अथ किल, पुरुषस्य सृष्ट्युपक्रमे, अष्ट विकृताः प्राप्यन्ते—अत्युच्चः, अतिनीकः, अत्यस्थूलः, अतिकृशः, अत्यश्वेतः, अत्यकृष्णः, अत्यलोपिः, अत्यलोमशश्च। न ते शूद्राः, न ब्राह्मणाः—प्रजापतेरेव ते। मागधः, वेश्या, अक्षैः क्रीडनः, क्लिबश्च—एतेऽपि न शूद्राः, न ब्राह्मणाः, प्रजापतेः सन्ति। स एव पुरुषः सहस्रशिराः, सहस्राक्षः, सहस्रपादः, सर्वतः पृथिवीमाविश्य, दशाङ्गुलं ऊर्ध्वं स्थितः। यद्भूतं यच्च भविष्यति, तत्सर्वं स एव; स चामृतस्येशः, यदन्नेन वर्धते। एषा हि तस्य महिमा, पुरुषः ततोऽपि महान्; तस्य चतुर्थांशः सर्वाणि भूतानि, त्रीणि पादाः स्वर्गेऽमृताः। त्रयः पादाः पुरुषः उदकं प्रति ऊर्ध्वमुत्थाय, एकः पादः पुनः इह जातः; तस्माद्विस्तृत्य सर्वतः, खाद्याखाद्येषु प्रविष्टः। तस्मात् विराडजायत, विराजः पुरुषः; स जातः, पृथिव्याः परे, अग्रे च व्याप्तवान्। तस्मिन्सम्पूर्णे यज्ञे, घृतं संचितम्; स जीवजन्तून् ससर्ज—वायुव्याप्तान्, अरण्यवासिनः, ग्राम्यांश्च। तस्मात् यज्ञात् सम्पूर्णात् ऋचः, साम्नि, छन्दांसि, यजूंषि च जातानि। तस्मात् अश्वा, द्विपच्युत्पन्ना पशवः, गावः, अजावयश्च जाताः। तं यज्ञं, आदौ जातं पुरुषं, बर्हिषि प्राक्षिपन्; तेन देवा, साध्याः, ऋषयः यजन्त। यदा पुरुषं विततं चक्रुः, कियन्तं विततं चक्रुः? किं तस्य मुखम्? किं बाहू? किं ऊरू, किं पादाविति। ब्राह्मणः तस्य मुखमासीत्, बाहू राजन्यः अभवताम्, ऊरू वैश्यः, पाद्भ्यां शूद्रः समजायत। चन्द्रमा मनसो जातः, चक्षोः सूर्यः अजायत; प्राणो वायुः, श्रोत्रात् दिशः, मुखात् अग्निः। नाभ्याः अन्तरिक्षम्, शीर्ष्णः स्वर्गः, पाद्भ्यां पृथिवी, श्रोत्रात् दिशः—एवं लोकान् व्यकल्पयन्। यदा देवा पुरुषेण यज्ञं चक्रुः, वसन्तः घृतम्, ग्रीष्मः इन्धनम्, शरत् हविः। सप्त परिसृताः, त्रिः सप्त समिधः; तदा देवा यज्ञे पुरुषं पशुं बद्ध्वा यजन्त। यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः, तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्; ते स्वर्गस्य शिखरं प्राप्नुवन्, यत्र पूर्वे साध्याः देवाः सन्ति। अप्सु रसं पृथिव्या आसीनं, तस्मात् सर्वकर्ता आदौ अजायत; तस्य रूपं त्वष्टा अकुर्वत, स एव मर्त्यानां देवता अभवत्। अहं तं महान्तं पुरुषं वेद, आदित्यवर्णं, तमसः परस्तात्; तमेव विदित्वा मृत्युमत्येति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। प्रजापतिः गर्भे चरति, अजः, विविधरूपेण जायमानः; तस्य धीराः मूलं पश्यन्ति, यस्मिन् लोकाः प्रतिष्ठिताः। स देवः, यः देवेषु दीप्तमान्, यः ऋत्विक्, यः