ભજગોવિન્દમ્

मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम्। यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम्

મૂર્ખ, ધન મેળવવાની તરસ છોડ, મનમાં સારા વિચારો અને સંતોષ રાખ. તારા પોતાના કર્મથી જે ધન મળે છે, તેમાં જ મનને આનંદ આપ.

नारीस्तनभर नाभीदेशं दृष्ट्वा मागामोहावेशम् । एतन्मांसावसादि विकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम्

સ્ત્રીના સ્તન અને નાભિ તરફ જોઈને મોહમાં ન પડ. વારંવાર વિચાર કર કે આ તો માત્ર માંસ, ચરબી અને અન્ય પદાર્થોનો જ ફેરફાર છે.

नलिनीदलगत जलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् । विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम्

કમળના પાન પરનું પાણી જેટલું અસ્થિર છે, જીવન પણ એટલું જ ચંચળ છે. સમજ કે આખું જગત રોગ, અભિમાન અને દુઃખથી પીડાયેલું છે.

यावद्वित्तोपार्जन सक्तः स्तावन्निज परिवारो रक्तः । पश्चाज्जीवति जर्जर देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे

જ્યાં સુધી માણસ ધન કમાવામાં વ્યસ્ત રહે છે, ત્યાં સુધી તેના પરિવારજન પણ તેને લગાવ રાખે છે; પણ જ્યારે શરીર વૃદ્ધાવસ્થામાં નબળું થઈ જાય છે, ત્યારે ઘરમાં કોઈ પણ તેની ખબર પૂછતું નથી.

यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे । गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये

જ્યાં સુધી શરીરમાં શ્વાસ છે, ત્યાં સુધી ઘરના લોકો તેની ખેરખબર પૂછે છે; પણ જ્યારે શ્વાસ છૂટી જાય અને શરીર પડી રહે, ત્યારે પત્ની પણ એ શરીરને જોઈને ડરે છે.

बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः । वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः

બાળપણમાં રમવામાં મન લાગી રહે છે, યુવાનીમાં સ્ત્રીમાં મન લાગી જાય છે, અને વૃદ્ધાવસ્થામાં ચિંતામાં મન ફસાઈ જાય છે—પણ પરમાત્મામાં કોઈનું મન લાગતું નથી.

काते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः । कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः

કોણ છે teri પ્રિય? કોણ છે તારો પુત્ર? આ સંસાર તો બહુ અજાયબ છે. તું કોના છે? તું કોણ છે? ક્યાંથી આવ્યો છે? ભાઈ, અહીં જ બેસીને આ સત્ય પર વિચાર કર.

सत्सङ्गत्वे निस्स्ङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् । निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः

સારા લોકોની સંગતમાં રહીએ તો દુનિયાથી લગાવ ઓગળી જાય છે; એ લગાવ છૂટે તો ભ્રમ દૂર થાય છે; ભ્રમ દૂર થાય ત્યારે સત્યમાં સ્થિરતા આવે છે; અને એ સ્થિરતામાં જીવતો જ મુક્ત થઇ જાય છે.

वयसिगते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः । क्षीणेवित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः

વૃદ્ધાવસ્થામાં ઇચ્છાઓની ઉથલપાથલ ક્યાં રહે છે? પાણી સુકાઈ જાય તો તળાવ ક્યાં રહે? ધન ખૂટી જાય તો સગાં-સંબંધીઓ ક્યાં રહે? અને સાચું જ્ઞાન મળી જાય તો સંસાર ક્યાં રહે?

मा कुरु धन जन यौवन गर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा

ધન, લોકો કે યુવાનીનો અભિમાન ના કર; સમય પળમાં બધું લઈ જાય છે. સમજ કે આ બધું માયાનો ખેલ છે, એને છોડી દે અને બ્રહ્મપદમાં પ્રવેશ કર.

दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः । कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः

દિવસ-રાત, સાંજ-સવાર, શિયાળો-વસંત ફરી ફરી આવે છે; સમય રમે છે અને જીવન પસાર થાય છે, છતાં આશાની હવા છૂટતી નથી.

द्वादशमञ्जरिकाभिरशेषः कथितो वैयाकरणस्यैषः । उपदेशो भूद्विद्यानिपुणैः श्रीमच्छन्करभगवच्छरणैः ॥ १२अ ॥ काते कान्ता धन गतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता । त्रिजगति सज्जनसं गतिरैका भवति भवार्णवतरणे नौका

હે મૂર્ખ, તું પત્ની, ધન કે સંપત્તિ વિશે કેમ ચિંતિત છે? શું તને માર્ગદર્શન આપનાર કોઈ નથી? ત્રણેય લોકમાં સારા લોકોની સંગતિ જ એકમાત્ર આશ્રય છે; એ જ તને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારવા માટે નાવ બની જાય છે.

जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः । पश्यन्नपि चन पश्यति मूढः उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः

કોઈ જટાવાળું બને છે, કોઈ માથું મુંડાવે છે, કોઈ વાળ ઉપાડી નાખે છે; કોઈ ગેરુઆ કપડા પહેરે છે અને અનેક પ્રકારના વેશ ધારણ કરે છે. છતાં, જોઈને પણ એ મૂર્ખ સાચું નથી સમજતો; આ બધું તો પેટ માટે જ કરે છે.

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जतं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्

શરીર વૃદ્ધ થાય છે, વાળ સફેદ થાય છે, માથું ટકલું થાય છે, દાંત રહી જતા નથી, મોં સુકાઈ જાય છે. વૃદ્ધ માણસ લાકડી પકડીને ચાલે છે, છતાં પણ ઈચ્છાઓનો ગાંઠો એને છોડતો નથી.

अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः । करतलभिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः

આગ સામે અને પીઠ પાછળ સૂર્ય, રાત્રે ઘૂંટણને ચિબુકે લગાવીને બેસવું, હાથમાં ભિક્ષા માંગવી અને વૃક્ષ નીચે રહેવું—છતાં પણ આશાની બંધન એને છોડતું નથી.

कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् । ज्ञानविहिनः सर्वमतेन मुक्तिं न भजति जन्मशतेन

કોઈ ગંગા કે સાગરમાં સ્નાન કરે, ઉપવાસો પાળે કે દાન આપે, પણ જ્ઞાન વિના, બધા મહાન લોકોના મત પ્રમાણે, એને સો જન્મે પણ મુક્તિ મળતી નથી.

सुर मंदिर तरु मूल निवासः शय्या भूतल मजिनं वासः । सर्व परिग्रह भोग त्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः

દેવમંદિરમાં રહેવું કે વૃક્ષની છાયામાં વસવું, જમીન પર સુવું કે મૃગચર્મ પહેરવું, બધું છોડીને સુખ-ભોગનો ત્યાગ કરવો—વિરાગ્યથી કયાં સુખ મળતું નથી?

योगरतो वाभोगरतोवा सङ्गरतो वा सङ्गवीहिनः । यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव

કોઈ યોગમાં આનંદ મેળવે કે ભોગમાં, સંગમાં રહે કે એકાંતમાં—જેનું મન બ્રહ્મમાં રમી જાય છે, એ ખરેખર આનંદમાં રહે છે, આનંદમાં રહે છે, આનંદમાં જ રહે છે.

भगवद् गीता किञ्चिदधीता गङ्गा जललव कणिकापीता । सकृदपि येन मुरारि समर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा

જેને ભગવદ્ ગીતા થોડું પણ વાંચી છે, ગંગાજળનો એક ટીપો પણ પીધો છે, કે મુરારીની એકવાર પણ પૂજા કરી છે—એના માટે યમરાજનો કોઈ સંબંધ રહેતો નથી.

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननी जठरे शयनम् । इह संसारे बहुदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे

ફરી જન્મ, ફરી મૃત્યુ, ફરી માતાના પેટમાં રહેવું પડે છે; આ સંસાર બહુ મુશ્કેલ છે, પાર ઉતરવો અઘરો છે. હે મુરારી, તારી દયાની કોઈ સીમા નથી, મને બચાવ.

रथ्या चर्पट विरचित कन्थः पुण्यापुण्य विवर्जित पन्थः । योगी योगनियोजित चित्तो रमते बालोन्मत्तवदेव

રસ્તા પરથી ભેગા કરેલા ચીથરાંથી બનેલો કપડો પહેરીને, પાપ-પુણ્યથી પર રહેલો માર્ગ પકડીને, યોગી પોતાનું મન યોગમાં લગાડે છે અને બાળક કે પાગલ જેવો આનંદ માણે છે.

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः । इति परिभावय सर्वमसारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न विचारम्

તું કોણ છે? હું કોણ છું? હું ક્યાંથી આવ્યો? મારી માતા કોણ? મારા પિતા કોણ? આ બધું સારી રીતે વિચાર; આ જગત અસાર છે. દુનિયાને સ્વપ્ન સમાન માન અને છોડ.

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः । भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम्

તારા માં, મારા માં અને બીજામાં પણ એક જ વિષ્ણુ છે. તું વ્યર્થમાં મારા પર ગુસ્સો કરે છે, સહનશીલ નથી. જો તારે વહેલી તકે વિષ્ણુરૂપ થવું હોય તો સર્વત્ર સમભાવ રાખ.

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ । सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम्

શત્રુ, મિત્ર, પુત્ર કે સંબંધીઓ સાથે ઝઘડો કે મૈત્રી કરવા માટે પ્રયત્ન ન કર; દરેકમાં પોતાનું સ્વરૂપ જો અને સર્વત્ર ભેદભાવની અજ્ઞાનતા છોડી દે.

कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽत्मानं भावय कोऽहम् । आत्मज्ञान विहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः

ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ અને મોહને છોડી, 'હું કોણ છું?' એમ પોતાનું સ્વરૂપ વિચાર; આત્મજ્ઞાન વિના રહેલા મૂર્ખો ગુપ્ત નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.

गेयं गीता नाम सहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् । नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम्

ભગવદ્ ગીતા અને સહસ્ત્ર નામોનું ગાન કર; શ્રીપતિના રૂપનું સતત ધ્યાન કર; મનને સજ્જનોની સંગતમાં રાખ અને ધન ગરીબોને આપ.

सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः । यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम्

આનંદથી સ્ત્રીસુખ માણવામાં આવે છે, પણ પછી શરીરમાં રોગ થાય છે; દુનિયામાં મૃત્યુ નિશ્ચિત છે છતાં પાપકર્મ છોડાતું નથી.

अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धन भाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिआ रीतिः

ધનને હંમેશા અનર્થનું કારણ સમજો; તેમાં સચ્ચોટ સુખનો લેશ પણ નથી. ધનવાનને પોતાના પુત્રથી પણ ભય રહે છે; દુનિયાની રીત બધે આવી જ છે.

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् । जाप्यसमेत समाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम्

શ્વાસનિયંત્રણ, ઇન્દ્રિય સંયમ અને કાયમ રહે તેવું કે ક્ષણભંગુર તેવું શું છે એની સમજણ રાખો. જપ અને ધ્યાન સાથે આ બધું ખૂબ ધ્યાનપૂર્વક કરો.