భాయై దార్వాహారం ప్రభాయా ఽ అగ్న్యేధం బ్రధ్నస్య విష్టపాయాభిషేక్తారం వర్షిష్ఠాయ నాకాయ పరివేష్టారం దేవలోకాయ పేశితారం మనుష్యలోకాయ ప్రకరితారꣳ సర్వేభ్యో లోకేభ్యో ఽ ఉపసేక్తారమ్ అవ ఽ ఋత్యై వధాయోపమన్థితారం మేధాయ వాసఃపల్పూలీం ప్రకామాయ రజయిత్రీమ్
వెలుగుకు కట్టెలు తెచ్చేవాడు, ప్రకాశానికి అగ్ని వెలిగించేవాడు, బలికొట్టినవారికి అభిషేకం చేసే వాడు, సమృద్ధికి పానకాన్ని పంచేవాడు, పరమ లోకానికి సేవకుడు, దేవలోకానికి సందేశవాహకుడు, మనుష్య లోకానికి ప్రకటించేవాడు, అన్ని లోకాలకూ సహాయకుడు, తిరిగి రావడానికి రాయిని రుద్దేవాడు, మేధకు బట్టలు ఉతికేవాడు, కోరికకు రంగు పూయేవాడు.
ఋతయే స్తేనహృదయం వైరహత్యాయ పిశునం వివిక్త్యై క్షత్తారమ్ ఔపద్రష్ట్ర్యాయానుక్షత్తారం బాలాయానుచరం భూమ్నే పరిష్కన్దం ప్రియాయ ప్రియవాదినమ్ అరిష్ట్యా ఽ అశ్వసాదꣳ స్వర్గాయ లోకాయ భాగదుఘం వర్షిష్ఠాయ నాకాయ పరివేష్టారమ్
సత్యానికి మనసులో దొంగతనం ఉన్నవాడు, శత్రువులను సంహరించడానికి చాడిచెప్పేవాడు, వివేచనకు పరిపాలకుడు, పర్యవేక్షణకు సహాయకుడు, బాలుడికి అనుచరుడు, సమృద్ధికి తిరుగువాడు, ప్రీతికి మధురంగా మాట్లాడేవాడు, రక్షణకు గుర్రపు శిక్షకుడు, స్వర్గలోకానికి పాలు దోయేవాడు, పరమ లోకానికి సేవకుడు.
మన్యవే ఽయస్తాపం క్రోధాయ నిసరం యోగాయ యోక్తారꣳ శోకాయాభిసర్తారం క్షేమాయ విమోక్తారమ్ ఉత్కీలేభ్యస్ త్రిష్ఠినం వపుషే మానస్కృతꣳ శీలాయాఞ్జనీకారీం నిర్ఋత్యై కోశకారీం యమాయాసూమ్
కోపానికి కాల్చేవాడిని, ఆగ్రహానికి పరుగెత్తేవాడిని, నియమానికి కట్టిపడేసేవాడిని, శోకానికి వెంబడించేవాడిని, శాంతికి విడిపించేవాడిని, మూడు మూలల కీళ్లకు త్రిభాగాన్ని, మహిమకు మనసుతో రూపుదిద్దినవాడిని, నడవడికకు కాజల్ వేసేవాడిని, నాశనానికి పొర తయారు చేసేవాడిని, నియమానికి దారాన్ని అర్పించాను.
యమాయ యమసూమ్ అథర్వభ్యో ఽవతోకాꣳ సంవత్సరాయ పర్యాయిణీం పరివత్సరాయావిజాతామ్ ఇదావత్సరాయాతీత్వరీమ్ ఇద్వత్సరాయాతిష్కద్వరీం వత్సరాయ విజర్జరాꣳ సంవత్సరాయ పలిక్నీమ్ ఋభుభ్యో ఽజినసంధꣳ సాధ్యేభ్యశ్ చర్మమ్నమ్
బీభత్సాయై పౌల్కసం వర్ణాయ హిరణ్యకారం తులాయై వాణిజం పశ్చాదోషాయ గ్లావినం విశ్వేభ్యో భూతేభ్యః సిధ్మలం భూత్యై జాగరణమ్ అభూత్యై స్వపనమ్ ఆర్త్యై జనవాదినం వ్యృద్ధ్యా ఽ అపగల్భꣳ సꣳశరాయ ప్రచ్ఛిదమ్
వికారమైన వారికి పౌల్కసుడిని, రంగుకు బంగారు పనివాడిని, తులలకు వ్యాపారిని, సాయంకాలానికి గ్లావినుడిని, సమస్త భూతాలకు బూడిద వాడిని, ఐశ్వర్యానికి మేల్కొనేవాడిని, కష్టానికి నిద్రించే వాడిని, బాధకు అపవాదం చెప్పేవాడిని, అభివృద్ధికి పొగడేవాడిని, వివాదానికి విడగొట్టేవాడిని అర్పించాను.
