భూమి ఛందస్సు, వాయుమండలం ఛందస్సు, ఆకాశం ఛందస్సు. సంవత్సరమూ ఛందస్సే. నక్షత్రాలు ఛందస్సులు. మాట ఛందస్సు, మనస్సు ఛందస్సు. వ్యవసాయం ఛందస్సు, బంగారం ఛందస్సు, ఆవు, మేక, గుర్రము—ఇవి అన్నీ ఛందస్సులే. ఈ విధంగా జగత్తులోని ప్రతి అంశం ఒక ఛందస్సుగా, ఒక మాపుగా, ఒక పరిమితిగా నిలుస్తుంది. దేవతల విషయానికి వస్తే—అగ్ని దేవుడు, వాయువు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, మరుత్లు, సమస్త దేవతలు, బృహస్పతి, ఇంద్రుడు, వరుణుడు—ఇవారే ప్రధాన దేవతలు. వీరే జగత్తుకు ఆధారం, శక్తి, కాపాడేవారు. ఇప్పుడు, ఓ పవిత్రమైన వస్తువు లేదా వ్యక్తిని ఉద్దేశించి ఇలా అంటారు: “నీవు కిరీటము, అధిపతి, స్థిరమైన ఆధారం, భూమిని మోయువాడవు. ప్రాణానికి, తేజస్సుకు, వ్యవసాయానికి, యోగక్షేమానికి నిన్ను ప్రతిష్ఠిస్తున్నాను.” అలాగే, “నీవు నియంత్రణ, అధికారం, నియమించే శక్తి, స్థిరత, ఆధారం. పోషణకు, శక్తికి, సంపదకు, శ్రేయస్సుకు నిన్ను ప్రతిష్ఠిస్తున్నాను. లోకాన్ని నింపుము, ఖాళీని నింపుము, స్థిరంగా కూర్చో. ఇంద్రుడు, అగ్ని, బృహస్పతి నిన్ను ఈ గర్భంలో స్థాపించారు. పృశ్ని ఆవులు సోమాన్ని సిద్ధం చేస్తున్నాయి. దేవతల జనన సమయంలో, స్వర్గంలోని మూడు ప్రకాశవంతమైన లోకాల్లో వంశాలు ఏర్పడ్డాయి. సమస్త వాణులు ఇంద్రుని మహిమను గానించాయి—సముద్రానికి అధిపతి, రథదారుల్లో శ్రేష్ఠుడు, బహుమతులకు నిజమైన అధిపతి.” ఈ సృష్టిలో ప్రతి అంశం పరిమితులలో, విభాగాలలో ఏర్పడింది: వేగం మూడు రకాలుగా, ప్రకాశం పదిహేను రకాలుగా, ఆకాశం పదిహేడు, ఆధారం ఇరవై ఒకటి, ప్రవాహం పదిహేడు, వేడి పద్దెనిమిది, తిరిగి రావడం ఇరవై ఆరు, తేజస్సు ఇరవై రెండు, సమీకరణం ఇరవై మూడు, గర్భం ఇరవై నాలుగు, శిశువులు ఇరవై ఐదు, వీర్యం ముప్పై తొమ్మిది, సంకల్పం ముప్పై ఒకటి, స్థాపన ముప్పై మూడు, బ్రధ్న విస్తృతి ముప్పై నాలుగు, శిఖరం ముప్పై ఆరు, తిరుగుడు నలభై ఎనిమిది, పోషణ నాలుగు రకాలుగా ఉంది. ఇలా ప్రతీ దానికి ఒక భాగం, అధిపత్యం, స్పర్శ, ఛందస్సు ఉంది. అగ్ని భాగం, దీక్షాధిపత్యం, బ్రహ్మస్పర్శ, త్రైచ్ఛందస్సు; ఇంద్ర భాగం, విష్ణు అధిపత్యం, రాజస్పర్శ, పదిహేను ఛందస్సు; మానవ ఋషుల భాగం, అధారాధిపత్యం, పితృస్పర్శ, పదిహేడు ఛందస్సు; మిత్ర భాగం, వరుణ అధిపత్యం, వర్షం, వాయుస్పర్శ, ఇరవై ఒకటి ఛందస్సు—ఇలా కొనసాగుతుంది. వసువుల భాగం, రుద్రాధిపత్యం, చతుష్పాద్స్పర్శ, ఇరవై నాలుగు ఛందస్సు; ఆదిత్య భాగం, మరుత్ అధిపత్యం, శిశుస్పర్శ, ఇరవై అయిదు ఛందస్సు; అదితి భాగం, పూషణాధిపత్యం, వీర్యస్పర్శ, ముప్పై తొమ్మిది ఛందస్సు; సవితృ భాగం, బృహస్పతియాధిపత్యం, దిశాస్పర్శ, నాలుగు ఛందస్సు. బార్లీ భాగం, అభార్లీ అధిపత్యం, సంతానస్పర్శ, నలభై నాలుగు ఛందస్సు; ఋభువుల భాగం, సమస్త దేవతల అధిపత్యం, భూతస్పర్శ, ముప్పై మూడు