ભજગોવિન્દમ્

મૂઢ જહીહિ ધનાગમતૃષ્ણાં કુરુ સદ્બુદ્ધિં મનસિ વિતૃષ્ણામ્। યલ્લભસે નિજકર્મોપાત્તં વિત્તં તેન વિનોદય ચિત્તમ્

મૂર્ખ, ધન મેળવવાની તરસ છોડ, મનમાં સારા વિચારો અને સંતોષ રાખ. તારા પોતાના કર્મથી જે ધન મળે છે, તેમાં જ મનને આનંદ આપ.

નારીસ્તનભર નાભીદેશં દૃષ્ટ્વા માગામોહાવેશમ્ । એતન્માંસાવસાદિ વિકારં મનસિ વિચિન્તય વારં વારમ્

સ્ત્રીના સ્તન અને નાભિ તરફ જોઈને મોહમાં ન પડ. વારંવાર વિચાર કર કે આ તો માત્ર માંસ, ચરબી અને અન્ય પદાર્થોનો જ ફેરફાર છે.

નલિનીદલગત જલમતિતરલં તદ્વજ્જીવિતમતિશયચપલમ્ । વિદ્ધિ વ્યાધ્યભિમાનગ્રસ્તં લોકં શોકહતં ચ સમસ્તમ્

કમળના પાન પરનું પાણી જેટલું અસ્થિર છે, જીવન પણ એટલું જ ચંચળ છે. સમજ કે આખું જગત રોગ, અભિમાન અને દુઃખથી પીડાયેલું છે.

યાવદ્વિત્તોપાર્જન સક્તઃ સ્તાવન્નિજ પરિવારો રક્તઃ । પશ્ચાજ્જીવતિ જર્જર દેહે વાર્તાં કોઽપિ ન પૃચ્છતિ ગેહે

જ્યાં સુધી માણસ ધન કમાવામાં વ્યસ્ત રહે છે, ત્યાં સુધી તેના પરિવારજન પણ તેને લગાવ રાખે છે; પણ જ્યારે શરીર વૃદ્ધાવસ્થામાં નબળું થઈ જાય છે, ત્યારે ઘરમાં કોઈ પણ તેની ખબર પૂછતું નથી.

યાવત્પવનો નિવસતિ દેહે તાવત્પૃચ્છતિ કુશલં ગેહે । ગતવતિ વાયૌ દેહાપાયે ભાર્યા બિભ્યતિ તસ્મિન્કાયે

જ્યાં સુધી શરીરમાં શ્વાસ છે, ત્યાં સુધી ઘરના લોકો તેની ખેરખબર પૂછે છે; પણ જ્યારે શ્વાસ છૂટી જાય અને શરીર પડી રહે, ત્યારે પત્ની પણ એ શરીરને જોઈને ડરે છે.

બાલસ્તાવત્ક્રીડાસક્તઃ તરુણસ્તાવત્તરુણીસક્તઃ । વૃદ્ધસ્તાવચ્ચિન્તાસક્તઃ પરે બ્રહ્મણિ કોઽપિ ન સક્તઃ

બાળપણમાં રમવામાં મન લાગી રહે છે, યુવાનીમાં સ્ત્રીમાં મન લાગી જાય છે, અને વૃદ્ધાવસ્થામાં ચિંતામાં મન ફસાઈ જાય છે—પણ પરમાત્મામાં કોઈનું મન લાગતું નથી.

કાતે કાન્તા કસ્તે પુત્રઃ સંસારોઽયમતીવ વિચિત્રઃ । કસ્ય ત્વં કઃ કુત આયાતઃ તત્ત્વં ચિન્તય તદિહ ભ્રાતઃ

કોણ છે teri પ્રિય? કોણ છે તારો પુત્ર? આ સંસાર તો બહુ અજાયબ છે. તું કોના છે? તું કોણ છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? ભાઈ, અહીં જ બેસીને આ સત્ય પર વિચાર કર.

