ప్రాచీన యజ్ఞవేద కాలంలో, సృష్టిలోని ప్రతి కార్యానికి, ప్రతి స్థితికి, ప్రతి భావానికి ఒకో నిర్వాహకుడు, సేవకుడు ఉండేవాడు. వెలుగుకు కట్టెవాళ్ళు, ప్రకాశానికి అగ్ని ప్రదీపకులు, హతమైనవారికి యజ్ఞకర్తలు, సమృద్ధికి సేవకులు, పరమ లోకానికి ఉపచారకులు, దేవలోకానికి దూతలు, మనుష్య లోకానికి ప్రకటకులు, అన్ని లోకాలకూ సహాయకులు, తిరిగి రావడానికి రాయివాళ్ళు, జ్ఞానానికి వస్త్రధౌకులు, కోరికకు రంగులిచ్చేవారు—ఇలా ప్రతి దానికి ఒకో సేవకుడు. సత్యానికి మనస్సులో దొంగతనం ఉన్నవాడు, శత్రువులను సంహరించడానికీ సమాచార దాత, వివేచనకు నిర్వాహకుడు, పర్యవేక్షణకు పర్యవేక్షకుడు, బాలునికి సేవకుడు, సమృద్ధికి సంచారకుడు, ప్రేమకు మధురంగా మాట్లాడు వాడు, రక్షణకు గుర్రపు శిక్షకుడు, స్వర్గానికి పాలు దోహించే వాడు, పరమ లోకానికి ఉపచారకుడు. కోపానికి కాల్చే వాడు, రోషానికి పరిగెత్తేవాడు, నియమానికి బంధించే వాడు, దుఃఖానికి వెంబడించేవాడు, శ్రేయస్సుకు విడుదల చేసే వాడు, గొడుగు లాంటి మూడు అంచుల వాడు, ప్రభకు మనస్సుతో మలచబడిన వాడు, నడవడికి కజ్జలము వేసే వాడు, నాశనానికి కవచం తయారు చేసే వాడు, నియమానికి దారం—ఇలా ప్రతి భావానికి అనుగుణంగా ఒకో వ్యక్తి. అథర్వణులకు పరిరక్షితులు, సంవత్సరానికి తిరుగువాడు, అర్ధ సంవత్సరానికి జనించని వాడు, ప్రస్తుత సంవత్సరానికి పోయే వాడు, గత సంవత్సరానికి వెళ్లిపోయిన వాడు, పాత సంవత్సరానికి పాడైన వాడు, ముదురు సంవత్సరానికి ముదురు జుట్టు వాడు, ఋభువులకు చర్మాన్ని కలిపే వాడు, సాధ్యులకు చర్మాన్ని లాగేవాడు. సరోవరాలకు మత్స్యకారుడు, నిలువ నీళ్లకు ఉండేవాడు, మడుగులకు సేవకుడు, మునగ తోటలకు మునగ కోసేవాడు, ఎండిన భూమికి పడవవాడు, దాటి పోవడానికి పడవవాడు, దాటవలసిన చోట దాటేవాడు, కష్టమైన చోట తవ్వేవాడు, ప్రతిధ్వని చోట ఆకుల ఊదేవాడు, గుహలకు వేటగాడు, కొండల దిగువలకు నలుగుడు, పర్వతాలకు కింపురుషుడు. వికారమైన వారికి పాల్కసుడు, రంగుకు బంగారపు బడుగు, తూలికలకు వ్యాపారి, సాయంత్రం ఆలస్యానికి గ్లావిన్, సమస్త జీవులకు బూడిద వాడు, ఐశ్వర్యానికి జాగరణ, అపయానికి నిద్ర, కష్టానికి అపవాదకుడు, వృద్ధికి గొప్పగా చెప్పుకునే వాడు, కలహానికి విడదీసేవాడు. జూదరాజుకు జూదగాడు, గెలిచిన పాశానికి కొత్తగా చూపిన పాశం, మూడవ పాశానికి అమర్చేవాడు, నాల్గవ పాశానికి మరింత అమర్చేవాడు, ఎగిరే వాడికి సభలో స్తంభం, మృతికి ఆవు హంతకుడు, అంతానికి ఆవు సంహారకుడు, ఆకలికి ఆవు కోసేవాడి దగ్గర నిలబడే వాడు, దుష్కృతికి సంచార గురువు, పాపానికి పర్వత నివాసి. ప్రతిధ్వనికి అరచేవాడు, శబ్దానికి మొరిగేవాడు, అంతానికి ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, అనంతానికి మౌనవాడు, శబ్దానికి డప్పు వాడు, మహత్యానికి వీణావాడు, ఏడుపుకి బాంసురి