शृणुत, धर्ममयमेतदाख्यानं यथाश्रुतं वेदवचनानुसारं प्रवक्ष्यामि। सर्वेषां कर्मणां देवताः पृथक् पृथगुपनिबद्धाः। यः काष्ठान्याहृत्य अग्निं दीपयति, स तेजसां हेतुः; यः वह्निं प्रज्वालयति, स दीप्तेः कारणम्; यः पशून् यजत्युत्सृजति, स यज्ञस्य सम्पदः दाता; यः सेवते, स पुष्ट्यै; यः परिचारकः, स परस्य लोकस्य लभ्यः; यः देवलोकस्य दूतः, स एव मनुष्यलोकस्य घोषकः; सर्वेषां लोकानां साहाय्यकृत्; पुनरागमाय, यः पीषयति; प्रज्ञाय, यः वस्त्रं श्वेतयति; कामाय, यः रञ्जयति। सत्याय, यः चौरः; रिपुवधाय, यः सूचकः; विवेचनाय, यः व्यवस्थापकः; निरीक्षणाय, यः पर्यवेक्षकः; शिशोः परिचारकः; समृद्ध्यै, यः भ्रमति; स्नेहाय, मधुरभाषी; रक्षाय, अश्वदामकः; दिव्यलोकाय, दुहिता; परं लोकं प्रतिगच्छन् परिचारकः। क्रोधाय, दहकः; रोषाय, त्वरमाणः; नियमाय, बन्धकः; शोकाय, अनुगामी; कल्याणाय, विमोचकः; वेधाय, त्रिशृङ्गः; शोभाय, मनसा निर्मितः; आचाराय, अञ्जनकर्ता; विनाशाय, कोशकर्त्ता; संयमाय, सूत्रम्। संयमाय, सूत्रम्; अथर्वभ्यः, संरक्षिताः; संवत्सराय, परिभ्रमणकर्ता; अर्धवर्षाय, अजातः; वर्तमानवर्षाय, गच्छन्; गतवर्षाय, गतः; संवत्सराय, जीर्णः; संवत्सराय, श्वेतकेशः; ऋभुभ्यः, चमकृत्; साध्येभ्यः, चर्मोत्कर्षकः। सरोभ्यः, मत्स्यग्रहकः; स्थिरजलाय, स्थितः; पङ्काय, सेवकः; इषिकाय, तृणकर्त्ता; शुष्कभूम्यै, नाविकः; तीर्थाय, नाविकः; सेतुना, अतिक्रान्तः; क्लेशस्थाने, खनकः; घोषे, पत्रवातकः; गुहायां, मृगयुः; शैलशिखरे, पेषकः; पर्वते, किम्पुरुषः। क्लिष्टाय, पौलकसः; वर्णाय, सुवर्णकारः; तुलाय, वणिक्; सायाह्ने, ग्लाविन्; सर्वेषां भूतानां, भस्मकः; समृद्ध्यै, जागरणम्; विपत्तौ, निद्रा; क्लेशे, निन्दकः; वृद्धौ, स्तुतिकः; कलहे, विभाजकः। अक्षराजाय, द्यूतकारः; जयपदाय, नवोदिताक्षः; तृतीयपदाय, व्यवस्थापकः; चतुर्थपदाय, अन्यः व्यवस्थापकः; उत्प्लवाय, सभास्थम्भः; मृत्यवे, गोहन्ता; अन्तकाय, गोघातकः; क्षुधाय, याचकः; पापाय, परिव्राजकः; अघाय, पर्वतवासिन्। प्रतिध्वनये, घोषकः; शब्दाय, कुक्कुरः; अन्ताय, वाचालः; अनन्ताय, मूकः; शब्दाय, दुन्दुभिः; महत्ताय, वीणावादकः; क्रन्दाय, वंशवादकः; निम्नशब्दाय, शंखवादकः; अरण्याय, अरण्यचारी; अन्ये वनाय, वह्निकर्ता। परिहासाय, वेश्या; हासाय, हासकः; यादवाय, चित्रवर्णः; ग्रामाय, लेखकः; घोषकः, त एव; महत्ताय, वीणावादकः; हस्तहन्त्रे, वंशवादकः; नृत्ये च प्रमोदाय, तालवादकः। अग्नये, स्थूलः; पृथिव्यै, आसनविस्तारकः; वायवे, पतितः; अन्तरिक्षाय, वेणुवादकः; दिवे, खनकः; सूर्याय, हरिदश्वः; नक्षत्रेभ्यः, पतङ्गः; सोमाय, किलासः; दिवसे, श्वेतः पिङ्गलो दृष्ट्या; रात्र्यै, कृष्णः पिङ्गलो दृष्ट्या। अष्टौ विकृताः प्रजापतेः सन्ति—अत्युच्छ्रायः, अत्यवनतः, अतिस्तूलः, अतिकृशः, अतिश्वेतः, अतिकृष्णः, अतिखलः, अतिलोमशः। ते न शूद्राः, न ब्राह्मणाः, केवलं प्रजापतेः। मागधः, वेश्या, द्यूतकारः, क्लिबः—एतेऽपि प्रजापतेः, न शूद्राः, न ब्राह्मणाः। स एव पुरुषः सहस्रशीर्षा, सहस्राक्षः, सहस्रपात्। स सर्वतो पृथिवीं व्याप्य दशाङ्गुलं अतिशयित्वा स्थितः। यद्भूतं यच्च भव्यम्, सर्वं तदस्य पुरुषस्यैव; स एवामृतस्येशः, यदन्नेन वृद्धम्। एष पुरुषस्य महिमा, स च पुरुषः ततोऽपि महान्। तस्यैव चतुःपादः सर्वाणि भूतानि; त्रिपादस्यामृतं दिवि। त्रिपादः पुरुषः दिवि