ఒక పవిత్రమైన సమయాన, మేము సవితృదేవుని దివ్య ప్రకాశాన్ని మనస్సులో ధ్యానించాము. ఆయన అత్యుత్తముడు, ఆయన మన ఆలోచనలను ప్రేరేపించునట్లు కోరాము. “ఓ సవితా! మా దురదృష్టాలను తొలగించు, మాకు మంగళకరమైనదాన్ని ప్రసాదించు” అని ప్రార్థించాము. ఆయనే వసువుల మహా సంపదను పంచేవాడు, అన్ని మనుష్యులను దర్శించేవాడు, అందుకే ఆయనను మేము ఆహ్వానించాము. ఈ జగత్తులో ప్రతి వర్గానికి, ప్రతి గుణానికి, ప్రతి కార్యానికి ఒక నిర్దిష్ట పాత్ర ఉంది. బ్రాహ్మణత్వానికి బ్రాహ్మణుడు, రాజ్యానికి క్షత్రియుడు, మారుతులకు వైశ్యుడు, తపస్సుకు శూద్రుడు; చీకటికి దొంగ, నరకానికి వీరహంతకుడు, పాపానికి నపుంసకుడు, అమ్మకానికి ఇనుప పనివాడు, కామానికి వేశ్య, బహిష్కృతులకు మాగధుడు – ఇలా ప్రతి దానికి ఒక పాత్రను నిర్ణయించారు. నాట్యానికి కవి, గీతానికి గాయకుడు, ధర్మానికి సభ్యుడు, దురదృష్టానికి వేషధారి, హాస్యానికి జోకర్, ఆనందానికి స్త్రీమిత్రుడు, హర్షానికి కన్యకాపుత్రుడు, తెలివికి రథకారుడు, స్థిరతకు వడ్రంగి – ఇలా ఎన్నో పాత్రలు. తపస్సుకు కుంబరుడు, మాయకు కంసాలివాడు, అందానికి ముత్యాలవాడు, అదృష్టానికి నేసవాడు, విలువిద్యకు బాణకారుడు, ఆయుధాలకు విల్లుదారుడు, పనికి దారకారుడు, విధికి రప్పకారుడు, మరణానికి వేటగాడు, నాశనానికి కుక్కలవాడు. నదులకు మత్స్యకారుడు, అడవి జాతులకు నిషాదుడు, మానవులలో పులివంటి వాడు, గంధర్వ అప్సరసులకు బహిష్కృతుడు, సేవకులకు పిచ్చివాడు, నాగదేవతలకు నివాసం లేని వాడు, జూదగాళ్లకు మోసగాడు, జూదం లేనివారికి రాక్షసుడు, పిశాచులకు చీలికబాంబూకారుడు, మాంత్రికులకు ముల్లుదారుడు. సంయోగానికి పరపురుషుడు, గృహానికి పరస్త్రీప్రేమికుడు, కష్టానికి విడిచిపెట్టబడినవాడు, నాశనానికి ద్రోహి, దురదృష్టానికి వంధ్యాభర్త, ప్రాయశ్చిత్తానికి నిపుణుడు, జ్ఞానానికి స్మృతికర్త, అభిలాషకు ప్రియుడు, వర్ణానికి అనుసరించేవాడు, బలానికి సహాయకుడు. వికారానికి కుంభబాకుడు, ఆనందానికి కురుడుడు, ద్వారానికి లంగుడు, నిద్రకు అంధుడు, అధర్మానికి చెవిటివాడు, శుద్ధికి వైద్యుడు, జ్ఞానానికి నక్షత్రదర్శి, బోధనకు ప్రశ్నించేవాడు, మరింత బోధనకు విచారణకర్త, సరిహద్దులకు న్యాయాధిపతి. ఏనుగులకు ఏనుగుపాలకుడు, వేగానికి గుర్రపాలకుడు, పోషణకు గొర్రెల కాపరి, బలానికి మేకపాలకుడు, శక్తికి మేకల కాపరి, ఆహారానికి రైతు, పానానికి మద్యకారుడు, అదృష్టానికి గృహస్థుడు, సంపదకు ఖజానాదారు, పర్యవేక్షణకు అధికారి. ప్రకాశానికి కట్టెలు తెచ్చేవాడు, కాంతికి అగ్నికర్త, హతులకు యజమాని, సమృద్ధికి సేవకుడు, ఉత్తమ లోకానికి సహాయకుడు, దేవలోకానికి దూత, మానవ లోకానికి ప్రకటించేవాడు, అన్ని లోకాలకూ సహాయకుడు, తిరిగి రాకకు పిండి వాడేవాడు, తెలివికి వస్త్రధోబీ, కామానికి రంగులేసేవాడు. సత్యానికి మనసులో దొంగ, శత్రు హత్యకు సమాచారం ఇచ్చేవాడు, వివేచనకు నిర్వాహకుడు, పర్యవేక్షణకు అధికారి, శిశువుకి సహాయకుడు, సమృద్ధికి