వాడు, దిగువ శబ్దానికి శంఖవాడు, అరణ్యానికి అరణ్యవాడు, ఇతర అడవికి అగ్ని వెలిగించే వాడు. హాస్యానికి వేశ్య, నవ్వుకు జోకర్, యాదవుడికి చిత్తడివాడు, గ్రామానికి లేఖాపాళికుడు, పిలిచేవారికి వారు, మహత్యానికి వీణావాడు, చేతి హంతకునికి బాంసురి వాడు, నాట్యం, ఆనందానికి తాళాలు వాడు. అగ్నికి బొద్దుగా ఉన్నవాడు, భూమికి ఆసనం పరచేవాడు, వాయువుకు బహిష్కృతుడు, వాయుమండలానికి వెదురు నాట్యవాడు, ఆకాశానికి తవ్వేవాడు, సూర్యుడికి పింగళవాడు, నక్షత్రాలకు క్రిమి, చంద్రునికి కుష్ఠవాడు, పగలకు తెల్లగా పింగళ నేత్రుడు, రాత్రికి నలుపు పింగళ నేత్రుడు. ఇప్పుడు ఎనిమిది విధాలుగా వికృతులు కలిగినవారు: అత్యంత పొడవైనవారు, అత్యంత చిన్నవారు, అత్యంత బొద్దుగా ఉన్నవారు, అత్యంత సన్నగా ఉన్నవారు, అత్యంత తెల్లవారు, అత్యంత నల్లవారు, పూర్తిగా గుండు, అధిక రోమాలు కలిగినవారు. వీరు శూద్రులు, బ్రాహ్మణులు కాదు—వీరు ప్రజాపతికి చెందినవారు. మాఘధుడు, వేశ్య, జూదగాడు, శుక్లత వాడు—ఇవీ కూడా ప్రజాపతికి చెందినవారు. ఈ విధంగా, పరమ పురుషుడు—సహస్ర శిరస్సు, సహస్ర నేత్ర, సహస్ర పాదుడై, భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, దాని పైన పదవేళ్లు నిలిచాడు. గతంలో ఉన్నదీ, భవిష్యత్తులో ఉండేదీ, అన్నీ ఆ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి; ఆ అమృతత్వం అన్నం ద్వారా పెరుగుతుంది. ఇంత గొప్పతనమున్న ఆ పురుషుని మహిమ ఇలా. ఆయన అంతకంటే గొప్పవాడు. సమస్త జీవులు ఆయనలో నాలుగు వంతులు మాత్రమే; మిగతా మూడు వంతులు అమరత్వంగా స్వర్గంలో ఉన్నాయి. ఆ మూడు వంతులు పైకి ఎదిగాయి; ఒక వంతు మళ్లీ భూమిపై జన్మించింది. దానివల్ల అన్నింటికీ వ్యాప్తి కలిగింది—తినేవాటికీ, తినని వాటికీ. ఆ పురుషుని నుండి విరాట్ జన్మించాడు; విరాట్ నుండి మళ్లీ పురుషుడు జన్మించాడు. జన్మించిన తరువాత, భూమికి ముందు, వెనుక వ్యాపించాడు. ఆ సమస్త హవిర్భాగం సమర్పించిన యజ్ఞం నుండి ఘృతాన్ని సమీకరించాడు. గాలి జంతువులు, అడవి జంతువులు, గ్రామ జంతువులను సృష్టించాడు. దాని నుండే ఋక్, సామన్, ఛందస్సులు, యజుస్ జన్మించాయి. అదే యజ్ఞం నుండి గుర్రాలు, రెండు వరుస పళ్లున్న జంతువులు, ఆవులు, మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి. ఆ యజ్ఞాన్ని పావిత్ర దర్భపై అభిషేకించారు. ఆ పురుషుడు ఆదిలో జన్మించాడు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు. పురుషుడిని విభజించినప్పుడు, ఎన్ని భాగాలు చేశారు? ఆయన ముఖం ఏది? చేతులు, తొడలు, పాదాలు ఏవి? అని ప్రశ్నించారు. బ్రాహ్మణుడు ఆయన ముఖం, క్షత్రియుడు చేతులు, వైశ్యుడు తొడలు, శూద్రుడు పాదాల నుండి జన్మించాడు. చంద్రుడు ఆయన మనస్సు నుండి, సూర్యుడు కళ్ల నుండి, వాయువు, శ్వాస చెవుల నుండి, అగ్ని నోటి నుండి