સત્સઙ્ગત્વે નિસ્સ્ઙ્ગત્વં નિસ્સઙ્ગત્વે નિર્મોહત્વમ્ । નિર્મોહત્વે નિશ્ચલતત્ત્વં નિશ્ચલતત્ત્વે જીવન્મુક્તિઃ

સારા લોકોની સંગતમાં રહીએ તો દુનિયાથી લગાવ ઓગળી જાય છે; એ લગાવ છૂટે તો ભ્રમ દૂર થાય છે; ભ્રમ દૂર થાય ત્યારે સત્યમાં સ્થિરતા આવે છે; અને એ સ્થિરતામાં જીવતો જ મુક્ત થઇ જાય છે.

વયસિગતે કઃ કામવિકારઃ શુષ્કે નીરે કઃ કાસારઃ । ક્ષીણેવિત્તે કઃ પરિવારઃ જ્ઞાતે તત્ત્વે કઃ સંસારઃ

વૃદ્ધાવસ્થામાં ઇચ્છાઓની ઉથલપાથલ ક્યાં રહે છે? પાણી સુકાઈ જાય તો તળાવ ક્યાં રહે? ધન ખૂટી જાય તો સગાં-સંબંધીઓ ક્યાં રહે? અને સાચું જ્ઞાન મળી જાય તો સંસાર ક્યાં રહે?

મા કુરુ ધન જન યૌવન ગર્વં હરતિ નિમેષાત્કાલઃ સર્વમ્ । માયામયમિદમખિલં હિત્વા બ્રહ્મપદં ત્વં પ્રવિશ વિદિત્વા

ધન, લોકો કે યુવાનીનો અભિમાન ના કર; સમય પળમાં બધું લઈ જાય છે. સમજ કે આ બધું માયાનો ખેલ છે, એને છોડી દે અને બ્રહ્મપદમાં પ્રવેશ કર.

દિનયામિન્યૌ સાયં પ્રાતઃ શિશિરવસન્તૌ પુનરાયાતઃ । કાલઃ ક્રીડતિ ગચ્છત્યાયુઃ તદપિ ન મુઞ્ચત્યાશાવાયુઃ

દિવસ-રાત, સાંજ-સવાર, શિયાળો-વસંત ફરી ફરી આવે છે; સમય રમે છે અને જીવન પસાર થાય છે, છતાં આશાની હવા છૂટતી નથી.

દ્વાદશમઞ્જરિકાભિરશેષઃ કથિતો વૈયાકરણસ્યૈષઃ । ઉપદેશો ભૂદ્વિદ્યાનિપુણૈઃ શ્રીમચ્છન્કરભગવચ્છરણૈઃ ॥ ૧૨અ ॥ કાતે કાન્તા ધન ગતચિન્તા વાતુલ કિં તવ નાસ્તિ નિયન્તા । ત્રિજગતિ સજ્જનસં ગતિરૈકા ભવતિ ભવાર્ણવતરણે નૌકા

હે મૂર્ખ, તું પત્ની, ધન કે સંપત્તિ વિશે કેમ ચિંતિત છે? શું તને માર્ગદર્શન આપનાર કોઈ નથી? ત્રણેય લોકમાં સારા લોકોની સંગતિ જ એકમાત્ર આશ્રય છે; એ જ તને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારવા માટે નાવ બની જાય છે.

જટિલો મુણ્ડી લુઞ્છિતકેશઃ કાષાયામ્બરબહુકૃતવેષઃ । પશ્યન્નપિ ચન પશ્યતિ મૂઢઃ ઉદરનિમિત્તં બહુકૃતવેષઃ

કોઈ જટાવાળું બને છે, કોઈ માથું મુંડાવે છે, કોઈ વાળ ઉપાડી નાખે છે; કોઈ ગેરુઆ કપડા પહેરે છે અને અનેક પ્રકારના વેશ ધારણ કરે છે. છતાં, જોઈને પણ એ મૂર્ખ સાચું નથી સમજતો; આ બધું તો પેટ માટે જ કરે છે.

અઙ્ગં ગલિતં પલિતં મુણ્ડં દશનવિહીનં જતં તુણ્ડમ્ । વૃદ્ધો યાતિ ગૃહીત્વા દણ્ડં તદપિ ન મુઞ્ચત્યાશાપિણ્ડમ્

શરીર વૃદ્ધ થાય છે, વાળ સફેદ થાય છે, માથું ટકલું થાય છે, દાંત રહી જતા નથી, મોં સુકાઈ જાય છે. વૃદ્ધ માણસ લાકડી પકડીને ચાલે છે, છતાં પણ ઈચ્છાઓનો ગાંઠો એને છોડતો નથી.