ప్రతిశ్రుత్కాయా ఽ అర్తనం ఘోషాయ భషమ్ అన్తాయ బహువాదినమ్ అనన్తాయ మూకꣳ శబ్దాయాడమ్బరాఘాతం మహసే వీణావాదం క్రోశాయ తూణవధ్మమ్ అవరస్పరాయ శఙ్ఖధ్మం వనాయ వనపమ్ అన్యతోరణ్యాయ దావపమ్
ప్రతిధ్వనికి అరచేవాడిని, శబ్దానికి మొరిగేవాడిని, ముగింపుకు ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడిని, అనంతానికి మౌనవాడిని, శబ్దానికి డప్పు కొట్టేవాడిని, మహిమకు వీణా వాయించేవాడిని, అరుపుకు కంఠవాద్యాన్ని ఊదేవాడిని, తక్కువ శబ్దానికి శంఖాన్ని ఊదేవాడిని, అడవికి అడవిపాలకుడిని, మరొక అడవికి అగ్నిని వెలిగించేవాడిని అర్పించాను.
నర్మాయ పుꣳశ్చలూꣳ హసాయ కారిం యాదసే శాబల్యాం గ్రామణ్యం గణకమ్ అభిక్రోశకం తాన్ మహసే వీణావాదం పాణిఘ్నం తూణవధ్మం తాన్ నృతాయానన్దాయ తలవమ్
వినోదానికి వేశ్యను, నవ్వుకు హాస్యకుడిని, యాదవునికి మచ్చలవాడిని, గ్రామానికి లెక్కగాడిని, అరుపు వేయేవారికి వారిని, మహిమకు వీణావాద్యుడిని, చేతిని కొట్టేవాడికి కంఠవాద్యాన్ని ఊదేవాడిని, నాట్యం ఆనందానికి తాళాన్ని వాయించేవాడిని అర్పించాను.
అగ్నయే పీవానం పృథివ్యై పీఠసర్పిణం వాయవే చాణ్డాలమ్ అన్తరిక్షాయ వꣳశనర్తినం దివే ఖలతిꣳ సూర్యాయ హర్యక్షం నక్షత్రేభ్యః కిర్మిరం చన్ద్రమసే కిలాసమ్ అహ్నే శుక్లం పిఙ్గాక్షꣳ రాత్ర్యై కృష్ణం పిఙ్గాక్షమ్
అగ్నికి బరువైనవాడిని, భూమికి ఆసనం పరచేవాడిని, వాయువుకు చండాలుడిని, మధ్యాకాశానికి వెదురు నాట్యకారుడిని, ఆకాశానికి త్రవ్వేవాడిని, సూర్యునికి పసుపు గుర్రాన్ని, నక్షత్రాలకు పురుగు వాడిని, చంద్రునికి కొండవాపు వాడిని, పగటికి తెల్లగా పింగళ కళ్లవాడిని, రాత్రికి నల్లగా పింగళ కళ్లవాడిని అర్పించాను.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స భూమిꣳ సర్వత స్పృత్వాత్య్ అతిష్ఠద్ దశాఙ్గులమ్
వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి కాళ్లు ఉన్న పురుషుడు. అతడు భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, దాని మీద పది వేల్ల పొడవు పైగా నిలిచాడు.
పురుషఽఏవేదꣳ సర్వం యద్ భూతం యచ్ చ భావ్యమ్ । ఉతామృతత్వస్యేశానో యద్ అన్నేనాతిరోహతి
ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా, గతంలో ఉన్నదీ, భవిష్యత్తులో ఉండేదీ, అంతా ఆ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి, ఆ అమృతత్వం అన్నంతో పెరుగుతుంది.