జన్మించారు. నాభి నుండి మధ్యలో వాయువుమండలం, తల నుండి ఆకాశం, పాదాల నుండి భూమి, చెవుల నుండి దిక్కులు—ఇలా లోకాలను ఏర్పరిచారు. దేవతలు పురుషునితో యజ్ఞం చేసినప్పుడు, వసంతం ఘృతం, గ్రీష్మం ఇంధనం, శరదృతువు హవిస్సు అయ్యాయి. ఏడుగురు పరివేషణ కషాలు, ముప్పెడు కిండ్లింగ్ కషాలు సిద్ధం చేశారు. దేవతలు యజ్ఞం చేసినప్పుడు, పురుషుని పశువుగా బంధించారు. యజ్ఞంతో దేవతలు యజ్ఞాన్ని చేశారు; ఇవే మొదటి కర్తవ్యాలు. వారు స్వర్గంలో ఉన్న ప్రాచీన సాధ్య దేవతల స్థానం పొందారు. జలాల నుండి భూమి సారం సేకరించబడింది; ఆ సారంతో సర్వసృష్టికర్త ఆదిలో ఉద్భవించాడు. ఆయన రూపాన్ని త్వష్టృ మలిచాడు; అది మానవులకు మొదటి దైవత్వంగా మారింది. ఈ మహా పురుషుని, సూర్యుని వంటి కాంతివంతుడైన, చీకటి దాటి ఉన్నవానిని నేను తెలుసుకున్నాను. ఆయనని మాత్రమే తెలుసుకుంటే మరణాన్ని దాటి పోవచ్చు; ముక్తికి వేరే మార్గం లేదు. ప్రజాపతి గర్భంలో సంచరిస్తాడు, జన్మించనివాడు అయినా, అనేక రూపాల్లో పుట్టేవాడు. జ్ఞానులు ఆయన మూలాన్ని దర్శిస్తారు; అందులోనే అన్ని లోకాలు నిలుస్తాయి. దేవతల్లో ప్రకాశించే, వారికి హోతగా ఉన్న, దేవతలకు ముందుగా జన్మించిన బ్రహ్మణ్యుడికి నమస్కారం. దేవతలు ఆది కాలంలో బ్రహ్మ తేజస్సును ఉత్పత్తి చేసి, ఇలా ప్రకటించారు: ఎవరు దీనిని బ్రహ్మగా తెలుసుకుంటారో, దేవతలు వారి వశంలో ఉంటారు. శ్రీ, లక్ష్మీ ఆయన భార్యలు; పగలు, రాత్రి ఆయన పక్కన; నక్షత్రాలు ఆయన రూపం; అశ్వినులు ఆయన నోరు. ఆయన మాకు పోషణనిచ్చు వాడు కావాలి; అన్ని లోకాలపై అధికారం ఇవ్వు వాడవు కావాలి. అది అగ్ని, అది సూర్యుడు, అది వాయువు, అది చంద్రుడు; అది తేజస్సు, అది బ్రహ్మ, అవే జలాలు, అదే ప్రజాపతి. సమస్త క్షణాలు, మెరుపులు పురుషుని నుండి పుట్టాయి; ఎవరూ ఆయనను పై నుండి, మధ్య నుండి, పక్కనుండి పట్టుకోలేరు. ఆయనకు సమానం లేదు; ఆయన పేరే మహిమ. ఆయనను హిరణ్యగర్భుడు అంటారు. "నన్ను హాని చేయకు" అని ఆయన ఆజ్ఞ. ఆయన నుండి ఎవ్వరూ పుట్టరు. ఈ దేవుడు అన్ని దిక్కులలో సంచరిస్తాడు; అందరికంటే ముందుగా పుట్టాడు; గర్భంలో ఉన్నాడు; పుట్టాడు, పుడతాడు; అన్ని వైపులా ముఖాలుతో నిలుస్తాడు. ఆయన నుండి ఎవ్వరూ పూర్వం పుట్టలేదు; ఆయన అన్ని లోకాలు అయ్యాడు. ప్రజాపతి సంతానంతో ప్రయత్నించి, మూడు కాంతులతో, పదహారు తోడు కలిగి ఉన్నాడు. మహా ఆకాశాన్ని, స్థిరమైన భూమిని, ఆకాశాన్ని నిలిపే వాడు ఆయనే; అంతరిక్షాన్ని స్థాపించే వాడు కూడా ఆయనే. ఆయన వాయుమండలంలో తేజస్సు కలిగిన ధూళిలో అధిపతి. ఆయనను ఏ దేవుణికి హవిర్భాగం సమర్పించాలి? ఆయనను రెండు విలపించే భూమి, ఆకాశం, ఆయన ఆధారంతో నిలబడినవి, భయంతో, మనస్సుతో దర్శించాయి. ఎక్కడ సూర్యుడు ఉదయిస్తాడో, ప్రకాశిస్తాడో, ఆ దేవునికి హవిర్భాగం సమర్పించాలి? జలాలే విశాలమైనవి; ఆయనే జలాలు.