या कुटुंबीयांचं त्याच्यावर प्रेम असतं. पण एकदा शरीर म्हातारं होऊन थकलं की, घरात कुणीही त्याची चौकशी करत नाही.

यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे । गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये

जोवर श्वास शरीरात आहे, तोवर घरचे आपली काळजी घेतात. पण एकदा श्वास निघून गेला, शरीर पडलं की, तीच बायको त्या देहाला घाबरते.

बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः । वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः

लहानपणी खेळण्यात मन गुंतलेलं असतं, तारुण्यात स्त्रीसंगात, आणि म्हातारपणी चिंता-फिकिरीत. पण कुणाचंच मन त्या परमात्म्यात गुंतत नाही.

काते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः । कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः

कोण तुझी प्रेयसी? कोण तुझा मुलगा? हा संसार फारच विचित्र आहे. तू कुणाचा आहेस? तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? हे सत्य विचार, रे भाऊ.

सत्सङ्गत्वे निस्स्ङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् । निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः

सज्जनांच्या संगतीने आसक्ती कमी होते; आसक्ती गेल्यावर मोह नाहीसा होतो; मोह नाहीसा झाल्यावर सत्यात स्थिरता येते; आणि सत्यात स्थिरता आल्यावर माणूस जिवंतपणी मुक्त होतो.

वयसिगते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः । क्षीणेवित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः

वय वाढल्यावर इच्छा अस्वस्थ करतात का? पाणी आटल्यावर तलाव कुठे राहतो? संपत्ती गेल्यावर आपले कोण राहतात? सत्य कळल्यावर संसार कुठे उरतो?

मा कुरु धन जन यौवन गर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा

धन, माणसं किंवा तारुण्य यांचा अभिमान करू नकोस; काळ एका क्षणात सर्व काही हिरावून घेतो. हे सगळं माया आहे हे समजून, त्याचा त्याग कर आणि ब्रह्मपदात प्रवेश कर.

दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः । कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः

दिवस-रात्र, संध्याकाळ-सकाळ, हिवाळा-वसंत पुन्हा पुन्हा येतात; काळ आपलं काम करत राहतो आणि आयुष्य संपतं, तरीही आशेची हवा काही सुटत नाही.

द्वादशमञ्जरिकाभिरशेषः कथितो वैयाकरणस्यैषः । उपदेशो भूद्विद्यानिपुणैः श्रीमच्छन्करभगवच्छरणैः ॥ १२अ ॥ काते कान्ता धन गतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता । त्रिजगति सज्जनसं गतिरैका भवति भवार्णवतरणे नौका

अरे वेड्या, बायको, धन, संपत्ती यांची काळजी कशाला करतोस? तुझ्यासाठी कुणी मार्गदर्शक नाही का? या तिन्ही जगांत सज्जनांची संगतच खरी आश्रय आहे; तीच या संसारसागरातून पार नेणारी नौका ठरते.

जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः । पश्यन्नपि चन पश्यति मूढः उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः

कोणी जटा वाढवतो, कोणी डोकं मुंडतो, तर कोणी केस उपटतो; भगवे वस्त्र घालून वेगवेगळे वेष घेतो. पण मूर्ख माणूस पाहूनही काहीच समजून घेत नाही; हे सगळं फक्त पोटासाठीच केलं जातं.

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जतं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्

शरीर वाकडं होतं, केस पांढरे होतात, तोंडात दात राहत नाहीत, डोकं टक्कल पडतं. म्हातारा काठी धरून चालतो, तरीसुद्धा इच्छा-आकांक्षांचा गाठोडं त्याला सोडवत नाही.

अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः । करतलभिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः

समोर अग्नी, मागे सूर्य, रात्री गुडघे हनुवटीला लावून बसतो, हातात भिक्षा मागतो, झाडाखाली राहतो—तरीसुद्धा आशेच्या दोऱ्याने तो बांधलेलाच राहतो.

कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् । ज्ञानविहिनः सर्वमतेन मुक्तिं न भजति जन्मशतेन

कोणी गंगेत किंवा समुद्रात स्नान केले, व्रते पाळली, किंवा दान दिले, पण जर ज्ञान नसेल, तर सर्वांच्या मते, शंभर जन्म झाले तरीही त्याला मुक्ती मिळत नाही.

