కేష్వ్ అన్తః పురుష ఽ ఆ వివేశ కాన్య్ అన్తః పురుషే ఽ అర్పితాని । ఏతద్ బ్రహ్మన్న్ ఉపవల్హామసి త్వా కిꣳ స్విన్ నః ప్రతి వోచాస్య్ అత్ర
ఏవాటిలో పురుషుడు ప్రవేశించాడు? ఏవి పురుషునిలో ఉంచబడ్డాయి? బ్రహ్మా, మేము నిన్ను దీనిపై ప్రశ్నిస్తున్నాము. ఇక్కడ నీవు మాకు ఏమి చెప్తావు?
పఞ్చస్వ్ అన్తః పురుష ఽ ఆ వివేశ తాన్య్ అన్తః పురుషే ఽ అర్పితాని । ఏతత్ త్వాత్ర ప్రతిమన్వానో ఽ అస్మి న మాయయా భవస్య్ ఉత్తరో మత్
ఐదు వాటిలో పురుషుడు ప్రవేశించాడు; అవి పురుషునిలో ఉంచబడ్డాయి. ఇక్కడ నేను నిన్ను వెతుకుతున్నాను, మాయ వల్ల కాదు, నీ జ్ఞానం గొప్పది.
కా స్విద్ ఆసీత్ పూర్వచిత్తిః కిꣳ స్విద్ ఆసీద్ బృహద్ వయః । కా స్విద్ ఆసీత్ పిలిప్పిలా కా స్విద్ ఆసీత్ పిశఙ్గిలా
ముందుగా ఉన్న సంకల్పం ఏమిటి? గొప్ప వేగం ఏమిటి? పిలిప్పిలా ఏమిటి? పిశంగిలా ఏమిటి?
ద్యౌర్ ఆసీత్ పూర్వచిత్తిః అశ్వఽ ఆసీద్ బృహద్ వయః । అవిర్ ఆసీత్ పిలిప్పిలా రాత్రిర్ ఆసీత్ పిశఙ్గిలా
ఆకాశమే ముందుగా ఉన్న సంకల్పం. గుర్రమే గొప్ప వేగం. మేకే పిలిప్పిలా. రాత్రే పిశంగిలా.
కా ఽ ఈమరే పిశంగిలా కా ఽ ఈం కురుపిశంగిలా । క ఽ ఈమ్ ఆస్కన్దమ్ అర్షతి క ఽ ఈం పన్థాం వి సర్పతి
ఈమె పిశంగిలా ఎవరు? ఈమె కురుపిశంగిలా ఎవరు? ఎవరు కొమ్మపైకి ఎగిరిపోతున్నారు? ఎవరు దారిలో జారుకుంటూ పోతున్నారు?
అజారే పిశంగిలా శ్వావిత్ కురుపిశంగిలా । శశ ఆస్కన్దమ్ అర్షత్య్ అహిః పన్థాం వి సర్పతి
ఆడ మేకే పిశంగిలా, కుక్కే కురుపిశంగిలా. మొసలి కొమ్మపైకి ఎగిరిపోతుంది, పాము దారిలో జారుకుంటూ పోతుంది.
కత్య్ అస్య విష్ఠాః కత్య్ అక్షరాణి కతి హోమాసః కతిధా సమిద్ధః । యజ్ఞస్య త్వా విదథా పృచ్ఛమ్ అత్ర కతి హోతార ఽ ఋతుశో యజన్తి
దీని విసర్జనలు ఎన్ని? అక్షరాలు ఎన్ని? హోమాలు ఎన్ని? ఎన్ని విధాలుగా దీపం వెలిగించబడుతుంది? యజ్ఞసభలో నేను అడుగుతున్నాను, ఎన్ని యాజకులు కాలానుసారం పూజిస్తారు?
షడ్ అస్య విష్ఠాః శతమ్ అక్షరాణ్య్ అశీతిర్ హోమాః సమిధో హ తిస్రః । యజ్ఞస్య తే విదథా ప్ర బ్రవీమి సప్త హోతార ఋతుశో యజన్తి
దీనికి ఆరు విసర్జనలు, వంద అక్షరాలు, ఎనభై హోమాలు, మూడు సమిధులు. యజ్ఞసభలో నేను చెబుతున్నాను — ఏడుగురు యాజకులు కాలానుసారం పూజిస్తారు.