ఏతావాన్ అస్య మహిమాతో జ్యాయాꣳశ్ చ పూరుషః । పాదో ఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాద్ అస్యామృతం దివి
ఇంతటి మహిమ అతనిది, అయినా పురుషుడు దీనికంటే గొప్పవాడు. అన్ని భూతాలు ఆయనలో నాలుగవ భాగం; మిగిలిన మూడు భాగాలు పరలోకంలో అమృతంగా ఉన్నాయి.
త్రిపాద్ ఊర్ధ్వ ఉద్ ఐత్ పురుషః పాదో ఽస్యేహాభవత్ పునః । తతో విష్వఙ్ వ్యక్రామత్ సాశనానశనే ఽ అభి
ఆ పురుషుని మూడు భాగాలు పైకి ఎగిరిపోయాయి; నాలుగవ భాగం మళ్ళీ ఈ లోకంలో జన్మించింది. అక్కడినుంచి అన్నింటిలో వ్యాపించి, భక్షించే వాటిలోనూ, భక్షించని వాటిలోనూ వ్యాపించాడు.
తస్మాద్ విరాడ్ అజాయత విరాజో ఽ అధి పూరుషః । స జాతో ఽ అత్య్ అరిచ్యత పశ్చాద్ భూమిమ్ అథో పురః
ఆయన నుండి విరాట్ జన్మించింది, విరాట్ నుండి పురుషుడు జన్మించాడు. జన్మించిన తరువాత, భూమికి వెనుక, ముందుగా కూడా వ్యాపించాడు.
తస్మాద్ యజ్ఞాత్ సర్వహుతః సమ్భృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూꣳస్ తాꣳశ్ చక్రే వాయవ్యాన్ ఆరణ్యా గ్రామ్యాశ్ చ యే
ఆ సమర్పిత యజ్ఞం నుండి నెయ్యి సేకరించబడింది. ఆయన ఆకాశపు జంతువులను, అడవి జంతువులను, గ్రామ జంతువులను సృష్టించాడు.
తస్మాద్ యజ్ఞాత్ సర్వహుత ఽ ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛన్దాꣳసి జజ్ఞిరే తస్మాద్ యజుస్ తస్మాద్ అజాయత
ఆ సమర్పిత యజ్ఞం నుండి ఋక్సామ వేదాలు పుట్టాయి; meters (ఛందస్సులు) కూడా అక్కడినుంచి పుట్టాయి; యజుర్వేదం కూడా అక్కడినుంచి పుట్టింది.
తస్మాద్ అశ్వా ఽ అజాయన్త యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్ తస్మాజ్ జాతా ఽ అజావయః
అక్కడినుంచి గుర్రాలు పుట్టాయి, రెండు వరుస పళ్ళు ఉన్న జంతువులన్నీ పుట్టాయి; ఆవులు అక్కడినుంచి పుట్టాయి, అక్కడినుంచి మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ పురుషం జాతమ్ అగ్రతః । తేన దేవా ఽ అయజన్త సాధ్యా ఽ ఋషయశ్ చ యే
ఆ యజ్ఞాన్ని, ఆ పురుషుని, మొదట జన్మించినవాడిని, దర్భపై అభిషేకించారు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు ఆహుతులు సమర్పించారు.
యత్ పురుషం వ్య్ అదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమ్ అస్య కౌ బాహూ కా ఊరూ పాదా ఽ ఉచ్యేతే
పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఎంత భాగాలుగా చేసారు? ఆయన ముఖం ఏమిటి? చేతులు ఎవరు? తొడలు, పాదాలు ఎవరు అని వారు అడుగుతారు.
బ్రాహ్మణో ఽస్య ముఖమ్ ఆసీద్ బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తద్ అస్య యద్ వైశ్యః పద్భ్యాꣳ శూద్రో ఽ అజాయత
ఆయన ముఖం బ్రాహ్మణుడు, చేతులు రాజన్యుడు, తొడలు వైశ్యుడు, పాదాలనుండి శూద్రుడు పుట్టాడు.
