श्रद्धया श्रोतारः, शृणुत। कश्चन ब्राह्मणः परमवित् पृष्टवान्—“भूमेः परं कतमं सीमन्तम्? जगतः नाभिः कुत्र स्थितः? अश्वस्य वीर्यस्य बीजम् किम्? वाचः परम् अधिष्ठानम् किम्?” तस्मै ब्रह्मविद् प्रत्युवाच—“एष यज्ञवेदिः एव भूमेः सीमन्तम्; एष यज्ञः एव जगतो नाभिः; एष सोमः अश्वस्य वीर्यस्य बीजम्; एष ब्रह्मैव वाचः परम् अधिष्ठानम्।” तत्रैव सृष्टेः आदौ, स्वयम्भूः, उत्तमजातः, महतोऽर्णवस्य मध्ये प्रथमः, कर्मबीजम् अधत्त, यस्मात् प्रजापतिः उत्पन्नः। ऋत्विक् सोममाहात्म्येन प्रजापतिम् आवाहयति—“स नः प्रीयताम्,” इति। ऋत्विक् हविः जुहोति, स च प्रजापतिः सोमं पिबतु। ततो ब्रह्मवादिनः प्रजापतिम् उद्दिश्य प्रार्थयन्ते—“हे प्रजापते! त्वत्तः अन्यः कश्चन सर्वाणि रूपाणि न पर्याप्नोत्; यद् ते कामः, यस्मिन् यज्ञे वयं हविः जुहोमः, स नः अस्तु। वयं धनानां स्वामिनः स्याम।” अथ पशूनां विभागः कथ्यते। अश्वः उपरितनं भागम्; गौः च मृगः च प्रजापतेः अपत्यस्य; कृष्णग्रीवः अग्नये, सः पुरतः स्थापितः; सरस्वत्याः मेषः अधः, सिक्ते स्थितः; अश्विनोः अधरजानुनी; सौम्यः पौष्ण्यः बाहू; कृष्णः नाभौ; सूर्यस्य पार्श्वे; श्वेतः कृष्णः च तवष्टुः पार्श्वे; रोमशः वायोः ऊरू; श्वेतपुच्छः इन्द्रस्य; सुशोभनः स्वपस्य; महावैष्णवः वामनः। रक्तः, धूम्ररक्तः, कर्कन्धुरक्तः सौम्यस्य; बभ्रुः, बब्रह्मणः, श्वेतबभ्रुः वरुणस्य; श्वेतपृष्ठः, अन्यः श्वेतपृष्ठः, सर्वतः श्वेतपृष्ठः सावित्र्याः; श्वेतबाहुः, अन्यः श्वेतबाहुः, सर्वतः श्वेतबाहुः बृहस्पतेः; चित्रकः, लघुचित्रकः, महाचित्रकः मैत्रावरुणस्य। शुद्धमानेषु, सर्वशुद्धमानेषु, रत्नमानेषु अश्विनोः; श्वेतः, श्वेतनेत्रः, रक्तः रुद्रस्य; कर्णे यमस्य; लेपितः रौद्रस्य; व्योमस्वरूपः पर्जन्यस्य। चित्रकः, तिर्यग्चित्रकः, ऊर्ध्वचित्रकः मरुताम्; रक्तः, रक्तपुच्छः, चित्रकः सरस्वत्याः; प्लीहकर्णः, शुण्डीकर्णः, ऊर्ध्वायसकर्णः तवष्टुः; कृष्णग्रीवः, श्वेतनेत्रः, चिह्नितजंघः इन्द्राग्न्योः; कृष्णाङ्गुलिः, लघ्वङ्गुलिः, महाङ्गुलिः उषसः। विश्वदेवानां शिल्पिनः; रोहिण्याः रक्ताः; वाचः त्रैवर्षिकाः; अदितेः अज्ञाताः; धात्रः समरूपाः; देवपत्नीः वत्साः। कृष्णग्रीवः अग्नेः; श्वेतचिह्निताः वसूनाम्; रक्ताः रुद्रस्य; श्वेताः, दृष्ट्वाः आदित्याः; व्योमस्वरूपः पर्जन्यस्य। ऊर्ध्वः, वृषभः, वामनः इन्द्रविष्ण्योः; ऊर्ध्वः, श्वेतबाहुः, श्वेतपृष्ठः इन्द्रबृहस्पत्योः; वराहस्वरूपः शीघ्रगामिनः; चित्राः अग्निमरुतः; कृष्णाः पौष्ण्यः। इन्द्राग्न्यौ द्विरूपः; अग्निसोम्यौ वामनः; अनड्वाहः अग्निविष्ण्योः; मैत्रावरुण्यः अन्यः; मैत्र्यः अन्यः। कृष्णग्रीवः अग्नेः; बब्रह्मणः सोमस्य; श्वेतः वायोः; अचिह्नितः अदितेः; समरूपः धात्रः; वत्साः देवपत्नीः। कृष्णाः पृथिव्याः; धूम्राः अन्तरिक्षस्य; बृहन्तः द्युः; चित्राः विद्युतः; भस्मनः नक्षत्राणाम्। धूम्राः