ఛందస్సు. ఇప్పుడు, ‘సహ’ మరియు ‘సహస్య’ అనే రెండు హేమంత ఋతువులు, అగ్ని యొక్క అంతర్గత ఆలింగనంగా నిలుస్తాయి. ఆకాశం, భూమి సిద్ధం కావాలి. జలాలు, వృక్షాలు సిద్ధం కావాలి. అగ్నులు ప్రత్యేకంగా, అత్యంత భక్తితో, నిబంధనలకు కట్టుబడి సిద్ధంగా ఉండాలి. ఆకాశ భూముల్లో ఏకతగా ఉన్న అగ్నులు, ఈ రెండు హేమంత ఋతువులు సిద్ధమైనప్పుడు, దేవతలు ఇంద్రునిగా ప్రవేశిస్తారు. ఆ దైవత్వంతో, ఓ అంగిరసా, స్థిరంగా కూర్చో. ఒక ఛందస్సుతో సంతానాన్ని అధ్యయనం చేశారు; ప్రజాపతి అధిపతి అయ్యాడు. మూడు ఛందస్సులతో బ్రహ్మను సృష్టించారు; బృహస్పతి అధిపతి. ఐదు ఛందస్సులతో భూతాలను సృష్టించారు; భూతాధిపతి అధిపతి. ఏడూ ఛందస్సులతో ఏడుగురు ఋషులను సృష్టించారు; అధారాధిపతి అధిపతి. తొమ్మిది ఛందస్సులతో పితృదేవతలను సృష్టించారు; అదితి అధిపతి. పదకొండు ఛందస్సులతో ఋతువులను సృష్టించారు; ఋతుపతులు అధిపతి. పదమూడు ఛందస్సులతో మాసాలను సృష్టించారు; సంవత్సరమే అధిపతి. పదిహేను ఛందస్సులతో రాజ్యాన్ని సృష్టించారు; ఇంద్రుడు అధిపతి. పదిహేడు ఛందస్సులతో పశువులను సృష్టించారు; బృహస్పతి అధిపతి. పదకొండు ఛందస్సులతో ఋతువులు, పదమూడు ఛందస్సులతో మాసాలు, పదిహేడు ఛందస్సులతో గృహపశువులు, పదకొండు ఛందస్సులతో ఋతువులు, పదమూడు ఛందస్సులతో మాసాలు, పదిహేడు ఛందస్సులతో గృహపశువులు, పదకొండు ఛందస్సులతో ఋతువులు, పదమూడు ఛందస్సులతో మాసాలు, పదిహేడు ఛందస్సులతో గృహపశువులు, ఇలా ప్రతి దానికి ఛందస్సు ఆధారం. పదకొండు, పదమూడు, పదిహేడు, పదొమ్మిది, ఇరవై ఒకటి, ఇరవై మూడు, ఇరవై అయిదు, ఇరవై ఏడూ, ఇరవై తొమ్మిది, ముప్పై ఒకటి, ముప్పై మూడు ఛందస్సులతో వరుసగా శూద్రుడు-ఆర్యుడు, ఏకపాద పశువులు, చిన్న జంతువులు, అడవి జంతువులు, ఆకాశ భూములు విస్తరించబడ్డాయి. వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు వరుసగా అధిపతులయ్యారు. ముప్పై తొమ్మిది ఛందస్సులతో వృక్షాలు, ముప్పై ఒకటి ఛందస్సులతో సంతానం, ముప్పై మూడు ఛందస్సులతో భూతాలు బలపడినవి. ప్రాజాపతి పరమేశ్వరుడు అధిపతి అయ్యాడు. ఇక్కడ మళ్లీ—“లోకాన్ని నింపుము, ఖాళీని నింపుము, స్థిరంగా కూర్చో. ఇంద్రుడు, అగ్ని, బృహస్పతి నిన్ను ఈ గర్భంలో స్థాపించారు. పృశ్ని ఆవులు సోమాన్ని సిద్ధం చేస్తున్నాయి. దేవతల జనన సమయంలో, స్వర్గంలోని మూడు ప్రకాశవంతమైన లోకాల్లో వంశాలు ఏర్పడ్డాయి. సమస్త వాణులు ఇంద్రుని మహిమను గానించాయి—సముద్రానికి అధిపతి, రథదారుల్లో శ్రేష్ఠుడు, బహుమతులకు నిజమైన అధిపతి” అని ఘనంగా వర్ణించబడింది. ఇప్పుడు అగ్ని దేవుని ప్రార్థన: “అగ్నీ, మన శత్రువులుగా పుట్టినవారిని తొలగించు; జాతవేదా, ఇంకా పుట్టనివారిని కూడా తొలగించు. మమ్మల్ని దయగా పలుకు, మేము హానికరం కాకుండా, నీ త్రిస్సమృద్ధి కవచంలో నివసించేందుకు అనుగ్రహించు.” మళ్ళీ, “బలంగా శత్రువులను