కో ఽ అస్య వేద భువనస్య నాభిం కో ద్యావాపృథివీ ఽ అన్తరిక్షమ్ । కః సూర్యస్య వేద బృహతో జనిత్రం కో వేద చన్ద్రమసం యతోజాః
ఈ లోకానికి నాభి ఎవరు తెలుసు? ఆకాశాన్ని, భూమిని, మధ్యలోని స్థలాన్ని ఎవరు తెలుసు? సూర్యుని గొప్ప మూలం ఎవరు తెలుసు? చంద్రుడు ఎక్కడ నుండి పుట్టాడో ఎవరు తెలుసు?
వేదాహమ్ అస్య భువనస్య నాభిం వేద ద్యావాపృథివీ ఽ అన్తరిక్షమ్ । వేద సూర్యస్య బృహతో జనిత్రం అథో వేద చన్ద్రమసం యతోజాః
ఈ లోకానికి నాభిని నేను తెలుసు. ఆకాశాన్ని, భూమిని, మధ్యలోని స్థలాన్ని నేను తెలుసు. సూర్యుని గొప్ప మూలాన్ని నేను తెలుసు. అలాగే చంద్రుడు ఎక్కడ నుండి పుట్టాడో కూడా నాకు తెలుసు.
పృచ్ఛామి త్వా పరమ్ అన్తం పృథివ్యాః పృచ్ఛామి యత్ర భువనస్య నాభిః । పృచ్ఛామి త్వా వృష్ణో ఽ అశ్వస్య రేతః పృచ్ఛామి వాచః పరమం వ్యోమ
భూమికి చివరి అంచు గురించి నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను. లోకానికి నాభి ఎక్కడో అడుగుతున్నాను. గొప్ప గుర్రపు విత్తనం గురించి అడుగుతున్నాను. మాట యొక్క పరమమైన స్థానం గురించి కూడా అడుగుతున్నాను.
ఇయం వేదిః పరో ఽ అన్తః పృథివ్యా ఽ అయం యజ్ఞో యత్ర భువనస్య నాభిః । అయꣳ సోమో వృష్ణో ఽ అశ్వస్య రేతః బ్రహ్మాయం వాచః పరమం వ్యోమ
ఈ వేదికే భూమికి చివరి అంచు. ఈ యజ్ఞమే లోకానికి నాభి. ఈ సోమమే గొప్ప గుర్రపు విత్తనం. ఈ బ్రహ్మయే మాట యొక్క పరమమైన స్థానం.
సుభూః స్వయమ్భూః ప్రథమో ఽన్తర్ మహత్య్ అర్ణవే । దధే హ గర్భమ్ ఋత్వియం యతో జాతః ప్రజాపతిః
సుభూతి, స్వయంభూతి, మహాసముద్రంలో మొదటగా ఉన్నవాడు, యజ్ఞగర్భాన్ని ఉంచాడు. దానివల్ల ప్రజాపతి పుట్టాడు.
హోతా యక్షత్ ప్రజాపతిꣳ సోమస్య మహిమ్నః । జుషతాం పిబతు సోమꣳ హోతర్ యజ
హోతా సోమ మహిమతో ప్రజాపతిని పిలుస్తాడు. ఆయన ప్రసన్నుడవ్వాలి. హోతా సోమాన్ని సమర్పించాలి, ఆయన తాగాలి.
ప్రజాపతే న త్వద్ ఏతాన్య్ అన్యో విశ్వా రూపాణి పరి తా బభూవ । యత్కామాస్ తే జుహుమస్ తన్ నో ఽ అస్తు । వయꣳ స్యామ పతయో రయీణామ్
ఓ ప్రజాపతి! నీవు తప్ప మరొకరు ఈ సమస్త రూపాలను ఆవరించలేదు. నీ కోరిక కోసం మేము సమర్పించినది మాకు కలగాలి. మేము ధనానికి యజమానులమవ్వాలి.