సంచారి, ప్రేమకు మధురభాషి, రక్షణకు గుర్రపు శిక్షకుడు, స్వర్గానికి పాలకుడు, ఉత్తమ లోకానికి సహాయకుడు. కోపానికి కాల్చేవాడు, క్రోధానికి దూసుకెళ్లేవాడు, నియమానికి కట్టేవాడు, దుఃఖానికి వెంబడించే వాడు, శ్రేయస్సుకు విడిపించే వాడు, పిడికిలికి త్రికోణం, తేజస్సుకు మనస్సులో సృష్టించేవాడు, ఆచరణకు కజ్జలదారుడు, నాశనానికి కవచకారుడు, నియమానికి దారం. అథర్వణులకు రక్షితులు, సంవత్సరానికి తిరుగుతుండేవాడు, అర్ధ సంవత్సరానికి జన్మించని వాడు, ప్రస్తుత సంవత్సరానికి పోయేవాడు, గత సంవత్సరానికి వెళ్లిపోయిన వాడు, సంవత్సరానికి పాతబడిన వాడు, సంవత్సరానికి తెల్లజుట్టు వాడు, ఋభువులకు చర్మాలను కలిపేవాడు, సాధ్యులకు చర్మాన్ని లాగేవాడు. సరస్సులకు మత్స్యకారుడు, నిలువున నీళ్లకు ఉండేవాడు, మడుగులకు సేవకుడు, చెరుకులకు కోయువాడు, ఎండిన భూమికి పడవవాడు, దాటడానికి పడవవాడు, దారులకు దాటేవాడు, కష్టస్థలాలకు తవ్వేవాడు, ధ్వనిక స్థలాలకు ఆకులదారుడు, గుహలకు వేటగాడు, ఎత్తైన ప్రదేశాలకు నలిపేవాడు, పర్వతాలకు కింపురుషుడు. వికృతికి పాల్కసుడు, వర్ణానికి బంగారకారుడు, తూకానికి వ్యాపారి, సాయంత్రానికి గ్లావిన్, సమస్త ప్రాణులకు బస్మధారి, ఐశ్వర్యానికి జాగరణ, అపయానికి నిద్ర, కష్టానికి అపవాది, వృద్ధికి గొప్పవాడు, కలహానికి విభజించేవాడు. జూదానికి రాజు, విజయానికి కొత్త పాశం, మూడవ పాశానికి ఏర్పరిచేవాడు, నాల్గవ పాశానికి మరింత ఏర్పరిచేవాడు, ఎగిరేవాడికి సభలో నిల్వ, మరణానికి పశుహంతకుడు, అంతానికి పశుహంతకుడు, ఆకలికి పశువును కత్తిరించేవాడి వద్ద నిల్చుని భిక్షపడేవాడు, దుష్టానికి సంచారగురు, పాపానికి పర్వతవాసి. ప్రతిధ్వనికి అరచేవాడు, ధ్వనికి మొరిగేవాడు, అంతానికి మాట్లాడేవాడు, అంతములేనివానికి మౌనుడు, శబ్దానికి డప్పాకారుడు, గొప్పదానికి వీణావాడు, విలాపానికి పలుకుబండవాడు, తక్కువ శబ్దానికి శంఖవాడు, అరణ్యానికి అరణ్యవాడు, మరొక అడవికి అగ్నికర్త. హాస్యానికి వేశ్య, నవ్వుకు జోకర్, యాదవుడికి చిత్తడివాడు, గ్రామానికి లెక్కలవాడు, ప్రకటనకారులకు వారు, గొప్పదానికి వీణావాడు, చేతికొనేవాడికి పలుకుబండవాడు, నాట్యానికి, ఆనందానికి తాళవాడు. అగ్నికి మోతాదైనవాడు, భూమికి ఆసనం పరచేవాడు, వాయువుకు బహిష్కృతుడు, వాయువ్యానికి వెదురుకాలివాడు, ఆకాశానికి తవ్వేవాడు, సూర్యునికి పింగళ గుర్రం, నక్షత్రాలకు పురుగువాడు, చంద్రునికి కుష్టురోగి, పగలకు తెల్లటి పింగళ కన్నుడు, రాత్రికి నల్లటి పింగళ కన్నుడు. ఇప్పుడు, ఎనిమిది వికలాంగులను పొందుతాడు: అతిగా పొడవైనవాడు, అతిగా చిన్నవాడు, అతిగా లావైనవాడు, అతిగా సన్నని వాడు, అతిగా తెల్లవాడు, అతిగా నల్లవాడు, అతిగా ముండ, అతిగా రోమశుడు. వీరు శూద్రులు కాదు, బ్రాహ్మణులు కాదు – వారు ప్రజాపతికి చెందినవారు. మాగధుడు, వేశ్య, జూదగాడు, నపుంసకుడు – వీరు కూడా శూద్రులు కాదు, బ్రాహ్మణులు కాదు, ప్రజాపతికి చెందినవారు. ఇప్పుడు, పురుషుడు – ఆయనకు