ఒకసారి, ఋషులు బ్రహ్మనిని ప్రశ్నించారు: “ఈ పురుషుడు ఏదిలో ప్రవేశించాడు? ఏవి పురుషునిలో స్థాపించబడ్డాయి? బ్రహ్మన్, మేము నిన్ను ఈ విషయాలు అడుగుతున్నాము; నీవు మాకు ఏమి చెబుతావు?” అప్పుడు బ్రహ్మన్ ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: “ఆయన ఐదింటిలో ప్రవేశించాడు; అవే ఆయనలో స్థాపించబడ్డాయి. నేను నిన్ను వెతుకుతున్నాను, మాయ వలన కాదు, నీకు ఉన్న ఆలోచనలో నువ్వు గొప్పవాడివి.” మళ్లీ వారు అడిగారు: “ముందు సంకల్పం ఏది? గొప్ప వేగం ఏది? ‘పిలిప్పిలా’ అంటే ఏమిటి? ‘పిశంగిలా’ అంటే ఏమిటి?” బ్రహ్మన్ సమాధానమిచ్చాడు: “ఆకాశమే ముందుసంకల్పం; గుర్రమే గొప్ప వేగం; మేకే ‘పిలిప్పిలా’; రాత్రే ‘పిశంగిలా’.” ఇంకా వారు అడిగారు: “‘పిశంగిలా’ ఎవరు? ‘కురుపిశంగిలా’ ఎవరు? ఎవరూ కొమ్మపైకి ఎగురుతారు? ఎవరూ దారిపై జారిపోతారు?” బ్రహ్మన్ చెప్పాడు: “ఆడమేకే పిశంగిలా; కుక్కే కురుపిశంగిలా. ముసలిపిల్ల కొమ్మపైకి ఎగురుతుంది; సర్పం దారిపై జారుతుంది.” తర్వాత వారు మరింత లోతుగా ప్రశ్నించారు: “దాని విసర్జనలెన్ని? అక్షరాలెన్ని? హవనాలెన్ని? ఎన్ని మార్గాల్లో దీపం వేస్తారు? యజ్ఞసభలో ఎన్ని ఋత్వికులు సకాలంలో ఆరాధిస్తారు?” బ్రహ్మన్ వివరంగా చెప్పాడు: “ఆరు విసర్జనలు, వంద అక్షరాలు, ఎనభై హవనాలు, మూడు దీపస్తంభాలు. యజ్ఞసభలో ఏడు ఋత్వికులు సకాలంలో ఆరాధిస్తారు.” తదుపరి ప్రశ్నలు వచ్చాయి: “ప్రపంచ నాభి ఎవరు తెలుసు? ఆకాశాన్ని, భూమిని, అంతరిక్షాన్ని ఎవరు తెలుసు? సూర్యుని మహోద్భవాన్ని ఎవరు తెలుసు? చంద్రుడు ఎక్కడి నుండి పుట్టాడో ఎవరు తెలుసు?” బ్రహ్మన్ గర్వంగా సమాధానమిచ్చాడు: “నేను ప్రపంచ నాభిని తెలుసు. నేను ఆకాశాన్ని, భూమిని, అంతరిక్షాన్ని తెలుసు. నేను సూర్యుని మహోద్భవాన్ని తెలుసు. అలాగే చంద్రుడు ఎక్కడి నుండి పుట్టాడో కూడా తెలుసు.” మళ్లీ వారు అడిగారు: “భూమి చివరి అంచు ఎక్కడ? ప్రపంచ నాభి ఎక్కడ? మహాశక్తి గుర్రము బీజం ఏమిటి? వాక్కు అత్యున్నత స్థానం ఏమిటి?” బ్రహ్మన్ స్పష్టంగా వివరించాడు: “ఈ యజ్ఞవేదికే భూమి చివరి అంచు. ఈ యజ్ఞమే ప్రపంచ నాభి. ఈ సోమమే మహాశక్తి గుర్రము బీజం. ఈ బ్రహ్మమే వాక్కు అత్యున్నత స్థానం.” అంతట, సృష్టిలో ఆది సముద్రంలో స్వయంభూ, మహా పురుషుడు, కర్మబీజాన్ని స్థాపించాడు. దానినుండే ప్రజాపతి జన్మించాడు. పురోహితుడు సోమ మహిమతో ప్రజాపతిని ఆహ్వానిస్తాడు. ఆయన ప్రసన్నుడై, పురోహితుడు ఆహుతులు సమర్పించాలి, సోమాన్ని త్రాగించాలి. పురోహితులు ప్రార్థించారు: “ఓ ప్రజాపతి! నీవే ఈ సమస్త రూపాలను ఆవరించావు. మేము సమర్పించే ఈ యజ్ఞానికి నీకున్న ఆ కోరిక మాకూ కలగాలి. మేము సంపదలకు అధిపతులమవ్వాలి.” ఇప్పుడు, యజ్ఞంలో ఉపయోగించే పశువుల వివరణ మొదలైంది. గుర్రమే పైభాగం, ఆవు, జింకలు ప్రజాపతి సంతానానికి చెందుతాయి. నల్ల మెడ ఉన్నది అగ్నికి, ముందర ఉంచబడుతుంది. సరస్వతీకి చెందిన గొర్రె ఇసుక క్రింద ఉంటుంది. అశ్వినులకు దిగువ తొడలు, సోమ్య, పౌష్ణ దేవతలకు చేతులు, నల్లదనం నాభిలో, సూర్యునికి ప్రక్కలు, తెలుపు-నలుపు కలగలిసినవన్నీ త్వష్టృకి, ఒత్తుగా ఉన్నవి వాయువుకు, తెలుపు తోక ఇంద్రునికి, అందమైనది స్వపస్యకు, మహా వైష్ణవుడు కురుడు రూపంలో ఉంటాడు. ఎరుపు, పొగరంగు, కార్కంధురంగు నీవే, ఓ మృదువైన వాడా. గోధుమ, ఎర్రగోధుమ, తెలుపు-గోధుమ రంగు వరుణునికి. తెలుపు మచ్చలు ఉన్నవి, అన్ని వైపులా తెలుపు మచ్చలు ఉన్నవి సావిత్రికి. తెలుపు చేతులు, అన్ని వైపులా తెలుపు చేతులు బృహస్పతికి. మచ్చలు ఉన్నవి, చిన్న మచ్చలు, పెద్ద మచ్చలు మైత్రావరుణునికి. వెనుక జుట్టు ముద్దు ఉన్నవి, అన్ని వైపులా శుభ్రమైనవి, రత్నపు జుట్టు అశ్వినులకు. తెలుపు, తెల్ల కన్ను, ఎరుపు రుద్రునికి, పశుపతికి. చెవులు యమునికి, పూసినవి రౌద్రునికి, ఆకాశరూపం ఉన్నవి పర్జన్యునికి. చుక్కలు ఉన్నవి, అడ్డంగా చుక్కలు, పైకి చుక్కలు మారుతులకు. ఎరుపు, ఎరుపు తోక, మచ్చలు ఉన్నవి సరస్వతికి. పెద్ద చెవులు, తుంటి చెవులు, పైకి ఇనుప చెవులు త్వష్టృకి. నల్ల మెడ, తెల్ల కన్ను, ముద్దు తొడలు ఇంద్ర-అగ్ని దేవతలకు. నల్ల వేళ్లు, చిన్న వేళ్లు, పెద్ద వేళ్లు ఉషస్కు. విశ్వదేవులకు వృత్తిపరులు, ఎరుపు రోహిణికి, మూడేళ్ళ వయస్సు వాక్కుకు, తెలియని రూపాలు అదితికి, ఒకే రూపం ఉన్నవి ధాత్రుకి, దూడలు దేవతా భార్యలకు. నల్ల మెడ అగ్నికి, తెల్ల మచ్చలు వసువులకు, ఎరుపు రుద్రునికి, తెలుపు, చూపేవి ఆదిత్యులకు, ఆకాశరూపం పర్జన్యునికి. ఎత్తైనవి, ఎద్దు, కురుడు రూపం ఉన్నవి ఇంద్ర-విష్ణువుకు. ఎత్తైనవి, తెలుపు చేతులు, తెలుపు వెనుక ఉన్నవి ఇంద్ర-బృహస్పతికి. పంది రూపం ఉన్నవి వేగవంతులవారు, మచ్చలు ఉన్నవి అగ్ని-మారుతులకు, నల్లవి పౌష్ణునికి. ఇవి: ఇంద్ర-అగ్ని జంట, ద్విరూపాలు; అగ్ని-సోమ జంట, కురుడు రూపాలు; అనడ్వాహ, అగ్ని-విష్ణు జంట, వినయపూర్వకులు; మైత్రావరుణి, మరోటి; మైత్రి, మరోటి. నల్ల మెడ అగ్నికి, పసుపు సోమకు, తెలుపు వాయువుకు, గుర్తులేని అదితికి, ఒకే రూపం ఉన్నవి ధాత్రుకి, దూడలు దేవతా భార్యలకు. నల్లవి భూమికి, పొగరంగు అంతరిక్షానికి, పెద్దవి ఆకాశానికి, మచ్చలు మెరుపుకు, బూడిద రంగు నక్షత్రాలకు. వసంతానికి పొగరంగు, వేసవికి తెలుపు, వర్షాకాలానికి