రోహితో ధూమ్రరోహితః కర్కన్ధురోహితస్ తే సౌమ్యా బభ్రుర్ అరుణబభ్రుః శుకబభ్రుస్ తే వారుణాః శితిరన్ధ్రో ఽన్యతఃశితిరన్ధ్రః సమన్తశితిరన్ధ్రస్ తే సావిత్రాః శితిబాహుర్ అన్యతఃశితిబాహుః సమన్తశితిబాహుస్ తే బార్హస్పత్యాః పృషతీ క్షుద్రపృషతీ స్థూలపృషతీ తా మైత్రావరుణ్యః
ఎర్ర, పొగ రంగు ఎర్ర, కర్కంధు ఎర్ర నీవి, ఓ సౌమ్యా! గోధుమ, అరుణబభ్రు, తెలుపు బభ్రు వరుణునివి. తెల్ల మచ్చలు ఉన్నవి, మరో తెల్ల మచ్చలు ఉన్నవి, చుట్టూ తెల్ల మచ్చలు ఉన్నవి సావిత్రునివి. తెల్ల చేతులు, మరో తెల్ల చేతులు, చుట్టూ తెల్ల చేతులు బృహస్పతికి. పుల్ల మచ్చలు, చిన్న మచ్చలు, పెద్ద మచ్చలు మైత్రావరుణునివి.
శుద్ధవాలః సర్వశుద్ధవాలో మణివాలస్ త ఽ ఆశ్వినాః శ్యెతః శ్యేతాక్షో ఽరుణస్ తే రుద్రాయ పశుపతయే కర్ణా యామా ఽ అవలిప్తా రౌద్రా నభోరూపాః పార్జన్యాః
శుద్ధమైన వెంట్రుకలు ఉన్నవి, మొత్తం శుద్ధమైన వెంట్రుకలు ఉన్నవి, రత్నపు వెంట్రుకలు అశ్వినులవి. తెలుపు, తెల్ల కళ్లవి, ఎరుపు ఇవన్నీ రుద్రునికి, పశుపతికి. చెవులు యమునివి. పూతపెట్టినవి రౌద్రునివి. ఆకాశ రూపం ఉన్నవి పర్జన్యునివి.
పృశ్నిస్ తిరశ్చీనపృశ్నిర్ ఊర్ధ్వపృశ్నిస్ తే మారుతాః ఫల్గూర్ లోహితోర్ణీ పలక్షీ తాః సారస్వత్యః ప్లీహాకర్ణః శుణ్ఠాకర్ణో ఽద్ధ్యాలోహకర్ణస్ తే త్వాష్ట్రాః కృష్ణగ్రీవః శితికక్షో ఽఞ్జిసక్థస్ త ఽ ఐన్ద్రాగ్నాః కృష్ణాఞ్జిర్ అల్పాఞ్జిర్ మహాఞ్జిస్ త ఽ ఉషస్యాః
పుల్ల మచ్చలు, అడ్డంగా ఉన్న పుల్ల మచ్చలు, పైకి ఉన్న పుల్ల మచ్చలు మారుతులవి. లేత ఎరుపు, ఎరుపు తోక, మచ్చలు ఉన్నవి సారస్వతీదేవతకి. ప్లీహా చెవులు, తుంగ చెవులు, పైకి ఇనుప చెవులు త్వష్టృదేవునివి. నల్ల మెడ, తెల్ల కళ్ళు, ముద్ర ఉన్న కాళ్లు ఇంద్రాగ్నిదేవతలకు. నల్ల వేలులు, చిన్న వేలులు, పెద్ద వేలులు ఉషోదయదేవతకి.
శిల్పా వైశ్వదేవ్యో రోహిణ్యస్ త్ర్యవయో వాచే ఽవిజ్ఞాతా ఽ అదిత్యై సరూపా ధాత్రే వత్సతర్యో దేవానాం పత్నీభ్యః
వృత్తిదారులు వైశ్వదేవ్యునివారు, ఎర్ర రంగు ఉన్నవి రోహిణీదేవతకి, మూడేళ్ళవి వాక్కునివి, తెలియని జాతులు ఆదిత్యునివి, ఒకేలా ఉన్నవి ధాత్రునివి, దూడలు దేవతల భార్యలకి.
