జలాలకు స్వాహా, ప్రవహించే నీళ్లకు స్వాహా, నిలిచున్న నీళ్లకు స్వాహా, నిశ్చలమైన నీళ్లకు స్వాహా, ప్రవాహమవుతున్న నీళ్లకు స్వాహా, బావి నీళ్లకు స్వాహా, ఉగాది నీళ్లకు స్వాహా, నిల్వ ఉన్న నీళ్లకు స్వాహా, సముద్రానికి స్వాహా, సాగరానికి స్వాహా, నదికి స్వాహా – అని యజ్ఞంలో నివేదనలు అర్పించబడతాయి. అలాగే, గాలికి స్వాహా, పొగకు స్వాహా, మేఘానికి స్వాహా, వర్షమేఘానికి స్వాహా, మెరుపుకు స్వాహా, గర్జించే వానకు స్వాహా, ప్రతిధ్వనించే వానకు స్వాహా, వర్షించే వానకు స్వాహా, వర్షం ఆగిపోయిన వానకు స్వాహా, ఉగ్రంగా వర్షించే వానకు స్వాహా, వేగంగా వర్షించే వానకు స్వాహా, సమీకరించేవానికి స్వాహా, సమీకరించబడిన వానికి స్వాహా, చినుకులు పడే వానకు స్వాహా, మబ్బుకు స్వాహా – ఇలా ప్రకృతి లోని అన్ని రూపాలకు నివేదన జరుగుతుంది. అగ్నికి స్వాహా, సోమకు స్వాహా, ఇంద్రునికి స్వాహా, భూమికి స్వాహా, మధ్యలోని వాయువుకు స్వాహా, ఆకాశానికి స్వాహా, దిక్కులకు స్వాహా, మధ్యదిక్కులకు స్వాహా, విశాలమైన భూమికి స్వాహా, నైరుతి దిక్కుకు స్వాహా – అని దిక్కుల దేవతలకు అర్పణ. తారలకు స్వాహా, తారల అధిపతులకు స్వాహా, పగలు-రాత్రులకు స్వాహా, పక్షాలకు స్వాహా, మాసాలకు స్వాహా, ఋతువులకు స్వాహా, ఋతుకాలాలకు స్వాహా, సంవత్సరానికి స్వాహా, భూ-దివులకు స్వాహా, చంద్రునికి స్వాహా, సూర్యునికి స్వాహా, కిరణాలకు స్వాహా, వసువులకు స్వాహా, రుద్రులకు స్వాహా, ఆదిత్యులకు స్వాహా, మరుతులకు స్వాహా, సమస్త దేవతలకు స్వాహా, మూలాలకు స్వాహా, కొమ్మలకు స్వాహా, చెట్లకు స్వాహా, పువ్వులకు స్వాహా, పండ్లకు స్వాహా, ఔషధులకు స్వాహా – అని సృష్టిలోని ప్రతి భాగానికి నివేదన. మళ్ళీ భూమికి స్వాహా, వాయువుకు స్వాహా, ఆకాశానికి స్వాహా, సూర్యునికి స్వాహా, చంద్రునికి స్వాహా, తారలకు స్వాహా, నీళ్లకు స్వాహా, ఔషధులకు స్వాహా, చెట్లకు స్వాహా, తేలియాడేవాటికి స్వాహా, చలించేవి-నిశ్చలమైనవికి స్వాహా, సర్పాదులకు స్వాహా. అసు, వసు, విభు, వివస్వత్, గణపతి, అభిభు, అధిపతి, శూష, సంసర్ప, చంద్రుడు, కాంతి, మలిమ్లుచ్, దినాధిపతి – వీరికి స్వాహా. మాధవ, మాధవ, శుక్ర, శుచిః, నభస్, నభస్య, హేష, ఊర్జ, సహ, సహస్య, తపస్, తపస్య, అంహస్పతి – వీరికి స్వాహా. వాజ, ప్రసవ, అపిజ, క్రతు, స్వః, శిఖరానికి, విస్తృతమైనవానికి, అంతానికి, భువనానికి, లోకాధిపతికి, అధిపతికి, ప్రజాపతికి స్వాహా. జీవితం యజ్ఞంతో స్థాపించబడాలని, ప్రాణం, అపాన, వ్యాన, ఉదాన, సమాన – ఇవన్నీ యజ్ఞంతో స్థిరపడాలని ప్రార్థన. చూపు, వినికిడి, మాట, మనస్సు, ఆత్మ, బ్రహ్మ, కాంతి, స్వర్గం, వెనుక భాగం, యజ్ఞమే యజ్ఞంతో స్థాపించబడాలని నివేదన. ఒకరికీ స్వాహా, ఇద్దరికీ స్వాహా, వందరికీ స్వాహా, ఒక వందరికీ స్వాహా, ఉదయానికి స్వాహా, స్వర్గానికి స్వాహా. ఈ సృష్టి ప్రారంభంలో, ఒకే