నల్లవి, శరదృతువుకు ఎరుపు మచ్చలు, హేమంతానికి పసుపు, శిశిరానికి గోధుమ రంగు. మూడేళ్ళ వయస్సు గాయత్రీకి, ఐదేళ్ళ వయస్సు త్రిష్టుప్కు, రెండేళ్ళ ద్రౌపదులు జగతికి, మూడుదూడలవి అనుష్టుప్కు, నాలుగు సంవత్సరాల ద్రౌపదులు ఉష్ణిహ్కు. ఆరు సంవత్సరాల ద్రౌపదులు విరాజ్కు, ఎద్దులు బృహతికి, ఎద్దులు కాకుభ్కు, అనడ్వాహ పంక్తికి, ఆవులు అతిచ్ఛందస్కు. నల్ల మెడ అగ్నికి, పసుపు సోమకు, ఉపధ్వస్తా సావిత్రికి, దూడలు సరస్వతికి, నల్లవి పూషణుకు, మచ్చలు మారుతులకు, అనేక రూపాలు విశ్వదేవులకు, వినయపూర్వకులు ద్యావా-పృథివికి. ఇవి చలనశీలులు: ఇంద్ర-అగ్ని జంట, నల్లవి, వరుణ జంట, మచ్చలు ఉన్నవి, మారుతులు, పైభాగపు రూపాలు. అగ్నికి అనేక ముఖాల కోసం, మారుతుల నుండి మొదటిపుట్టినదాన్ని పొందుతాడు; వేడి తెచ్చే మారుతులకు సవాతి; గృహస్థ మారుతులకు బష్కిహా; ఆడే మారుతులకు కలిసినవారు; తమదైన మారుతులకు అనుసరించే వారు. ఇవి చలనశీలులు: ఇంద్ర-అగ్ని జంట, కొమ్మలు ఉన్నవి, మహేంద్రుడు, అనేక రూపాలు విశ్వకర్మకు. పొగరంగు, పసుపు రంగు పితృదేవతలకు (సోమ కలిగినవారికి); పసుపు, పసుపు రంగు పితృదేవతలకు (బర్హిష్పదులైనవారికి); నల్ల, పసుపు రంగు పితృదేవతలకు (అగ్నిలో లయమైనవారికి); నల్ల, మచ్చలు ఉన్నవి త్రయంబకులకు. ఇవి చలనశీలులు: శునాసీరునికి చెందినవి, వాయువుకు తెలుపు, సూర్యునికి తెలుపు. వసంతానికి నిగ్గు పక్షులు, వేసవికి లాప్వింగ్స్, వర్షాకాలానికి తితిరి పక్షులు, శరదృతువుకు బటేరు, హేమంతానికి కాకులు, శిశిరానికి నల్లకాకులు. సముద్రానికి మత్స్యాలు, పర్జన్యునికి కప్పలు, జలాలకు చేపలు, మిత్రునికి కులీపయ పక్షులు, వరుణునికి మొసళ్లు. సోమకు హంసలు, వాయువుకు గొల్లపక్షులు, ఇంద్ర-అగ్నికి నెమళ్ళు, మిత్రునికి నెమ్మదిగా ఈదే పక్షులు, వరుణునికి ఎర్ర పక్షులు. అగ్నికి మంతెన పక్షులు, అరణ్యవృక్షాలకు గుడ్లగూబలు, అగ్ని-సోమలకు నీలకంఠ పక్షులు, అశ్వినులకు నెమళ్ళు, మిత్ర-వరుణులకు పావురాలు. సోమకు లాప్వింగ్స్, త్వష్టృకి కౌలీక పక్షులు, గోశాలలకు దేవతా భార్యలకు చెందిన పక్షులు, అగ్ని గృహపతికి పారుష్ణ పక్షులు. పగటికి పావురాలు, రాత్రికి సిచాపూ పక్షి, పగలు-రాత్రి సంధులకు జతూ పక్షి, మాసాలకు దాత్యుహ పక్షి, సంవత్సరానికి గొప్ప గద్ద. ఇలా యజ్ఞంలో ప్రతి భాగం, ప్రతి జంతువు, ప్రతి పక్షి, ప్రతి రంగు, ప్రతి రూపం ఒక దేవతకి, ఒక ఋతువుకి, ఒక శక్తికి అంకితమవుతాయి. ఈ విధంగా యజ్ఞంలో విశ్వమంతా సమైక్యమై, బ్రహ్మన్ మహిమను, ప్రాకృతిక చక్రాన్ని, దేవతల వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.