అథైతాన్ అష్టౌ విరూపాన్ ఆ లభతే ఽతిదీర్ఘం చాతిహ్రస్వం చాతిస్థూలం చాతికృశం చాతిశుక్లం చాతికృష్ణం చాతికుల్వం చాతిలోమశం చ । అశూద్రా ఽ అబ్రాహ్మణాస్ తే ప్రాజాపత్యాః । మాగధః పుꣳశ్చలీ కితవః క్లీబో ఽశూద్రా ఽ అబ్రాహ్మణాస్ తే ప్రాజాపత్యాః
ఇప్పుడు ఈ ఎనిమిది వికలాంగులను పొందుతాడు: అతిగా పొడవైనవాడు, అతిగా చిన్నవాడు, అతిగా లావైనవాడు, అతిగా సన్నని వాడు, అతిగా తెల్లవాడు, అతిగా నల్లవాడు, పూర్తిగా ముండ వాడు, అతిగా రోమాలున్న వాడు. వీరు శూద్రులు కాదు, బ్రాహ్మణులు కాదు — వీరు ప్రజాపతికి చెందినవారు. మాగధుడు, వేశ్య, జూదగాడు, శక్తిలేని వాడు — వీరంతా శూద్రులు కాదు, బ్రాహ్మణులు కాదు, ప్రజాపతికి చెందినవారు.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స భూమిꣳ సర్వత స్పృత్వాత్య్ అతిష్ఠద్ దశాఙ్గులమ్
వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి కాళ్లు ఉన్న పురుషుడు. అతడు భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, దాని మీద పది వేల్ల పొడవు పైగా నిలిచాడు.
పురుషఽఏవేదꣳ సర్వం యద్ భూతం యచ్ చ భావ్యమ్ । ఉతామృతత్వస్యేశానో యద్ అన్నేనాతిరోహతి
ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా, గతంలో ఉన్నదీ, భవిష్యత్తులో ఉండేదీ, అంతా ఆ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి, ఆ అమృతత్వం అన్నంతో పెరుగుతుంది.
ఏతావాన్ అస్య మహిమాతో జ్యాయాꣳశ్ చ పూరుషః । పాదో ఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాద్ అస్యామృతం దివి
ఇంతటి మహిమ అతనిది, అయినా పురుషుడు దీనికంటే గొప్పవాడు. అన్ని భూతాలు ఆయనలో నాలుగవ భాగం; మిగిలిన మూడు భాగాలు పరలోకంలో అమృతంగా ఉన్నాయి.
త్రిపాద్ ఊర్ధ్వ ఉద్ ఐత్ పురుషః పాదో ఽస్యేహాభవత్ పునః । తతో విష్వఙ్ వ్యక్రామత్ సాశనానశనే ఽ అభి
ఆ పురుషుని మూడు భాగాలు పైకి ఎగిరిపోయాయి; నాలుగవ భాగం మళ్ళీ ఈ లోకంలో జన్మించింది. అక్కడినుంచి అన్నింటిలో వ్యాపించి, భక్షించే వాటిలోనూ, భక్షించని వాటిలోనూ వ్యాపించాడు.
తస్మాద్ విరాడ్ అజాయత విరాజో ఽ అధి పూరుషః । స జాతో ఽ అత్య్ అరిచ్యత పశ్చాద్ భూమిమ్ అథో పురః
ఆయన నుండి విరాట్ జన్మించింది, విరాట్ నుండి పురుషుడు జన్మించాడు. జన్మించిన తరువాత, భూమికి వెనుక, ముందుగా కూడా వ్యాపించాడు.
తస్మాద్ యజ్ఞాత్ సర్వహుతః సమ్భృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూꣳస్ తాꣳశ్ చక్రే వాయవ్యాన్ ఆరణ్యా గ్రామ్యాశ్ చ యే
ఆ సమర్పిత యజ్ఞం నుండి నెయ్యి సేకరించబడింది. ఆయన ఆకాశపు జంతువులను, అడవి జంతువులను, గ్రామ జంతువులను సృష్టించాడు.
తస్మాద్ యజ్ఞాత్ సర్వహుత ఽ ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛన్దాꣳసి జజ్ఞిరే తస్మాద్ యజుస్ తస్మాద్ అజాయత
ఆ సమర్పిత యజ్ఞం నుండి ఋక్సామ వేదాలు పుట్టాయి; meters (ఛందస్సులు) కూడా అక్కడినుంచి పుట్టాయి; యజుర్వేదం కూడా అక్కడినుంచి పుట్టింది.
తస్మాద్ అశ్వా ఽ అజాయన్త యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్ తస్మాజ్ జాతా ఽ అజావయః
అక్కడినుంచి గుర్రాలు పుట్టాయి, రెండు వరుస పళ్ళు ఉన్న జంతువులన్నీ పుట్టాయి; ఆవులు అక్కడినుంచి పుట్టాయి, అక్కడినుంచి మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ పురుషం జాతమ్ అగ్రతః । తేన దేవా ఽ అయజన్త సాధ్యా ఽ ఋషయశ్ చ యే
ఆ యజ్ఞాన్ని, ఆ పురుషుని, మొదట జన్మించినవాడిని, దర్భపై అభిషేకించారు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు ఆహుతులు సమర్పించారు.
యత్ పురుషం వ్య్ అదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమ్ అస్య కౌ బాహూ కా ఊరూ పాదా ఽ ఉచ్యేతే
పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఎంత భాగాలుగా చేసారు? ఆయన ముఖం ఏమిటి? చేతులు ఎవరు? తొడలు, పాదాలు ఎవరు అని వారు అడుగుతారు.
బ్రాహ్మణో ఽస్య ముఖమ్ ఆసీద్ బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తద్ అస్య యద్ వైశ్యః పద్భ్యాꣳ శూద్రో ఽ అజాయత
ఆయన ముఖం బ్రాహ్మణుడు, చేతులు రాజన్యుడు, తొడలు వైశ్యుడు, పాదాలనుండి శూద్రుడు పుట్టాడు.
చన్ద్రమా మనసో జాతశ్ చక్షోః సూర్యో ఽ అజాయత । శ్రోత్రాద్ వాయుశ్ చ ప్రాణశ్ చ ముఖాద్ అగ్నిర్ అజాయత
ఆయన మనసు నుండి చంద్రుడు, కళ్లనుండి సూర్యుడు, చెవులనుండి గాలి, శ్వాస, నోటినుండి అగ్ని పుట్టాయి.
నాభ్యా ఽ ఆసీద్ అన్తరిక్షꣳ శీర్ష్ణో ద్యౌః సమ్ అవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్ దిశః శ్రోత్రాత్ తథా లోకాꣳఽ అకల్పయన్
ఆయన నాభి నుండి మధ్యలో ఆకాశం, తల నుండి స్వర్గం, పాదాలనుండి భూమి, చెవులనుండి దిక్కులు ఏర్పడ్డాయి. ఇలా లోకాలను ఏర్పరిచారు.
యత్ పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమ్ అతన్వత । వసన్తో ఽస్యాసీద్ ఆజ్యం గ్రీష్మ ఽ ఇధ్మః శరద్ ధవిః
దేవతలు పురుషుని హవిగా చేసుకొని యజ్ఞం చేసినప్పుడు, వసంతం ఆ యజ్ఞానికి నెయ్యి, గ్రీష్మం దారువు, శరదృతువు హవిస్సు అయ్యాయి.
సప్తాస్యాసన్ పరిధయస్ త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్ యజ్ఞం తన్వానా ఽ అబధ్నన్ పురుషం పశుమ్
ఏడు పరిధులు, మూడుసార్లు ఏడు సమిధులు ఏర్పాటయ్యాయి. దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ, పురుషుని పశువుగా కట్టారు.
