सावित्रस्यानन्तरं कथां शृणुत। वयं तस्य दिव्यं तेजो विवस्वतः, उत्तमं सावित्रं, ध्यायामः। स नः प्रज्ञानानि प्रेरयतु। हे देव सावितर, सर्वाणि नः अमङ्गलानि अपाकुरु; यद् शुभं, तत् अस्मभ्यं वह। वयं तं सर्वद्रष्टारं, भूरिदायिनं सावितारं वसूनां धनवितरं हुवेम। सर्वेषां वर्गाणां, कर्मणां, वृत्तीनां च विभागः क्रियते। ब्रह्मण्याय ब्राह्मणः, क्षत्राय क्षत्रियः, मरुद्भ्यः वैश्यः, तपसे शूद्रः, तमसे चौरः, नरघ्नाय नरघ्नः, पापाय क्लिबः, विक्रयाय लौहकारः, कामाय वेश्या, पतिताय मागधः। नृत्याय सूतम्, गीताय मागधः, नयाय राजकृत्यः, दुःखाय हासकः, विनोदाय विदूषकः, हास्याय विहासकः, हर्षाय स्त्रीसखा, मुदाय कुमारः, प्रज्ञाय रथकारः, धृतये तक्षकः। तपसे कुम्भकारः, मायाय स्वर्णकारः, शोभाय मणिकारः, सौभाग्याय तन्तुवायः, धनुर्वेदाय इषुकृत्, शस्त्राय धनुर्विकर्ता, कर्मणि सूत्रकारः, दैवाय राज्जुकृत्, मृत्यवे व्याधः, विनाशाय श्वपचः। नद्याः मत्स्यबन्धः, भीमरक्षाय निषादः, नरव्याघ्राय तीक्ष्णः, गन्धर्वाप्सरसां पतितः, परिचारकाय उन्मत्तः, नागाय अनिकेतः, क्रीडाय द्यूतकारः, अक्रीडाय राक्षसः, पिशाचाय वेत्रकृत्, यक्षिण्यै कंटककारः। संयोगाय परदारा, गृहार्थं परपुरुषः, क्लेशाय त्यक्तः, नाशाय विश्वासघातकः, अमङ्गलाय वन्ध्यापतिः, प्रायश्चित्ताय दक्षः, विद्याय स्मारकः, अनुरागाय प्रियः, वर्णाय अनुयायी, बलाय सहायः। विकृतये कुब्जः, हर्षाय वामनः, द्वाराय पङ्गुः, निद्राय अन्धः, अधर्माय बधिरः, शुद्धये वैद्यः, मेधाय नक्षत्रदर्शी, शिक्षाय पृच्छकः, अधिकशिक्षाय अन्वेषकः, सीमाय न्यायः। गजाय हस्तिपः, वेगाय अश्वपालकः, पोषणाय गोपालकः, बलाय मेंषपालकः, तेजसि अजपालकः, अन्नाय कृषकः, पानाय सुरापः, सौभाग्याय गृही, श्रीये कोशाध्यक्षः, पर्यवेक्षणाय अधिपः। ज्योतिषि काष्ठहारः, तेजसि अग्निधः, हुताय यजमानः, समृद्ध्यै परिचारकः, परमलोकाय उपस्थायि, देवलोकाय दूतः, मनुष्यलोकाय घोषकः, सर्वलोकाय सहायः, पुनरागत्यै मर्दकः, प्रज्ञाय वस्त्रधावकः, इच्छाय रंगकारः। सत्याय अन्तःस्तेनः, रिपुघ्नाय सूचकः, विवेकाय भृतकः, पर्यवेक्षणाय अधिपः, बालाय परिचारकः, समृद्ध्यै विचरकः, स्नेहाय मधुरवक्ता, रक्षाय अश्वदामः, दिव्यलोकाय दुहिता, उत्तमलोकाय परिचारकः। क्रोधाय दग्धः, रोषाय प्रधावकः, नियमाय बन्धकः, शोकाय अनुयायी, कल्याणाय विमोचकः, किलाय त्रिशूलः, तेजसे मनःकल्पितः, आचाराय अञ्जनकारः, नाशाय कोशकृत्, संयमाय सूत्रम्। संयमाय सूत्रम्, अथर्वणेभ्यः रक्षिताः, संवत्सराय परिवर्तकः, अर्धवर्षाय अजः, वर्तमानवर्षाय गच्छन्, गतवर्षाय गतः, संवत्सराय जीर्णः, संवत्सराय पलितः, ऋभुभ्यः चर्मजोड़कः, साध्येभ्यः तन्तुविस्तारकः। सरोभ्यः मत्स्यबन्धः, स्थग्नाय स्थितः, पल्वलेभ्यः परिचारकः, इषीकाय इषीकाकृत्, शुष्केभ्यः नाविकः, संक्रान्त्यै नाविकः, तीर्थाय तीर्थिकः, कठिनाय खनिकः, घोषाय पत्रवाहकः, गुहाय व्याघ्रः, शैलाय किम्पुरुषः। जुगुप्साय पौलकसः, वर्णाय सुवर्णकारः, तुलाय वणिक्, सायंकाले ग्लाविन्, सर्वभूतेभ्यः भस्मकः, समृद्ध्यै जागरः, विपत्तौ सुप्तः, क्लेशाय निन्दकः, वृद्ध्यै स्तुतिकः, विवादाय विभाजकः। अक्षराजाय द्यूतकारः, जयाय नवाक्षः, तृतीयाय संयोजकः, चतुर्थाय पुनः संयोजकः, पतनाय सभास्थम्भः, मृत्यवे गोघ्नः, अन्तकाय गोहन्ता, क्षुधाय याचकः, पापाय