కృష్ణగ్రీవా ఽ ఆగ్నేయాః శితిభ్రవో వసూనాꣳ రోహితా రుద్రాణాꣳ శ్వేతా ఽ అవరోకిణ ఽ ఆదిత్యానాం నభోరూపాః పార్జన్యాః
నల్ల మెడ ఉన్నవి అగ్నిదేవునివి, తెల్ల మచ్చలు వసుదేవతలవి, ఎర్ర రంగు ఉన్నవి రుద్రునివి, తెలుపు, చూస్తున్నవి ఆదిత్యునివి, ఆకాశ రూపం ఉన్నవి పర్జన్యునివి.
ఉన్నత ఽ ఋషభో వామనస్ త ఽ ఐన్ద్రవైష్ణవా ఽ ఉన్నతః శితిబాహుః శితిపృష్ఠస్ త ఽ ఐన్ద్రాబార్హస్పత్యాః శుకరూపా వాజినాః కల్మాషా ఽ ఆగ్నిమారుతాః శ్యామాః పౌష్ణాః
పొడవైనది, ఎద్దు, చిన్నవాడు ఇంద్రవిష్ణుదేవతలవి. పొడవైనది, తెల్ల చేతులు, తెల్ల వెన్నెముకలు ఇంద్రబృహస్పతిదేవతలవి. పంది రూపం ఉన్నవి వేగవంతులవి. మచ్చలు ఉన్నవి అగ్నిమారుతులవి. నలుపు పౌష్ణదేవునివి.
ఏతా ఽ ఐన్ద్రాగ్నా ద్విరూపా ఽ అగ్నీషోమీయా వామనా ఽ అనడ్వాహ ఽ ఆగ్నావైష్ణవా వశా మైత్రావరుణ్యోఽన్యత ఏన్యో ఽ మైత్ర్యః
ఇవి: ఇంద్రాగ్ని జంట, రెండు రూపాలున్నవి; అగ్నిసోమ జంట, చిన్నవాటి; అనడ్వాహం, అగ్నివిష్ణు జంట, వినయంగా ఉండేవి; మైత్రావరుణి, మరోటి; మైత్రి, ఇంకొకటి.
కృష్ణగ్రీవా ఽ ఆగ్నేయా బభ్రవః సౌమ్యాః శ్వేతా వాయవ్యా ఽ అవిజ్ఞాతా ఽ అదిత్యై సరూపా ధాత్రే వత్సతర్యో దేవానాం పత్నీభ్యః
కృష్ణమెడలవి అగ్ని వశంలోనివి, పసుపురంగు వన్నివి సోమ వశంలోనివి, తెల్లవన్నివి వాయువు వశంలోనివి, గుర్తులేని వన్నివి అదితి వశంలోనివి, ఒకే ఆకారంలో ఉన్నవి ధాత్రి వశంలోనివి, దూడలు దేవతల భార్యల కోసం.
కృష్ణా భౌమా ధూమ్రా ఽ ఆన్తరిక్షా బృహన్తో దివ్యాః శబలా వైద్యుతాః సిధ్మాస్ తారకాః
కృష్ణవన్నివి భూమికి, పొగ వన్నివి మధ్యాకాశానికి, పెద్దవన్నివి ఆకాశానికి, మచ్చలున్నవి మెరుపుకు, బూడిద వన్నివి నక్షత్రాలకు చెందినవి.
ధూమ్రాన్ వసన్తాయా లభతే శ్వేతాన్ గ్రీష్మాయ కృష్ణాన్ వర్షాభ్యో ఽరుణాఞ్ఛరదే పృషతో హేమన్తాయ పిశఙ్గాఞ్ఛిశిరాయ
వసంతానికి పొగ వన్నివి, గ్రీష్మానికి తెల్లవన్నివి, వర్షాకాలానికి నలుపు వన్నివి, శరదృతువుకు ఎర్ర మచ్చలున్నవి, హేమంతానికి పసుపురంగు వన్నివి, శిశిరానికి గోధుమ రంగు వన్నివి తీసుకుంటారు.