અગ્રે વહ્નિઃ પૃષ્ઠેભાનુઃ રાત્રૌ ચુબુકસમર્પિતજાનુઃ । કરતલભિક્ષસ્તરુતલવાસઃ તદપિ ન મુઞ્ચત્યાશાપાશઃ

આગ સામે અને પીઠ પાછળ સૂર્ય, રાત્રે ઘૂંટણને ચિબુકે લગાવીને બેસવું, હાથમાં ભિક્ષા માંગવી અને વૃક્ષ નીચે રહેવું—છતાં પણ આશાની બંધન એને છોડતું નથી.

કુરુતે ગઙ્ગાસાગરગમનં વ્રતપરિપાલનમથવા દાનમ્ । જ્ઞાનવિહિનઃ સર્વમતેન મુક્તિં ન ભજતિ જન્મશતેન

કોઈ ગંગા કે સાગરમાં સ્નાન કરે, ઉપવાસો પાળે કે દાન આપે, પણ જ્ઞાન વિના, બધા મહાન લોકોના મત પ્રમાણે, એને સો જન્મે પણ મુક્તિ મળતી નથી.

સુર મંદિર તરુ મૂલ નિવાસઃ શય્યા ભૂતલ મજિનં વાસઃ । સર્વ પરિગ્રહ ભોગ ત્યાગઃ કસ્ય સુખં ન કરોતિ વિરાગઃ

દેવમંદિરમાં રહેવું કે વૃક્ષની છાયામાં વસવું, જમીન પર સુવું કે મૃગચર્મ પહેરવું, બધું છોડીને સુખ-ભોગનો ત્યાગ કરવો—વિરાગ્યથી કયાં સુખ મળતું નથી?

યોગરતો વાભોગરતોવા સઙ્ગરતો વા સઙ્ગવીહિનઃ । યસ્ય બ્રહ્મણિ રમતે ચિત્તં નન્દતિ નન્દતિ નન્દત્યેવ

કોઈ યોગમાં આનંદ મેળવે કે ભોગમાં, સંગમાં રહે કે એકાંતમાં—જેનું મન બ્રહ્મમાં રમી જાય છે, એ ખરેખર આનંદમાં રહે છે, આનંદમાં રહે છે, આનંદમાં જ રહે છે.

ભગવદ્ ગીતા કિઞ્ચિદધીતા ગઙ્ગા જલલવ કણિકાપીતા । સકૃદપિ યેન મુરારિ સમર્ચા ક્રિયતે તસ્ય યમેન ન ચર્ચા

જેને ભગવદ્ ગીતા થોડું પણ વાંચી છે, ગંગાજળનો એક ટીપો પણ પીધો છે, કે મુરારીની એકવાર પણ પૂજા કરી છે—એના માટે યમરાજનો કોઈ સંબંધ રહેતો નથી.

પુનરપિ જનનં પુનરપિ મરણં પુનરપિ જનની જઠરે શયનમ્ । ઇહ સંસારે બહુદુસ્તારે કૃપયાઽપારે પાહિ મુરારે

ફરી જન્મ, ફરી મૃત્યુ, ફરી માતાના પેટમાં રહેવું પડે છે; આ સંસાર બહુ મુશ્કેલ છે, પાર ઉતરવો અઘરો છે. હે મુરારી, તારી દયાની કોઈ સીમા નથી, મને બચાવ.

રથ્યા ચર્પટ વિરચિત કન્થઃ પુણ્યાપુણ્ય વિવર્જિત પન્થઃ । યોગી યોગનિયોજિત ચિત્તો રમતે બાલોન્મત્તવદેવ

રસ્તા પરથી ભેગા કરેલા ચીથરાંથી બનેલો કપડો પહેરીને, પાપ-પુણ્યથી પર રહેલો માર્ગ પકડીને, યોગી પોતાનું મન યોગમાં લગાડે છે અને બાળક કે પાગલ જેવો આનંદ માણે છે.

