पुरुषस्य विभागे देवाः जिज्ञासन्ति—कति भागाः कृताः? किं तस्य मुखम्? किं बाहू? किं ऊरू, किं पादौ? तत्र ब्राह्मणः पुरुषस्य मुखः अभवत्, क्षत्रियः बाहू अभवत्, वैश्यः ऊरू अभवत्, शूद्रः पादयोः उत्पन्नः। चन्द्रः तस्य मनसः जातः, सूर्यः तस्य नेत्रयोः उदितः, वायुः श्रोत्रयोः प्रादुरभवत्, अग्निः मुखात् आगतः। नाभेः अन्तरिक्षम्, शिरसः दिवः, पादयोः पृथिवी, श्रोत्रयोः दिशः—एवं लोकाः व्यवस्थिताः। यदा देवाः पुरुषं हविरूपं कृत्वा यज्ञं अकरोत्, तदा वसन्तः घृतम्, ग्रीष्मः समिधः, शरद् हविः अभवत्। सप्त समिधः, त्रिः सप्त दर्भाः यज्ञस्य पर्यावरणम् अभवन्। देवाः यज्ञे पुरुषं पशुम् बद्ध्वा यज्ञं अकरोत्। यज्ञेन देवाः यज्ञं यजन्ति—एते प्रथमाः धर्माः। ते स्वर्गस्य शिखरम् प्राप्तवन्तः, यत्र पूर्वे साध्याः देवाः निवसन्ति। आदौ जलात् पृथिव्याः सारः संगृहीतः, तस्मात् सर्वस्रष्टा उत्पन्नः। तस्य रूपम् त्वष्टा निर्मितवान्; सः प्रारम्भे मर्त्यस्य देवत्वम् अभवत्। अहम् एतम् महान्तम् पुरुषं वेद—सूर्यवत् दीप्तिमन्तम्, तमः अतीतम्। तम् एव ज्ञात्वा मृत्युम् अतिक्रान्ति, अन्यः मोक्षस्य मार्गः नास्ति। प्रजापतिर्भूतः गर्भे सञ्चरति, अजः सन् बहुधा जायते। धीराः तस्य मूलम् पश्यन्ति, तस्मिन् सर्वे लोका स्थिताः। यः देवेषु दीप्तिमान्, यः ऋत्वा, देवात् पूर्वं जातः, तस्मै ब्रह्मणे नमः। देवाः आदौ ब्रह्मणः दीप्तिम् उत्पाद्य, उक्तवन्तः—यः एवं ब्रह्मणम् वेद, तस्य अधीनाः देवाः भवन्ति। श्रीः लक्ष्मीः तव पत्न्यः, अहन्-निशा तव पार्श्वयोः, तारे तव रूपम्, अश्विनौ तव मुखम्। त्वं नः पुष्टिम् ददातु, सर्वेषु लोकेषु ऐश्वर्यम् ददातु। सः अग्निः, सः सूर्यः, सः वायुः, सः चन्द्रः; सः तेजस्वी, सः ब्रह्मा, ताः आपः, सः प्रजापतिः। सर्वे क्षणाः, विद्युतः, पुरुषात् जाताः। न कश्चन तं उपरि, न पार्श्वे, न मध्ये गृहीतवान्। तस्य रूपम् नास्ति, तस्य नाम महिमा; सः हिरण्यगर्भः। "मां मा हिंसीः" इति तस्य आज्ञा। तस्मात् किमपि न जातम्। एषः देवः सर्वदिशासु सञ्चरति; सर्वेभ्यः पूर्वं जातः; गर्भे स्थितः। सः जातः, सः भविष्यति; सर्वदिशाभिः सः स्थितः। यस्मात् पूर्वं किमपि न जातम्, यः सर्वे लोका अभवत्, प्रजापतिः पुत्रैः यत्नं कृत्वा त्रिभिः तेजःषोडशैः सह सम्बद्धः। यः महतीं दिवम्, दृढां पृथिवीं, व्योम्नि आकाशम्, अन्तरिक्षम्, तेजस्वी चूर्णस्य स्वामी, तस्य देवस्य यज्ञं कुर्मः। यं दिवि पृथिव्यौ क्रन्दन्त्यौ तस्य आधारम् उपदधुः, मनसा पश्यन्त्यौ कम्पमानौ—यत्र सूर्यः उदयति—तस्य देवस्य यज्ञं कुर्मः। आपः महतीः, सः आपः एव। ऋषिः गुहायां स्थितम् गूढं पश्यति, यत्र सर्वम् एकस्मिन् नीडे संयुतम् भवति। तस्मिन् सर्वम् एकत्र च पृथक् च सञ्चरति; सः सर्वेषु भूतेषु आविष्टः। विद्वान् गन्धर्वः अमृतम् जानाति, तस्य गुहायां