చన్ద్రమా మనసో జాతశ్ చక్షోః సూర్యో ఽ అజాయత । శ్రోత్రాద్ వాయుశ్ చ ప్రాణశ్ చ ముఖాద్ అగ్నిర్ అజాయత
ఆయన మనసు నుండి చంద్రుడు, కళ్లనుండి సూర్యుడు, చెవులనుండి గాలి, శ్వాస, నోటినుండి అగ్ని పుట్టాయి.
నాభ్యా ఽ ఆసీద్ అన్తరిక్షꣳ శీర్ష్ణో ద్యౌః సమ్ అవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్ దిశః శ్రోత్రాత్ తథా లోకాꣳఽ అకల్పయన్
ఆయన నాభి నుండి మధ్యలో ఆకాశం, తల నుండి స్వర్గం, పాదాలనుండి భూమి, చెవులనుండి దిక్కులు ఏర్పడ్డాయి. ఇలా లోకాలను ఏర్పరిచారు.
యత్ పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమ్ అతన్వత । వసన్తో ఽస్యాసీద్ ఆజ్యం గ్రీష్మ ఽ ఇధ్మః శరద్ ధవిః
దేవతలు పురుషుని హవిగా చేసుకొని యజ్ఞం చేసినప్పుడు, వసంతం ఆ యజ్ఞానికి నెయ్యి, గ్రీష్మం దారువు, శరదృతువు హవిస్సు అయ్యాయి.
సప్తాస్యాసన్ పరిధయస్ త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్ యజ్ఞం తన్వానా ఽ అబధ్నన్ పురుషం పశుమ్
ఏడు పరిధులు, మూడుసార్లు ఏడు సమిధులు ఏర్పాటయ్యాయి. దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ, పురుషుని పశువుగా కట్టారు.
యజ్ఞేన యజ్ఞమ్ అయజన్త దేవాస్ తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్య్ ఆసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః
దేవతలు యజ్ఞంతో యజ్ఞాన్ని ఆచరించారు. ఇవే మొదటి ధర్మాలు. వారు ఆ మహిమతో స్వర్గాన్ని చేరారు, అక్కడ పూర్వకాలంలో సాధ్యదేవతలు ఉన్నారు.
అద్భ్యః సమ్భృతః పృథివ్యై రసాచ్ చ విశ్వకర్మణః సమ్ అవర్తతాగ్రే । తస్య త్వష్టా విదధద్ రూపమ్ ఏతి తన్ మర్త్యస్య దేవత్వమ్ ఆజానమ్ అగ్రే
నీటిలో నుండి భూమి సారం కూడి, దానినుండి విశ్వకర్మ మొదట పుట్టాడు. ఆయనకు త్వష్టా రూపం ఇచ్చాడు. అదే మొదట మానవులకు దైవత్వమైంది.
వేదాహమ్ ఏతం పురుషం మహాన్తమ్ ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ । తమ్ ఏవ విదిత్వాతి మృత్యుమ్ ఏతి నాన్యః పన్థా విద్యతే ఽయనాయ
నేను ఆ మహాపురుషుని, సూర్యునిలా ప్రకాశించే, చీకటి దాటి ఉన్నవాడిని తెలుసుకున్నాను. ఆయనను తెలుసుకుంటే మరణాన్ని దాటి పోవచ్చు. విముక్తికి వేరే మార్గం లేదు.
ప్రజాపతిశ్ చరతి గర్భే ఽఅన్తర్ అజాయమానో బహుధా వి జాయతే । తస్య యోనిం పరి పశ్యన్తి ధీరాస్ తస్మిన్ హ తస్థుర్ భువనాని విశ్వా
ప్రజాపతి గర్భంలో సంచరిస్తాడు, పుట్టకపోయినా అనేక రూపాల్లో పుడతాడు. ధీరులు ఆయన మూలాన్ని చూస్తారు. అన్ని లోకాలు ఆయనలో నిలుస్తాయి.
నియమానికి దారాన్ని, అథర్వణులకు రక్షితులను, సంవత్సరానికి తిరిగే వాడిని, అర్ధ సంవత్సరానికి పుట్టని వాడిని, ప్రస్తుత సంవత్సరానికి పోయే వాడిని, గత సంవత్సరానికి దాటి పోయిన వాడిని, సంవత్సరానికి వృద్ధుడిని, సంవత్సరానికి తెల్లజుట్టు వాడిని, ఋభువులకు చర్మాన్ని కలిపేవాడిని, సాధ్యులకు చర్మాన్ని లాగేవాడిని అర్పించాను.