ఒకటి – స్వర్ణ గర్భం (హిరణ్యగర్భుడు) ఉద్భవించాడు. జన్మించిన ప్రతి దానికి ఆయనే ఏకైక ప్రభువు అయ్యాడు. భూమిని, ఆకాశాన్ని ఆయనే ధరిస్తున్నాడు – ఇలాంటి దేవునికి మనం నివేదనను ఎవరికిచ్చాలి? ప్రజాపతికి ఉపయామతో తీసుకుని, “నీ గర్భం ఇది; సూర్యుడు నీ మహిమ,” అని అర్పణ. సంవత్సరంలో నీకు వచ్చిన మహిమ, మధ్యలో వాయువులో నీకు వచ్చిన మహిమ, ఆకాశంలో సూర్యునిలో నీకు వచ్చిన మహిమ – ఆ మహిమను, ప్రజాపతిని, దేవతలను స్మరిస్తూ స్వాహా. చలించేవాటికి, నిశ్చలమైనవాటికి రాజైన వాడు, శ్వాసలో, మిట్టమిట్టల్లో మహోన్నతుడైన వాడు, రెండు కాళ్లు, నాలుగు కాళ్లు కలిగిన అన్నిటినీ పాలించే వాడు – ఇలాంటి దేవునికి మనం నివేదనను ఎవరికిచ్చాలి? ప్రజాపతికి ఉపయామతో తీసుకుని, “నీ గర్భం ఇది; చంద్రుడు నీ మహిమ,” అని అర్పణ. రాత్రిలో, సంవత్సరంలో నీకు వచ్చిన మహిమ, భూమిపై అగ్నిలో నీకు వచ్చిన మహిమ, తారల్లో, చంద్రునిలో నీకు వచ్చిన మహిమ – ఆ మహిమను, ప్రజాపతిని, దేవతలను స్మరిస్తూ స్వాహా. వారు ప్రకాశవంతమైన ఎర్రటి గుర్రాన్ని యుక్తం చేస్తారు; అవి నిలిచినవాళ్ల చుట్టూ తిరుగుతాయి. ఆకాశంలో వెలుగులు ప్రకాశిస్తాయి. ఆయనకు ఆకర్షణీయమైన పింగళవర్ణ గుర్రాలను, దట్టమైన జుట్టుతో, రథానికి జోడిస్తారు; అవి ఎర్రగా, ధైర్యంగా, మనుష్యులను తీసుకువస్తాయి. గాలి, నీళ్లు, అగ్ని బయటకు వచ్చినప్పుడు, ఇంద్రుని ప్రియమైన రూపాన్ని – ఓ గాయకా, ఈ మార్గంలో గుర్రాన్ని మళ్లీ మాకు తీసుకురా. వసువులు గాయత్రీ ఛందస్సుతో అభిషేకిస్తారు; రుద్రులు త్రిష్టుప్ ఛందస్సుతో, ఆదిత్యులు జగతీ ఛందస్సుతో అభిషేకిస్తారు. భూర్భువఃస్వః – ధాన్యాలు, లావణ్యమైన యవలు, పాలు – ఇవన్నీ దేవతల ఆహారం. ఓ ప్రజాపతి, ఇది మీకు ఆహారం. ఎవరు నిజంగా ఒంటరిగా సంచరిస్తారు? ఎవరు మళ్లీ పుడతారు? ఈ చలికి పరిహారం ఏమిటి? గొప్ప ఆవరణం ఏమిటి? సూర్యుడు ఒంటరిగా సంచరిస్తాడు; చంద్రుడు మళ్లీ పుడతాడు. ఈ చలికి అగ్నే పరిహారం; భూమి గొప్ప ఆవరణం. ముందుగా సంకల్పం ఏమిటి? గొప్ప బలం ఏమిటి? పిలిప్పిలా ఎవరు? పిశంగిలా ఎవరు? ముందుగా ఆకాశమే సంకల్పం; గుర్రమే గొప్ప బలం. మేకే పిలిప్పిలా; రాత్రే పిశంగిలా. వాయువు పాకిన వంటివాటితో, నల్ల మెడ గల మేకలతో, న్యగ్రోధ పళ్లతో, శాల్మలి వృక్ష వృద్ధితో, ఈ రథ బలద్వారా నలభై కాళ్లతో వచ్చాడు. నల్ల బ్రాహ్మణుడు మమ్మల్ని రక్షించుగాక. అగ్నికి నమస్సు. రశ్మితో రథాన్ని కట్టారు, గుర్రాన్ని కట్టారు; నీళ్లలో, నీళ్లలో జన్మించినవారిలో బ్రహ్మన్ ఉన్నాడు, సోమాన్ని అర్పించే వారిలో ప్రధానుడు. తానే తాను గుర్రంలా రూపాన్ని ధరించు; తానే తానే యజ్ఞం చేయి, తానే తానే స్వీకరించు. నీ మహిమను మరొకరు తగ్గించలేరు. నీవు మరణించవు, నీవు నశించవు; దేవతల మంచి మార్గాల్లో నీవు వెళ్తావు. మంచి కార్యాలు చేసిన వారు ఉన్న చోట, నీ జనులు ఉన్న