स्थितम् आवासम् उद्घोषयतु। तस्य त्रिः पदा गुहायां स्थिताः; यः तान् वेद, सः पितुः पूर्वजः भवति। सः नः बन्धुः, स्रष्टा, व्यवस्थापकः; सः आवासान्, सर्वे लोका जानाति; यत्र देवाः अमृतत्वम् इच्छन्तः तृतीयं स्थानम् अगच्छन्। सर्वाणि भूतानि, सर्वे लोका, सर्वा दिशः, सर्वे कोणाः आवृत्य, सः सत्यम् आद्यं जन्म प्राप्य, आत्मना आत्मनम् प्रविष्टवान्। सः दिवं पृथिवीं च आवृत्य, सर्वे लोका, सर्वा दिशः, व्योम्नि च, सत्यस्य तन्तुम् निरीक्ष्य, तं पश्यत्, तं अभवत्, तं सः अभवत्। अद्भुतस्य प्रियस्य आसनस्य, इन्द्रस्य प्रियस्य, काम्यस्य, मे बुद्ध्या संयोगः अस्तु। स्वाहा। या बुद्धिः देवगणैः पितृभिः च पूज्यते, तया बुद्ध्या, हे अग्ने, अद्य मां बुद्धिमन्तं कुरु। स्वाहा। वरुणः बुद्धिम् ददातु, अग्निः प्रजापतिः च बुद्धिम् ददातु; इन्द्रः वायुः बुद्धिम् ददातु, धातृ बुद्धिम् ददातु। स्वाहा। ब्रह्म च क्षत्रम् मे समृद्धिम् प्राप्तम् अस्तु; देवाः उत्तमां समृद्धिम् मयि स्थापयन्तु। तस्यै, तुभ्यम्, स्वाहा। एषः अनादिः, विनीतः, नियन्त्रितः, तस्य दीप्यमानाः ज्वलनाः अग्नयः, शुद्धाः, श्वेताग्राः, गर्जन्तः, दारुं भक्षयन्तः, वातवत् सोमवत् च। पीताः, धूमध्वजाः, वातेन प्रेरिताः, दिवम् प्रति प्रयत्नं कुर्वन्ति; अग्नयः पृथक् सञ्चरन्ति। मित्रवरुणयोः कृते, देवेषु, महत्यां सत्यम्, अग्ने, तव गृहे यज्ञं समर्पय। अग्ने, देवान् युक्त्वा अश्वान् युञ्ज, रथवान्; प्राचीनः होतृ आसने उपविशतु। द्वौ विविधरूपौ प्रकाशस्य प्रति गच्छतः; प्रत्येकः वत्सम् उत्पादयति। पीतः एकस्मिन्, स्वयम् स्थितः; दीप्तः, प्रकाशमानः, अन्यस्मिन् दृश्यते। सः अत्र स्रष्टृभिः स्थापितः, यज्ञाय योग्यः होतृ, कर्मण्यः; भ्रिगुभिः, अप्नवानैः अरण्ये प्रकटितः, अद्भुतः, दीप्तिमान्, सर्वे कुलेषु। त्रिशत् त्रिसहस्राणि नवत्रिंशत् देवाः अग्निं सेवितवन्तः; तं घृतैः अभिषिक्तवन्तः, यज्ञभूमिं विचिन्त्य, होतृरूपे स्थापितवन्तः। दिवः शिखरे, पृथिव्याः आधारस्थले, देवाः अग्निं जनितवन्तः, सर्वव्यापि अग्निः सत्यम् जातः; ऋषिः, स्वामी, अतिथिः, तं पात्ररूपे समीपम् आनयन्ति। अग्निः विघ्ननाशकः, ज्ञानद्वारा धनदः, शुद्धहविः दीप्तिमान् प्रकाशते। सर्वैः देवैः, हे अग्ने, सोममधुं पीत्वा, इन्द्रवायुना सह, मित्रस्य शक्तिभिः। यदा बलाय नरपतिं आह्वयन्ति, शुद्धबीजम् प्रस्रवति, दिवः श्रवणम् अस्ति; अग्निः दोषरहितम्, यौवनयुक्तं, स्वयम् जातम्, समृद्धिम् जनयति। एवं पुरुषस्य विभागे, तस्य अङ्गात् विविधाः देवाः, लोकाः, वर्णाः, तत्त्वानि, यज्ञाः, ज्ञानम्, ऐश्वर्यम्, अग्निः च उत्पन्नम्। सर्वं जगत् तस्य पुरुषस्य दिव्यं विस्तारम्, तस्य अनन्तम् ऐश्वर्यम्, तस्य अद्भुतं रूपम्, तस्य यज्ञस्य महिमा, तस्य ज्ञानस्य परमं फलम्, तस्य अग्नेः तेजः च, श्रद्धया, ज्ञानया, भक्त्या च वर्णितम्।