త్ర్యవయో గాయత్ర్యై పఞ్చావయస్ త్రిష్టుభే దిత్యవాహో జగత్యై త్రివత్సా ఽ అనుష్టుభే తుర్యవాహ ఽ ఉష్ణిహే
మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గలవి గాయత్రీకి, ఐదు సంవత్సరాలవి త్రిష్టుప్కి, రెండు సంవత్సరాల వయస్సు కలిగిన దున్నే జంతువులు జగతీకి, మూడు దూడలు ఉన్నవి అనుష్టుప్కి, నాలుగు సంవత్సరాల దున్నే జంతువులు ఉష్ణిక్కి.
పష్ఠవాహో విరాజ ఽ ఉక్షాణో బృహత్యా ఽ ఋషభాః కకుభే ఽనడ్వాహః పఙ్క్త్యై ధేనవో ఽతిచ్ఛన్దసే
ఆరు సంవత్సరాల దున్నే జంతువులు విరాట్కు, ఎద్దులు బృహతీకి, రుషభాలు కకుభ్కు, అనడ్వాహం పంక్తికి, ఆవులు అతిచ్ఛందస్కు.
కృష్ణగ్రీవా ఽ ఆగ్నేయా బభ్రవః సౌమ్యా ఽ ఉపధ్వస్తాః సావిత్రా వత్సతర్యః సారస్వత్యః శ్యామాః పౌష్ణాః పృశ్నయో మారుతా బహురూపా వైశ్వదేవా వశా ద్యావాపృథివీయాః
కృష్ణమెడలవి అగ్ని వశంలోనివి, పసుపురంగు వన్నివి సోమ వశంలోనివి, ఉపధ్వస్తా సావిత్రికి, దూడలు సరస్వతికి, నలుపు వన్నివి పుషణ్కు, మచ్చలున్నవి మారుతులకు, అనేక రూపాలున్నవి విశ్వదేవులకు, వినయంగా ఉండేవి ద్యావాపృథివికి.
ఉక్తాః సంచరా ఽ ఏతా ఽ ఐన్ద్రాగ్నాః కృష్ణాః వారుణాః పృశ్నయో మారుతాః కాయాస్ తూపరాః
ఇవి సంచారిణి జంతువులుగా చెప్పబడ్డాయి: ఇంద్రాగ్ని జంట, నలుపు వన్నివి, వరుణ జంట, మచ్చలున్నవి, మారుతులు, రూపాలలో పైభాగమైనవి.
అశ్వస్ తూపరో గోమృగస్ తే ప్రాజాపత్యాః కృష్ణగ్రీవ ఽ ఆగ్నేయో రరాటే పురస్తాత్ సారస్వతీ మేష్య్ అధస్తాద్ధన్వోర్ ఆశ్వినావ్ అధోరామౌ బాహ్వోః సౌమపౌష్ణః శ్యామో నాభ్యాꣳ సౌర్యయామౌ శ్వేతశ్ చ కృష్ణశ్ చ పార్శ్వయోస్ త్వాష్ట్రౌ లోమశసక్థౌ సక్థ్యోర్ వాయవ్యః శ్వేతః పుచ్ఛ ఽ ఇన్ద్రాయ స్వపస్యాయ వేహద్ వైష్ణవో వామనః
గుర్రం పైభాగం, ఆవు, జింక నీవి, ఓ ప్రాజాపత్యా! నల్ల మెడ ఉన్నది అగ్నికి, ముందువైపు ఉంది. సారస్వతీ మేక ఇసుక కింద, అశ్వినులవి కింద కాళ్లు. సౌమ్య, పౌష్ణ్య దేవతలకు చేతులు. నాభిలో నలుపు, సూర్యునికి పక్కలు. తెలుపు, నలుపు పక్కలకు త్వష్టృదేవత. ముడతలు ఉన్నవి కాళ్లకు వాయుదేవునికి. తెలుపు తోక ఇంద్రునికి, అందమైనది స్వపస్యునికి. గొప్ప వైష్ణవుడు చిన్నవాడిగా ఉన్నాడు.