వేలు వేళ్ల అంతగా భూమిపై నిలిచి, వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి పాదాలతో ఉన్నాడు. ఆయన భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, దాని పైన నిలిచాడు. గతంలో ఉన్నదీ, భవిష్యత్తులో ఉండేదీ – అన్నీ ఆ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి, ఆ అమృతత్వం అన్నపానాల వలన పెరుగుతుంది. ఇది ఆయన మహిమ, అయితే పురుషుడు దీని కన్నా గొప్పవాడు. ఆయనలో నాలుగు భాగాల్లో ఒక భాగం ప్రాణులు, మిగతా మూడు భాగాలు అమరత్వంగా స్వర్గంలో ఉన్నాయి. ఆ మూడు భాగాలు పైకి లేచాయి; ఒక భాగం భూమిపై జన్మించి, అన్నిటిలో వ్యాపించాడు – తినేవాటిలో, తిననివాటిలోను. ఆయన నుంచి విరాట్ జన్మించాడు, విరాట్ నుంచి పురుషుడు. జన్మించిన తరువాత భూమికి ముందూ, వెనకా వ్యాపించాడు. ఆ మహా యజ్ఞంలో నుంచి ఘృతాన్ని సేకరించారు; ఆయన పక్షులు, అడవి జంతువులు, గ్రామ జంతువులను సృష్టించాడు. ఆ యజ్ఞంలో నుంచి ఋగ్వేద, సామవేద మంత్రాలు, ఛందస్సులు, యజుర్వేదం జన్మించాయి. ఆ యజ్ఞం నుంచి గుర్రాలు, రెండు వరుసల పళ్లున్న జంతువులు, ఆవులు, మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి. ఆ యజ్ఞాన్ని పవిత్ర దర్భపై అభిషేకించారు; ఆ ఆదిలో పుట్టిన పురుషుని తోడుకొని దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు ఆహుతి సమర్పించారు. పురుషుని విభజించినప్పుడు – "ఎన్ని భాగాలు చేశారు? ఆయన ముఖమేమిటి? చేతులేమిటి? తొడలు, పాదాలు ఏమిటి?" అని వారు ప్రశ్నించారు. బ్రాహ్మణుడు ఆయన ముఖం, క్షత్రియుడు చేతులు, వైశ్యుడు తొడలు, శూద్రుడు పాదాల నుంచి పుట్టాడు. చంద్రుడు ఆయన మనసు నుంచి, సూర్యుడు కళ్ళ నుంచి, వాయువు, శ్వాస ఆయన చెవుల నుంచి, అగ్ని ఆయన నోటి నుంచి పుట్టాయి. ఆయన నాభి నుంచి మధ్యలో ఆకాశం, తల నుంచి స్వర్గం, పాదాల నుంచి భూమి, చెవుల నుంచి దిశలు – ఇలా లోకాలను ఏర్పాటు చేశారు. దేవతలు పురుషుని యజ్ఞంగా చేసి, వసంతాన్ని ఘృతంగా, గ్రీష్మాన్ని ఇంధనంగా, శరదును హవిగా చేసారు. ఆ యజ్ఞానికి ఏడుగురు పార్శ్వదారులు, ముప్పై ఏడుగురు ఇంధన కట్టెలు సిద్ధం చేశారు. దేవతలు ఆ పురుషునిని పశువుగా కట్టి యజ్ఞం చేశారు. యజ్ఞంతో దేవతలు యజ్ఞాన్ని ఆచరించారు – ఇవే మొదటి కర్తవ్యాలు. వారు స్వర్గంలో ఉన్న సాధ్య దేవతలు నివసించే శిఖరాలను పొందారు. జలాల నుంచి భూమి సారం సేకరించబడింది; దానినుంచి ఆదిలో జగత్తును సృష్టించే వాడు జన్మించాడు. త్వష్టా ఆయన రూపాన్ని ఆకారపరిచాడు; అది మానవులకు మొదటి దైవత్వమయ్యింది. ఈ మహా పురుషుని నేను తెలుసుకున్నాను – ఆయన సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తాడు, అంధకారానికి అతీతుడు. ఆయనను మాత్రమే తెలుసుకుంటే మరణాన్ని దాటి పోవచ్చు; ముక్తికి మరో మార్గం లేదు. ప్రజాపతి గర్భంలో సంచరిస్తాడు – జన్మించకపోయినా, అనేక విధాలుగా జన్మిస్తాడు. జ్ఞానులు ఆయన మూలాన్ని దర్శిస్తారు; అన్ని లోకాలు ఆయనలో నిలిచి ఉంటాయి.