తొలగించు; మమ్మల్ని కాపాడు.” ఛందస్సుల గురించి: పదహారు ఛందస్సు వీర్యానికి, ఐనవది నాలుగు ఛందస్సు తేజస్సుకు, ఐశ్వర్యానికి. అగ్ని యొక్క విసర్జన ఇది; నీటిలో పేరు; దేవతలు నిన్ను స్తుతించుగాక. ఘృతార్పణతో, హోమంలో కూర్చుని, సంతానం, ధనాన్ని ప్రసాదించు. పలు ఛందస్సుల పేర్లు: ఇవా, వరివ, శంభు, పరిభూ, ఆచ్చ, మన, వ్యచ, సింధు, సముద్ర, శరీర, కాకుప్, త్రికకుప్, కావ్య, అంకుప, అక్షరపంక్తి, పదపంక్తి, విస్తారపంక్తి, క్షురో భ్రాజ. అలాగే, ఆచ్చ, ప్రచ్చ, సంయచ, వియచ, బృహచ, రథంతర, నికాయ, వివధ, గిర, భ్రాజ, సంస్తుప్, అనుష్టుప్, ఇవా, వరివ, వయ, వయస్కృచ, విష్పర్ధా, విశాల, ఛది, దూరోహణ, తంద్ర, అంకాంక. ఇప్పుడు, ప్రతి అంశాన్ని తనదైనదిగా, తన లక్ష్యానికి అనుగుణంగా నింపమని ప్రార్థన: కిరణంతో సత్యాన్ని, గతులతో ధర్మాన్ని, అన్వేషణతో స్వర్గాన్ని, సంయోగంతో మధ్యలోకాన్ని, వ్యతిరేకతతో భూమిని, ఆధారంతో వర్షాన్ని, పగడితో దినాన్ని, అనుసరణతో రాత్రిని, వేగంతో వస్తువులను, చిహ్నంతో ఆదిత్యులను—ఇలా ప్రతిదాని కోసం దానినే ప్రేరేపించమని ప్రార్థన. దారంతో, ఐశ్వర్యంతో, చలనంతో, శ్రవణంతో, సహాయంతో, వృక్షాలతో, శరీరాలతో, విద్యతో, విజయం, తేజస్సుతో—ఇవన్నీ తమ తమ లక్ష్యాలకు నింపబడాలని ప్రార్థన. ఈ క్రమంలో, “నీవు మొదటి అడుగు; మొదటి అడుగుకు నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు తదుపరి అడుగు; తదుపరి అడుగుకి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు సంపూర్ణమైన అడుగు; సంపూర్ణ అడుగుకి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు తేజస్సు; తేజస్సుకి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను.” “నీవు త్రిగుణితుడు; త్రిగుణానికి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు వృద్ధిచెందినవాడు; వృద్ధికి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు విస్తరించినవాడు; విస్తరణకు నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు సంయుక్తుడు; సంయోగానికి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు పురోగమనం; పురోగమనానికి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు మార్గం; మార్గానికి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు ఆరోహణ; ఆరోహణకు నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. నీవు ప్రయాణం; ప్రయాణానికి నిన్ను స్థాపిస్తున్నాను. ఓ ప్రభూ, శక్తికి శక్తిని ప్రేరేపించు.” ప్రతి దిక్కు ఒక ప్రత్యేక స్వరూపాన్ని కలిగి ఉంది. తూర్పు దిశ రాజస్వంగా, వసువులు దేవతలు, అగ్ని ఆయుధాధిపతి, భూమిపై త్రిప్రశంసలు, మధ్యలో రథంతర సామం, మేధావులు ఆకాశంలో నిన్ను విస్తరించగా, సమూహంగా ఉన్నవారు నిన్ను స్వర్గశిఖరంలో కూర్చోబెడతారు. దక్షిణదిశ విరాజుగా, రుద్రులు దేవతలు, ఇంద్రుడు ఆయుధాధిపతి, భూమిపై పదిహేను ప్రశంసలు, మధ్యలో బృహత్ సామం, మేధావులు ఆకాశంలో నిన్ను విస్తరించగా, సమూహంగా ఉన్నవారు నిన్ను స్వర్గశిఖరంలో కూర్చోబెడతారు. పడమర దిశ సమ్రాజుగా, ఆదిత్యులు దేవతలు, వరుణుడు ఆయుధాధిపతి, భూమిపై పదిహేడు ప్రశంసలు, మధ్యలో వైరూప సామం, మేధావులు నిన్ను ఆకాశంలో విస్తరించగా, సమూహంగా ఉన్నవారు నిన్ను స్వర్గశిఖరంలో కూర్చోబెడతారు. ఉత్తరదిశ స్వరాజుగా, మరుత్లు దేవతలు, సోముడు ఆయుధాధిపతి, భూమిపై ఇరవై ఒక ప్రశంసలు, మధ్యలో వైరాజ సామం, మేధావులు నిన్ను ఆకాశంలో విస్తరించగా, సమూహంగా ఉన్నవారు నిన్ను స్వర్గశిఖరంలో కూర్చోబెడతారు. మహాదిక్కు అధిపత్నిగా, సమస్త దేవతలు దేవతలు, బృహస్పతి ఆయుధాధిపతి, భూమిపై ముప్పై మూడు ప్రశంసలు, మధ్యలో శాక్వర, రైవత సామాలు, మేధావులు నిన్ను ఆకాశంలో విస్తరించగా, సమూహంగా ఉన్నవారు నిన్ను స్వర్గశిఖరంలో కూర్చోబెడతారు. ప్రతి దిక్కు ప్రత్యేక దేవతా పరిపాలనతో, ప్రత్యేక రథాధిపతులతో, అప్సరసలతో, ఆయుధాలతో, ఆయుధప్రయోగాలతో, సమర్పణలతో కూడి ఉంటుంది. ప్రతి దిక్కు దేవతలకు వందనం, వారు మమ్మల్ని కాపాడాలని, కరుణ చూపాలని ప్రార్థన. మేము ద్వేషించే వారిని లేదా మమ్మల్ని ద్వేషించే వారిని వారి ఆపదలో సమర్పిస్తున్నాము. ఇప్పుడు, అగ్ని పరమోన్నతంగా నిలుస్తాడు—ఆకాశానికి కిరీటంగా, భూమికి అధిపతిగా, జలాల్లో విత్తనాలను ప్రేరేపించేవాడిగా. అగ్ని సహస్రబలాధిపతి, శతధనాధిపతి, మేధావులకు కిరీటంగా, సంపదలకు అధిపతిగా నిలుస్తాడు. అగ్నిని అథర్వన్ కమలంలోంచి మథించి వెలికితీశాడు; అతడు సృష్టికి శిరస్సు. అగ్ని యజ్ఞపతి, రాజ్యపతి; మిత్రుల మధ్య అతడు స్వర్గంలో తల ఉంచి, తన నాలుకను హవిస్సులు మోసే సాధనంగా మార్చుకున్నాడు. జనుల మధ్య అగ్ని, హోమంలో వెలిగించబడి, ఉదయాన్నే దూడవైపు పరుగెత్తే ఆవులా, ఉదయపు గుళికలవలె ఆకాశాన్ని తాకే రశ్ముల్లా వెలుగుతాడు. మేము జ్ఞానులకు, పవిత్రులకు, బలవంతుడైన పుత్రుడైన అగ్నికి వందనాలు చెబుతున్నాము; అంగీకారంతో, ఆభరణాన్ని ఆకాశంలో ఉంచినట్టు, అగ్నికి స్తోత్రాన్ని సమర్పిస్తున్నాము. సృష్టిలో మొదట Hotar—యజ్ఞానికి అర్హుడైనవాడు—స్థాపించబడ్డాడు. పాపరహితులైన భృగువులు అగ్నిని అడవుల్లో కనుగొన్నారు; అతడు ప్రతి వంశానికి అద్భుతమైన వెలుగుగా నిలిచాడు. అగ్ని ప్రజలకు కాపలాదారుడిగా, నూతన ఐశ్వర్యానికి నైపుణ్యంగా, దాతగా జన్మించాడు; ఘృతంతో అభిషేకించబడిన ముఖంతో, విశాలంగా, ఆకాశాన్ని తాకుతూ, శుద్ధుడై, భారతులకు ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా, జగత్తు, దాని భూతాలు, దిక్కులు, దేవతలు, ఛందస్సులు, యజ్ఞాలు, అగ్ని మహిమ—all are intricately interwoven, each with its own purpose and reverence, upholding the cosmic order and prosperity.