કસ્ત્વં કોઽહં કુત આયાતઃ કા મે જનની કો મે તાતઃ । ઇતિ પરિભાવય સર્વમસારમ્ વિશ્વં ત્યક્ત્વા સ્વપ્ન વિચારમ્

તું કોણ છે? હું કોણ છું? હું ક્યાંથી આવ્યો? મારી માતા કોણ? મારા પિતા કોણ? આ બધું સારી રીતે વિચાર; આ જગત અસાર છે. દુનિયાને સ્વપ્ન સમાન માન અને છોડ.

ત્વયિ મયિ ચાન્યત્રૈકો વિષ્ણુઃ વ્યર્થં કુપ્યસિ મય્યસહિષ્ણુઃ । ભવ સમચિત્તઃ સર્વત્ર ત્વં વાઞ્છસ્યચિરાદ્યદિ વિષ્ણુત્વમ્

તારા માં, મારા માં અને બીજામાં પણ એક જ વિષ્ણુ છે. તું વ્યર્થમાં મારા પર ગુસ્સો કરે છે, સહનશીલ નથી. જો તારે વહેલી તકે વિષ્ણુરૂપ થવું હોય તો સર્વત્ર સમભાવ રાખ.

શત્રૌ મિત્રે પુત્રે બન્ધૌ મા કુરુ યત્નં વિગ્રહસન્ધૌ । સર્વસ્મિન્નપિ પશ્યાત્માનં સર્વત્રોત્સૃજ ભેદાજ્ઞાનમ્

શત્રુ, મિત્ર, પુત્ર કે સંબંધીઓ સાથે ઝઘડો કે મૈત્રી કરવા માટે પ્રયત્ન ન કર; દરેકમાં પોતાનું સ્વરૂપ જો અને સર્વત્ર ભેદભાવની અજ્ઞાનતા છોડી દે.

કામં ક્રોધં લોભં મોહં ત્યક્ત્વાઽત્માનં ભાવય કોઽહમ્ । આત્મજ્ઞાન વિહીના મૂઢાઃ તે પચ્યન્તે નરકનિગૂઢાઃ

ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ અને મોહને છોડી, 'હું કોણ છું?' એમ પોતાનું સ્વરૂપ વિચાર; આત્મજ્ઞાન વિના રહેલા મૂર્ખો ગુપ્ત નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.

ગેયં ગીતા નામ સહસ્રં ધ્યેયં શ્રીપતિ રૂપમજસ્રમ્ । નેયં સજ્જન સઙ્ગે ચિત્તં દેયં દીનજનાય ચ વિત્તમ્

ભગવદ્ ગીતા અને સહસ્ત્ર નામોનું ગાન કર; શ્રીપતિના રૂપનું સતત ધ્યાન કર; મનને સજ્જનોની સંગતમાં રાખ અને ધન ગરીબોને આપ.

સુખતઃ ક્રિયતે રામાભોગઃ પશ્ચાદ્ધન્ત શરીરે રોગઃ । યદ્યપિ લોકે મરણં શરણં તદપિ ન મુઞ્ચતિ પાપાચરણમ્

આનંદથી સ્ત્રીસુખ માણવામાં આવે છે, પણ પછી શરીરમાં રોગ થાય છે; દુનિયામાં મૃત્યુ નિશ્ચિત છે છતાં પાપકર્મ છોડાતું નથી.

અર્થમનર્થં ભાવય નિત્યં નાસ્તિતતઃ સુખલેશઃ સત્યમ્ । પુત્રાદપિ ધન ભાજાં ભીતિઃ સર્વત્રૈષા વિહિઆ રીતિઃ

ધનને હંમેશા અનર્થનું કારણ સમજો; તેમાં સચ્ચોટ સુખનો લેશ પણ નથી. ધનવાનને પોતાના પુત્રથી પણ ભય રહે છે; દુનિયાની રીત બધે આવી જ છે.

પ્રાણાયામં પ્રત્યાહારં નિત્યાનિત્ય વિવેકવિચારમ્ । જાપ્યસમેત સમાધિવિધાનં કુર્વવધાનં મહદવધાનમ્

શ્વાસનિયંત્રણ, ઇન્દ્રિય સંયમ અને કાયમ રહે તેવું કે ક્ષણભંગુર તેવું શું છે એની સમજણ રાખો. જપ અને ધ્યાન સાથે આ બધું ખૂબ ધ્યાનપૂર્વક કરો.