सुर मंदिर तरु मूल निवासः शय्या भूतल मजिनं वासः । सर्व परिग्रह भोग त्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः

कोणी देवळात किंवा झाडाखाली राहिला, जमिनीवर झोपला किंवा मृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातले, सर्व मालमत्ता आणि सुखांचा त्याग केला, तरी वैराग्याने कोणाला सुख मिळत नाही असे कोण आहे?

योगरतो वाभोगरतोवा सङ्गरतो वा सङ्गवीहिनः । यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव

कोणी योगात रमला असो किंवा इंद्रियसुखात, संगतीत रमला असो किंवा एकटाच राहिला, ज्याचे मन ब्रह्मात रमते, तो खरोखर आनंदात असतो, आनंदातच असतो.

भगवद् गीता किञ्चिदधीता गङ्गा जललव कणिकापीता । सकृदपि येन मुरारि समर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा

ज्याने भगवद्गीता थोडी जरी वाचली, गंगेचे पाणी थेंबभर जरी प्याले, किंवा मुरारीची एकदाही पूजा केली, त्याच्याशी यमाचा काहीही संबंध राहत नाही.

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननी जठरे शयनम् । इह संसारे बहुदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे

पुन्हा जन्म, पुन्हा मृत्यू, पुन्हा आईच्या पोटात पडावं लागतं; या जगाच्या महासागरात, जो पार करणं फार कठीण आहे, असीम दयाळू असलेल्या मुरारी, मला तुझ्या कृपेने वाचव.

रथ्या चर्पट विरचित कन्थः पुण्यापुण्य विवर्जित पन्थः । योगी योगनियोजित चित्तो रमते बालोन्मत्तवदेव

रस्त्यावरचे फाटके कपडे जोडून अंगावर घातलेला, पुण्यापापाच्या पलिकडचं मार्ग चालणारा, योगात मन लीन केलेला योगी, लहान मुलासारखा किंवा वेड्यासारखा आनंदात रमतो.

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः । इति परिभावय सर्वमसारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न विचारम्

तू कोण? मी कोण? मी कुठून आलो? माझी आई कोण? माझा वडील कोण? असं नीट विचार कर; हे सगळं क्षणभंगुर आहे. हे जग स्वप्नासारखं समजून सोडून दे.

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः । भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम्

तुझ्यात, माझ्यात आणि इतर कुठेही एकच विष्णू आहे. तू मला रागावतोस, असहिष्णू होतोस, ते व्यर्थ आहे. सर्वत्र समदृष्टी ठेव; तुला लवकरच विष्णूत्व मिळवायचं असेल तर.

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ । सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम्

शत्रू, मित्र, मुलगा किंवा नातेवाईक यांच्याशी भांडण किंवा मैत्री करण्याचा हट्ट करू नकोस. सर्वत्र स्वतःला पाहा आणि सर्व ठिकाणी भेदभावाचे अज्ञान सोडून दे.

कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽत्मानं भावय कोऽहम् । आत्मज्ञान विहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः

इच्छा, राग, लोभ आणि भ्रम सोडून, 'मी कोण आहे?' असा विचार करत स्वतःचा शोध घे. ज्यांना स्वतःचे ज्ञान नाही, असे मूर्ख लोक गुप्त नरकात यातना भोगतात.

गेयं गीता नाम सहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् । नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम्

गीता आणि हजार नावांचे पठण करावे, श्रीपतीचे रूप नेहमी ध्यानात ठेवावे, मन सत्पुरुषांच्या संगतीत ठेवावे आणि धन गरजू लोकांना द्यावे.

सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः । यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम्

आनंदीपणे स्त्रियांसोबतचे सुख उपभोगले जाते, पण नंतर शरीरात आजार येतो. या जगात मृत्यू निश्चित असतानाही, माणूस पाप करणे सोडत नाही.

अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धन भाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिआ रीतिः

संपत्ती म्हणजेच दुःखाचं मूळ आहे, हे नेहमी लक्षात ठेव. खरं सांगायचं तर, पैशात खरंच सुखाचा थोडाही अंश नाही. श्रीमंतालाही आपल्या मुलाची भीती वाटते; हीच या जगाची रीत आहे.

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् । जाप्यसमेत समाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम्

श्वासावर नियंत्रण ठेव, इंद्रियांना आवर, कायमचं आणि क्षणिक यातील फरक ओळख. जप आणि ध्यान यांच्यासह हे सगळं खूप लक्षपूर्वक आणि काळजीने कर.