చోట, అక్కడ దేవుడు సవితా నిన్ను స్థాపించుగాక. అగ్ని జంతువు; అతనితో యజ్ఞం చేసి ఆ లోకాన్ని గెలిచారు. ఎక్కడ అగ్ని ఉంటాడో, ఆ లోకం నీదవుతుంది; నీవు గెలుస్తావు, ఈ నీళ్లను త్రాగు. వాయువు జంతువు; అతనితో యజ్ఞం చేసి ఆ లోకాన్ని గెలిచారు. ఎక్కడ వాయువు ఉంటాడో, ఆ లోకం నీదవుతుంది; నీవు గెలుస్తావు, ఈ నీళ్లను త్రాగు. సూర్యుడు జంతువు; అతనితో యజ్ఞం చేసి ఆ లోకాన్ని గెలిచారు. ఎక్కడ సూర్యుడు ఉంటాడో, ఆ లోకం నీదవుతుంది; నీవు గెలుస్తావు, ఈ నీళ్లను త్రాగు. ప్రాణానికి స్వాహా, అపానానికి స్వాహా, వ్యానానికి స్వాహా. ఓ తల్లి, అంబికా, అంబాలికా, నన్నెవరూ దూరం చేయకూడదు. శుభదాయకమైన గుర్రం సంపదను తీసుకొచ్చే కామ్ప్లవా స్త్రీ వద్దకు వెళ్లుగాక. మేము నిన్ను, గణాధిపతిని, ప్రియమైనవాడిని, ధనాధిపతిని ఆహ్వానిస్తున్నాము. ఓ వసు, నీవు నాది కావాలి. నేను గర్భాన్ని మోసేవాడిగా పుట్టాను; నీవు కూడా గర్భాన్ని మోసేవాడివి. మీ ఇద్దరూ, నాలుగు కాళ్లతో, కలసి ముందుకు సాగండి; స్వర్గ లోకంలో విస్తరించండి. ఎద్దు, అశ్వ, బీజధారి, విత్తనాన్ని ఉంచుగాక. రహస్య భాగాన్ని సీటు నుండి దిగదల్చు; ఎద్దు దానిని అదే చోటికి తరలించుగాక. అతడు స్త్రీలకు జీవనాధారమైన ఆహారం. యకాసకౌ, శకుంటికాహలగ్ – ఇలా మోసం చేస్తాడు. జంతువు గర్భంలో అతడు ‘నిగల్గలీతి’ అని శబ్దం చేస్తూ దెబ్బతీయడం జరుగుతుంది. యకో, అసకౌ, శకుంతక, ఆహలగ్ – ఇలా మోసం చేస్తాడు. మాట్లాడదలిచినట్టు, ఓ అధ్వర్యూ, నువ్వు మాతో ఎక్కువగా మాట్లాడవద్దు. నీ తల్లి, నీ తండ్రి పెరుగుతున్న చెట్టు చివర ఉన్నారు. ‘ప్రతిలామీతి’ అని నీ తండ్రి గర్భంలో తన ముష్టిని నొక్కాడు. నీ తల్లి, నీ తండ్రి చెట్టు చివర ఆడుకుంటున్నారు. మాట్లాడదలిచినట్టు, ఓ బ్రహ్మన్, నువ్వు మాతో ఎక్కువగా మాట్లాడవద్దు. ఆమెను పర్వతాన్ని ఎక్కే భారంలా పైకి ఎత్తు. తరువాత ఆమె మధ్య భాగం చల్లని గాలిలో శుద్ధమైనట్టు వృద్ధి చెందుగాక. అతనిని కూడా పర్వతాన్ని ఎక్కే భారంలా పైకి ఎత్తు. తరువాత అతని మధ్య భాగం చల్లని గాలిలో శుద్ధమైనట్టు కదలుగాక. ఆమె గర్భపత్రాలు మందంగా స్థిరపడినప్పుడు, ఆమె వృషణాలు ఆవు మడమల వలె కదులుతాయి. దేవతలు అలంకృతమైన, విశాల నితంబాలవారిని వెల్లడించినప్పుడు, ఆమె తొడ ద్వారా నడిపించబడుతుంది, అది సత్యపు కన్నెముకల వలె ఉంటుంది. జింక యవలను తింటే, అది గేదెల వలె తృప్తిగా భావించదు. శూద్రుడు ఆర్య స్త్రీతో మైతునం చేసినా, అతడు సంపదను ఆశించడు. ఇలా ఈ యజ్ఞంలో ప్రతి భాగానికి, ప్రతి శక్తికి, సృష్టి రహస్యాలకు నివేదనలు, ప్రశ్నలు, సమాధానాలు, ఆచరణలు, జీవన తత్త్వాలు పరస్పరం అర్పించబడ్డాయి. సృష్టి యొక్క మహత్తు, జీవన గమనం, దేవతల వైభవం, యజ్ఞ సంప్రదాయం – ఇవన్నీ ఈ కథనంలో పరస్పరం మిళితమై, పరమార్థాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.