సరోభ్యో ధైవరమ్ ఉపస్థావరాభ్యో దాశం వైశన్తాభ్యో బైన్దం నడ్వలాభ్యః శౌష్కలం పారాయ మార్గారమ్ అవరాయ కేవర్తం తీర్థేభ్య ఽ ఆన్దం విషమేభ్యో మైనాలꣳ స్వనేభ్యః పర్ణకం గుహాభ్యః కిరాతꣳ సానుభ్యో జమ్భకం పర్వతేభ్యః కిమ్పూరుషమ్
చెరువులకు మత్స్యకారుడిని, నిలిచిన నీళ్లకు అక్కడే ఉండేవాడిని, మడుగులకు సేవకుడిని, మొగ్గల పొదలకు మొగ్గలు కోసేవాడిని, పొడి భూములకు పడవాడిని, దాటి పోవడానికి పడవాడిని, దాటే చోట్లకు దాటేవాడిని, కష్టమైన ప్రదేశాలకు లోహ త్రవ్వేవాడిని, ప్రతిధ్వని ఉన్న చోట్లకు ఆకులు ఊదేవాడిని, గుహలకు వేటగాడిని, కొండ దారులకు నలిపేవాడిని, పర్వతాలకు కింపురుషుడిని అర్పించాను.
అక్షరాజాయ కితవం కృతాయాదినవదర్శం త్రేతాయై కల్పినం ద్వాపరాయాధికల్పినమ్ ఆస్కన్దాయ సభాస్థాణుం మృత్యవే గోవ్యచ్ఛమ్ అన్తకాయ గోఘాతం క్షుధే యో గాం వికృన్తన్తం భిక్షమాణ ఽ ఉపతిష్ఠతి దుష్కృతాయ చరకాచార్యం పాప్మనే సైలగమ్
జూదానికి రాజైనవాడికి జూదగాడిని, గెలిచిన పాశానికి కొత్తగా చూపిన పాశాన్ని, మూడవ పాశానికి ఏర్పాటుచేసేవాడిని, నాల్గవ పాశానికి మరింత ఏర్పాటుచేసేవాడిని, దూకేవాడికి సభలో నిలిచిన స్థంభాన్ని, మరణానికి ఆవును చంపేవాడిని, అంతానికి ఆవును కొట్టేవాడిని, ఆకలికి ఆవును కోసేవాడి దగ్గర నిలబడి భిక్ష అడిగేవాడిని, దుష్కృతానికి తిరుగుతున్న గురువును, పాపానికి పర్వతంలో నివసించేవాడిని అర్పించాను.
అథైతాన్ అష్టౌ విరూపాన్ ఆ లభతే ఽతిదీర్ఘం చాతిహ్రస్వం చాతిస్థూలం చాతికృశం చాతిశుక్లం చాతికృష్ణం చాతికుల్వం చాతిలోమశం చ । అశూద్రా ఽ అబ్రాహ్మణాస్ తే ప్రాజాపత్యాః । మాగధః పుꣳశ్చలీ కితవః క్లీబో ఽశూద్రా ఽ అబ్రాహ్మణాస్ తే ప్రాజాపత్యాః
ఇప్పుడు ఈ ఎనిమిది వికలాంగులను పొందుతాడు: అతిగా పొడవైనవాడు, అతిగా చిన్నవాడు, అతిగా లావైనవాడు, అతిగా సన్నని వాడు, అతిగా తెల్లవాడు, అతిగా నల్లవాడు, పూర్తిగా ముండ వాడు, అతిగా రోమాలున్న వాడు. వీరు శూద్రులు కాదు, బ్రాహ్మణులు కాదు — వీరు ప్రజాపతికి చెందినవారు. మాగధుడు, వేశ్య, జూదగాడు, శక్తిలేని వాడు — వీరంతా శూద్రులు కాదు, బ్రాహ్మణులు కాదు, ప్రజాపతికి చెందినవారు.