उदतिष्ठत्; एकः पादः पुनः इह जातः। तस्मात् सर्वतः प्रसारितः, यदन्नाद्यं यच्च नाद्यं। तस्मात् विराजः अजायत; विराजः पुरुषः। स जातः, पृथिव्याः परं, पृष्ठतः, पुरस्तात् च व्याप्तवान्। तस्मात् यज्ञात्, सर्वतः हुतात्, स्रवन् आज्यम्; तेन पशवः, व्योमगाः, अरण्यगाः, ग्राम्याश्च सम्प्रसूताः। तस्माद्यज्ञात्, सर्वतः हुतात्, ऋचः, साम्नः, छन्दांसि, यजूंषि च जातानि। तस्मात् अश्वाः, द्विदन्ताः पशवः, गावः, अजाः, अवयश्च जाताः। तं यज्ञं बर्हिषि प्राक्षिपन्, स एव आदौ जातः पुरुषः। तेन देवाः, साध्याः, ऋषयः च यजन्त। यदा ते पुरुषं विचक्रुः, कियन्तं चक्रुः? किमस्य मुखम्? का बाहू? का ऊरू? का पादा इति। ब्राह्मणः मुखम्, क्षत्रियः बाहू, वैश्यः ऊरू, शूद्रः पादा अभवत्। चन्द्रमाः मनसः जातः, सूर्यः चक्षुषः जातः; प्राणः, वायुः, श्रुतम्, अग्निः मुखात् जाताः। नाभ्यः अन्तरिक्षम्, शीर्ष्णः दिवः, पादाभ्यां पृथिवी, श्रुताभ्यां दिशः; एवं लोकाः व्यवस्थिताः। यदा देवाः पुरुषेण यज्ञं यजन्त, वसन्तः आज्यम्, ग्रीष्मः इन्धनम्, शरद् हविः अभवत्। सप्त समिधः, त्रिः सप्त समिधः; देवाः यदा यज्ञं यजन्त, पुरुषमेव पशुं बध्यन्त। यज्ञेन यज्ञं यजन्त देवाः; एते प्रथमाः धर्माः। तेन स्वर्गस्य शिखरं प्राप्तवन्तः, यत्र पूर्वे साध्याः देवाः स्थिताः। आपः पृथिव्याः सारं समाहृत्य, तस्मात् सर्वकर्ता आदौ अभवत्। तस्य रूपं त्वष्टा अकुर्वत्; स एव प्रारम्भे मर्त्यानां देवता अभवत्। अहम् एतम् महान्तं पुरुषं वेद, आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्। तं एव ज्ञात्वा मृत्युम् अतिक्रान्ति; नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। प्रजापतिः गर्भे सञ्चरति, अजः सन्, नानाप्रकारेण जायमानः। सूक्तैः ऋषयः तस्य मूलम् पश्यन्ति; तस्मिन् सर्वे लोकाः स्थिताः। यः देवेषु दीप्तमानः, ऋत्विजः, देवात् पूर्वजः, तस्मै तेजसे ब्रह्मणे नमः। देवाः आदौ ब्रह्मतेजः सृज्य, अवदन्—यः एवं वेद ब्राह्मणम्, तस्य वशे देवाः भवन्ति। श्रीः, लक्ष्मीः तव भार्ये; अह्निश्च रात्रिश्च पार्श्वयोः; नक्षत्राणि रूपम्; अश्विनौ वक्त्रं; तव पुष्टिं ददातु; सर्वेषां लोकानां स्वाराज्यं ददातु। स एव अग्निः, स एव सूर्यः, स एव वायुः, स एव सोमः; स तेजः, स ब्रह्म, ता आपः, स प्रजापतिः। सर्वेक्षणानि, विद्युतः पुरुषात् जातानि; कोऽपि तं न वेद नोपरि, न तिर्यक्, न मध्ये। न तस्य प्रतिमा अस्ति; नाम महद् यशः; हिरण्यगर्भ इति कथ्यते; 'मा मा हिंसीः' इति तस्याज्ञा; स एव, यः कस्यापि न जातः। एष देवः सर्वतः चरति; स आदौ जातः; गर्भे स्थितः; जायते, भविष्यति; स सर्वतः पश्यन् स्थितः। यस्मात् पूर्वं कश्चन न जातः, स एव सर्वान् लोकान् अभवत्; प्रजापतिः सन्तानैः युक्तः, त्रिभिः ज्योतिष्भिः षोडशैश्च सहचरति। यस्य बलवता दिवा पृथिवी च धृते, यस्य द्यौः उन्नता, यस्य अन्तरिक्षम् प्रतिष्ठितम्; स यः अन्तरिक्षे रजः पतिः चरति—कस्मै देवाय हविषा विधेम? यम् रुदन्त्यौ, द्यावापृथिव्यौ, तस्य आधारात् धृते, मनसा वीक्ष्य कम्पेते—यत्र सूर्यः उदेति प्रकाशते—कस्मै देवाय हविषा विधेम? आपो वै व्यापकाः; स एव आपः। एवं सर्गाद्यन्तविस्तृतं पुरुषसूक्तं, सर्वभूतप्रपञ्चस्य एकत्वं, यज्ञस्य महत्त्वं, देवतानां यथास्थानं, प्रजापतेः वैशिष्ट्यं च, वेदानां वचनैः प्रतिपादितम्। एषा कथा, धर्मस्य परमं रहस्यम्।