యజ్ఞేన యజ్ఞమ్ అయజన్త దేవాస్ తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్య్ ఆసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః
దేవతలు యజ్ఞంతో యజ్ఞాన్ని ఆచరించారు. ఇవే మొదటి ధర్మాలు. వారు ఆ మహిమతో స్వర్గాన్ని చేరారు, అక్కడ పూర్వకాలంలో సాధ్యదేవతలు ఉన్నారు.
అద్భ్యః సమ్భృతః పృథివ్యై రసాచ్ చ విశ్వకర్మణః సమ్ అవర్తతాగ్రే । తస్య త్వష్టా విదధద్ రూపమ్ ఏతి తన్ మర్త్యస్య దేవత్వమ్ ఆజానమ్ అగ్రే
నీటిలో నుండి భూమి సారం కూడి, దానినుండి విశ్వకర్మ మొదట పుట్టాడు. ఆయనకు త్వష్టా రూపం ఇచ్చాడు. అదే మొదట మానవులకు దైవత్వమైంది.
వేదాహమ్ ఏతం పురుషం మహాన్తమ్ ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ । తమ్ ఏవ విదిత్వాతి మృత్యుమ్ ఏతి నాన్యః పన్థా విద్యతే ఽయనాయ
నేను ఆ మహాపురుషుని, సూర్యునిలా ప్రకాశించే, చీకటి దాటి ఉన్నవాడిని తెలుసుకున్నాను. ఆయనను తెలుసుకుంటే మరణాన్ని దాటి పోవచ్చు. విముక్తికి వేరే మార్గం లేదు.
ప్రజాపతిశ్ చరతి గర్భే ఽఅన్తర్ అజాయమానో బహుధా వి జాయతే । తస్య యోనిం పరి పశ్యన్తి ధీరాస్ తస్మిన్ హ తస్థుర్ భువనాని విశ్వా
ప్రజాపతి గర్భంలో సంచరిస్తాడు, పుట్టకపోయినా అనేక రూపాల్లో పుడతాడు. ధీరులు ఆయన మూలాన్ని చూస్తారు. అన్ని లోకాలు ఆయనలో నిలుస్తాయి.
యో దేవేభ్య ఽ ఆతపతి యో దేవానాం పురోహితః । పూర్వో యో దేవేభ్యో జాతో నమో రుచాయ బ్రాహ్మయే
దేవతల్లో ప్రకాశించే వాడు, వారికి పురోహితుడు, దేవతలకు ముందే పుట్టిన వాడు, ఆ ప్రకాశవంతమైన బ్రహ్మణునికి నమస్కారం.
రుచం బ్రాహ్మ్యం జనయన్తో దేవా ఽ అగ్రే తద్ అబ్రువన్ । యస్ త్వైవం బ్రాహ్మణో విద్యాత్ తస్య దేవా ఽ అసన్ వశే
దేవతలు ఆ బ్రాహ్మ్య ప్రకాశాన్ని మొదట సృష్టించి, ఇలా చెప్పారు: ఎవడు ఈ విధంగా బ్రాహ్మణునిగా తెలుసుకుంటాడో, దేవతలు అతని వశంలో ఉంటారు.
శ్రీశ్ చ తే లక్ష్మీశ్ చ పత్న్యావ్ అహోరాత్రే పార్శ్వే నక్షత్రాణి రూపమ్ అశ్వినౌ వ్యాత్తామ్ । ఇష్ణన్న్ ఇషాణాముం మ ఽ ఇషాణ సర్వలోకం మ ఽ ఇషాణ
శ్రీ, లక్ష్మి నీ భార్యలు; పగలు, రాత్రి నీ పక్కన; నక్షత్రాలు నీ రూపం; అశ్వినులు నీ నోరు. మాకు పోషణనిచ్చు; మాకు అన్ని లోకాలపై అధికారం కలుగజేయు.
తద్ ఏవాగ్నిస్ తద్ ఆదిత్యస్ తద్ వాయుస్ తద్ ఉ చన్ద్రమాః । తద్ ఏవ శుక్రం తద్ బ్రహ్మ తా ఽ ఆపః స ప్రజాపతిః
అదే అగ్ని, అదే సూర్యుడు, అదే వాయువు, అదే చంద్రుడు; అదే ప్రకాశవంతుడు, అదే బ్రహ్మ, అవే జలాలు, అదే ప్రజాపతి.