देवात् पूर्वं जातः—तस्मै ब्रह्मणे नमः। देवाः आदौ ब्रह्मतेजः सृज्य, अवदन्—यो ब्रह्मैवमेतद्वेद, स देवाँश्च वशे करोति। श्रीश्च लक्ष्मीश्च तस्य भार्ये, अहोरात्रे पार्श्वे, नक्षत्राणि रूपम्, अश्विनौ मुखम्; स नः पोषं, सर्वेषां लोकानां वश्यं ददातु। स एवाग्निः, स सूर्यः, स वायुः, स सोमः, स तेजो, स ब्रह्म, आपः, स प्रजापतिः। सर्वे क्षणाः, विद्युन्मिहः, पुरुषात् जाताः; तं न कश्चनोपलभते—नोपरि, न तिर्यक्, न मध्ये। तस्य न रूपं, नाम महद् यशः; हिरण्यगर्भ इति कथ्यते; "मा मां हिंसीः" इति तस्याज्ञा; स एव, यस्मात् किञ्चिदपि न जायते। स देवः सर्वतः प्रतिष्ठितः, आदौ जातः, गर्भे स्थितः; स जातः, स भविष्यति, स सर्वतोमुखः। यस्मात् पूर्वं किञ्चिदपि न जातम्, स सर्वान् लोकान् अभवत्; प्रजापतिः अपत्यैः यतमानः त्रिभिः तेजोभिः षोडशभिश्च सह चरति। येन महद्यं दिवं, स्थिरां पृथिवीं, व्योम च धार्यते, येन अन्तरिक्षं प्रतिष्ठितम्, स यः तेजस्विनां रजसां राजा, तस्मै देवाय हविः जुहुयात्। यम् दिवौ पृथिव्यौ, क्रन्दन्त्यौ, तस्याधारेण स्थिते, मनसा पश्यन्ति कम्पमाने—यत्र सूर्य उदेति, तस्मै देवाय हविः जुहुयात्। आपः वै इदं बृहद्, स एव आपः। ऋषिः गुहायां निहितं पश्यन्, यत्र सर्वं एकं नीडं भवति, तस्मिन् सर्वं संचरति, स सर्वेषु भूतेषु प्रविष्टः, तन्तुनाभवत्। गन्धर्वः, योऽमृतं वेद, स गुहायां निहितं स्थानं ब्रूयात्; तस्य त्रिणि पदा गुहायां स्थितानि, यः तानि वेद, स पितुरपि पितामहः भवति। स नः बन्धुः, स स्रष्टा, स विधाता; स स्थानानि, सर्वान् लोकान् वेद; यत्र देवा अमृतत्वाय तृतीयं स्थानं ययुः। स सर्वाणि भूतानि, लोकान्, दिशः, अन्वित्यान्वित्य, सत्यमस्य आद्यं जन्म समासाद्य, आत्मन्यात्मानं प्रविश्य स्थितः। स दिवं पृथिवीं च समावृत्य, लोकान्, दिशः, व्योम च, सत्यम् उत्तानं निरीक्ष्य, तद् दृष्ट्वा, तद् अभवत्, स एव तद् अभवत्। तं दिव्यं, प्रियं, आसनस्य पतिं, इन्द्रस्य प्रियं, कामयमानं, अहं प्राज्ञेन संयोगं इच्छामि—स्वाहा। या प्रज्ञा, यां देवाः, पितरश्च उपासते, तया प्रज्ञया, अग्ने, माम् अद्य प्राज्ञं कुरु—स्वाहा। वरुणः प्रज्ञां ददातु, अग्निः, प्रजापतिश्च प्रज्ञां ददातु; इन्द्रः, वायुः प्रज्ञां ददातु, धाता प्रज्ञां ददातु—स्वाहा। एष ब्रह्म च क्षत्रं च मम समृद्धिं प्राप्नुतां; देवाः उत्तमां समृद्धिं मयि स्थापयन्तु; तस्यै, तुभ्यं, स्वाहा। अस्य, यः अनिर्वेद्यः, दमितः, नियन्ता, तेजस्विनः ज्वलनाः अग्नयः, विशुद्धाः, श्वेताग्राः, गर्जन्तः, दारुम् अध्मायन्तः, वातवत्, सोमवत् च सन्ति।