परिव्राजकः, अघाय पर्वतस्थः। प्रतिध्वन्यै घोषकः, शब्दाय श्वानः, अन्ताय वाचालः, अनन्ताय मूकः, निनादाय दुन्दुभिकः, महत्त्वाय वीणाकृत्, क्रन्दनाय वंशवादकः, निम्नस्वाय शंखवादकः, वनाय वनचारी, अन्यारण्याय अग्निकृत्। विनोदाय वेश्या, हास्याय विदूषकः, यादवाय चित्रितः, ग्रामाय लेखकः, घोषाय घोषकाः, महत्त्वाय वीणाकृत्, हस्तघ्नाय वंशवादकः, नृत्यहर्षाय तालवादकः। अग्नये स्थूलः, पृथिव्यै आसनविस्तारकः, वायवे पतितः, अन्तरिक्षाय वंशनर्तकः, दिवसे खनकः, सूर्याय हरिदश्वः, नक्षत्रेभ्यः कीटकः, सोमाय कुष्ठी, दिवसे श्वेतः पिङ्गलोक्षणः, रात्र्यै कृष्णः पिङ्गलोक्षणः। एते अष्ट विकृताः लभ्यन्ते—अत्युच्चः, अत्यह्रस्वः, अतिकृषः, अतिस्थूलः, अतीव श्वेतः, अतीव कृष्णः, अतीव मुण्डः, अतीव लोमशः। न शूद्राः, न ब्राह्मणाः; ते प्रजापतेः सन्ति। मागधः, वेश्या, द्यूतकारः, क्लिबः—एते अपि न शूद्राः, न ब्राह्मणाः, प्रजापतेः एव। एवं सर्वे कर्मविभागाः, भूतजातयः च सावित्रेण नियोजिताः। अथ पुरुषस्य महत्त्वं कथयामि। सहस्रशीराषं पुरुषं, सहस्राक्षं, सहस्रपादम्। स पृथिवीं सर्वतः व्याप्त्वा, दशाङ्गुलं उन्नतस्तिष्ठति। यद् भूतम्, यच्च भव्यम्, सर्वं तद् पुरुषः एव। स अमृतस्य ईश्वरः, यः अन्नेन वर्धते। एषा तस्य महिमा; पुरुषः ततोऽपि महान्। तस्य पादः एकः सर्वाणि भूतानि, त्रयः पादाः अमृतं दिवि स्थिताः। त्रयः पादाः पुरुषः उदिताः, एकः पादः पुनः इह जातः। तस्मात् स सर्वतः प्रसृतः, खाद्याखाद्येषु व्याप्य स्थितः। तस्मात् वीराजः अजायत, वीराजः च पुरुषः। जातः स पृथिव्याः अग्रे, पृष्ठे च, सर्वतः व्याप्तः। तस्मात् पूर्णाहुतात् यज्ञात् घृतं समभवद्। तेन स प्राणिनः ससर्ज—वायवीयान्, अरण्यस्थयान्, ग्राम्यांश्च। तस्मात् पूर्णाहुतात् ऋचः, साम्नि, छन्दांसि, यजूंषि च जातानि। तस्मात् अश्वाः, द्विदन्त्यः पशवः, गावः, अजावयः च अभवन्। ते यज्ञं सम्यक् आस्तीर्य, आद्यं पुरुषं अभिषिञ्चन्। तेन देवाः, साध्याः, ऋषयः च यज्ञं अयजन्त। यदा ते पुरुषं चतुर्धा अकुर्वन्, कति अंशाः अभवन्? किम् मुखम्? किम् बाहवः? किम् ऊरू, पादा इति पृच्छन्ति। ब्रह्मा तस्य मुखम्, क्षत्रियः बाहवः, वैश्यः ऊरवः, शूद्रः पादतः जातः। चन्द्रमाः मनसः जातः, सूर्यः चक्षुषः अजायत, वायुः श्रोत्रात्, अग्निः मुखात्। नाभेः अन्तरिक्षम्, शिरसः दिवम्, पादयोः पृथिवी, श्रोत्रयोः दिशः, एवं लोकविन्यासः अभवत्। देवैः पुरुषेण यज्ञः कृतः, वसन्तः घृतम्, ग्रीष्मः इन्धनम्, शरद् हविः। सप्त परिधयः, त्रिसप्त समिधः। देवा यदा यज्ञं अकुर्वन्, पुरुषं पशुम् अक्रुण्वन्। यज्ञेन यज्ञं अयजन्त देवाः, एते प्रथमाः धर्माः। ते स्वर्गस्य शिखरं प्राप्नुवन्, यत्र पूर्वे साध्याः देवाः स्थिताः। आपः पृथिव्याम् सारं समाहृत्य, तस्मात् विश्वकर्मा आदौ अजायत। तस्य रूपं त्वष्टा अकुर्वत्; तत् आदौ मर्त्यानां देवत्वम् अभवत्। अहं तं महान्तं पुरुषं वेद, आदित्यवर्णं, तमसः परस्तात्। तमेव विदित्वा मृत्युम् अतिक्रामति; नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। प्रजापतिः गर्भे चरति, अजः, नानाविधेन जातः। धीराः तस्य मूलं पश्यन्ति; तस्मिन् सर्वे लोका स्थिताः। एवं सावित्रस्य तेजसा, पुरुषस्य महिम्ना, सर्वं जगद्, कर्म, वर्णा, भूतानि च, एकत्वेन, ऋतस्य पथेन, प्रजापतेः पुरुषस्य च महात्मनः ऐश्वर्ये प्रतिष्ठितानि।