సర్వే నిమేషా జజ్ఞిరే విద్యుతః పురుషాద్ అధి । నైనమూర్ధ్వం న తిర్యఞ్చం న మధ్యే పరి జగ్రభత్
అన్ని క్షణాలు, మెరుపులు పురుషుని నుండి పుట్టాయి. ఎవ్వరూ ఆయనను పైకి, అడ్డంగా, మధ్యలో పట్టుకోలేరు.
న తస్య ప్రతిమా ఽ అస్తి యస్య నామ మహద్ యశః । హిరణ్యగర్భ ఽ ఇత్య్ ఏషః । మా మా హిꣳసీద్ ఇత్య్ ఏషా । యస్మాన్ న జాత ఽ ఇత్య్ ఏష
ఆయనకు సమానం ఎవ్వరూ లేరు; ఆయన పేరు మహిమ. ఆయనను హిరణ్యగర్భుడు అంటారు. 'నన్ను హింసించవద్దు' అని ఆయన ఆజ్ఞ. ఆయన నుండి ఎవ్వరూ పుట్టలేదు.
ఏషో హ దేవః ప్రదిశో ఽను సర్వాః పూర్వో హ జాతః స ఽ ఉ గర్భే ఽ అన్తః । స ఽ ఏవ జాతః స జనిష్యమాణః ప్రత్యఙ్ జనాస్ తిష్ఠతి సర్వతోముఖః
ఈ దేవుడు అన్ని దిక్కులలో సంచరిస్తాడు; అందరికన్నా ముందుగా పుట్టాడు; గర్భంలో ఉన్నాడు. ఆయన పుట్టాడు, పుట్టబోతున్నాడు; అన్ని వైపులా ముఖాలు పెట్టి నిలుస్తాడు.
యస్మాజ్ జాతం న పురా కిం చనైవ య ఆబభూవ భువనాని విశ్వా । ప్రజాపతిః ప్రజయా సꣳరరాణస్ త్రీణి జ్యోతీꣳషి సచతే స షోడశీ
ఆయన నుండి ముందు ఏదీ పుట్టలేదు; ఆయనే అన్ని లోకాలు అయ్యాడు. ప్రజాపతి సంతానంతో కలసి మూడు జ్యోతులు, పదహారు భాగాలతో కూడి ఉన్నాడు.
యేన ద్యౌర్ ఉగ్రా పృథివీ చ దృఢా యేన స్వ స్తభితం యేన నాకః । యో ఽ అన్తరిక్షే రజసో విమానః కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ
యెవరి వలన పరాక్రమశాలి ఆకాశం, బలమైన భూమి నిలబడినయో, యెవరి వలన ఆకాశం నిలిచినదో, యెవరి వలన అంతరిక్షం స్థిరంగా ఉన్నదో, ఆ ప్రకాశవంతమైన ధూళిలో అధిపతిగా సంచరించువాడెవరో—ఆ దేవునికి మనం ఏ అర్పణ చేయాలి?
యం క్రన్దసీ ఽ అవసా తస్తభానే ఽ అభ్యైక్షేతాం మనసా రేజమానే । యత్రాధి సూర ఽ ఉదితో విభాతి కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ । ఆపో హ యద్ బృహతీః । యశ్ చిద్ ఆపః
ఆకాశ భూములు ఆయన ఆధారంతో నిలబడినప్పుడు, భయంతో తడబడుతూ, మనసుతో ఆయనను దర్శించాయి. ఎక్కడ సూర్యుడు ఉదయించి ప్రకాశిస్తాడో—ఆ దేవునికి మనం ఏ అర్పణ చేయాలి? నీళ్ళు నిజంగా విస్తృతంగా ఉన్నాయి. ఆయనే ఆ నీళ్ళు.