वसन्ताय; श्वेताः ग्रीष्माय; कृष्णाः वर्षासु; रक्तचिह्निताः शरदः; बब्रह्मणः हेमन्ताय; रक्तबब्रह्मणः शिशिराय। त्रैवर्षिकाः गायत्र्यै; पञ्चवर्षिकाः त्रिष्टुभे; द्विवर्षिकाः जगत्यै; त्रिवत्साः अनुष्टुभे; चतुर्वर्षिकाः उष्णिहे। षड्वर्षिकाः विराजे; ऋषभाः बृहत्यै; वृषभाः ककुभे; अनड्वाहाः पङ्क्त्यै; गावः अतिच्छन्दसे। कृष्णग्रीवः अग्नेः; बब्रह्मणः सोमस्य; उपध्वस्ताः सावित्र्याः; वत्साः सरस्वत्याः; कृष्णाः पूषणस्य; चित्राः मरुताम्; बहुरूपाः विश्वदेवानाम्; अनुनम्राः द्यावापृथिव्योः। एते गतिशीलाः उक्ताः—इन्द्राग्न्यौ, कृष्णाः, वरुण्यौ, चित्राः, मरुतः, रूपाणां शीर्षस्थाः। बहुमुखायाग्नये प्रथमजं मरुतः प्राप्नोति; तापिनां मरुतां सावातिं; गृह्याणां मरुतां बष्किहाम्; क्रीडन्तां मरुतां मिश्रिताः; स्वधारिणां मरुतां अनुगामिनः। एते गतिशीलाः—इन्द्राग्न्यौ, शृङ्गिणः, महेन्द्रः, विश्वकर्मणः बहुरूपाः। धूम्रबब्रह्मणः सोमवन्तः पितृणाम्; बब्रह्मणः बार्हिषदः पितृणाम्; कृष्णबब्रह्मणः अग्निदग्धः पितृणाम्; कृष्णचित्रकः त्र्यंबकानाम्। एते गतिशीलाः—शुनासीरणः, श्वेतः वायोः, श्वेतः सूर्यस्य। वसन्ताय भारद्वाजाः; ग्रीष्माय तित्तराः; वर्षासु कापिञ्जलाः; शरदः वर्तिकाः; हेमन्ताय काकाः; शिशिराय कपोताः। समुद्राय शिशुमाराः; पर्जन्याय मण्डूकाः; आपां मत्स्याः; मित्राय कुलीपयाः; वरुणाय नक्रीः। सोमाय हंसाः; वायवे क्रौञ्चाः; इन्द्राग्न्यौ कुरराः; मित्राय पाण्डुकपोताः; वरुणाय चक्रवाकाः। अग्नये वर्तिकाः; वनस्पत्यै उलूकाः; अग्निसोम्यौ भरद्वाजाः; अश्विनोः मयूराः; मित्रावरुण्यौ कपोताः। सोमाय तित्तिरिकाः; तवष्ट्रे कौलीकाः; गोष्ठाय देवपत्नीः पक्षिणः; अग्नये गृहनाथाय पारुष्णाः। अह्नि कपोताः; रात्रौ सीचापूः; सन्ध्यायां जातुः; मासे दात्युहः; वर्षे सुपर्णः। पृथिव्याः मूषकाः; अन्तरिक्षाय पञ्च नकुलाः; दिवि शशकाः; दिशः नकुलमृगालः; विदिशासु रज्जुकः नकुलाः। वसूनां कृष्णमृगाः; रुद्राणां चित्रमृगाः; आदित्याः न्यङ्कुः; सर्वदेवानां चित्रमृगाः; साध्यानां कुलुङ्गाः। ईशानाय परश्वत्पशवः; मित्राय गावः; वरुणाय महिषाः; बृहस्पतेः रौद्राः; तवष्ट्रे उष्ट्राः। प्रजापतेः मनुष्याः; हस्त्यै हस्तिनः; वाचः प्लुषिः; चक्षुषे मक्षिकाः; श्रोत्राय मधुमक्षिकाः। प्रजापतिवाय्वोः पशुमृगाः; वरुणाय वनगोः; यमाय कृष्णमृगः; नरपतये वानरः; व्याघ्राय रक्तगावः; वृषभाय वणगवः; शीघ्रगृध्राय बटारिकाः; नीलग्रीवाय कृमिः; समुद्राय शिशुमारः; हिमवते हस्तिः। मयूरः प्रजापतेः; उलूकः हलिक्ष्णस्य; वृषदंशः धात्रः; बकः दिशाम्; कोकिलः अग्नेः; कलविङ्कः लोहिताहेः; पुष्करसादः तवष्टुः; क्रौञ्चः वाचः। सोमाय कुलुङ्गः; वनाय अजः; नकुलाय नकुलः; शाकाय पौष्ण्यः; शृगालाय मयूरः; इन्द्राय वणगवः; पिद्वाय न्यङ्कुः; कक्कटाय कर्कटः; अनुमत्यै प्रतिश्रुत्कः; चक्रवाकाय चक्रवाकः। बलाका सूर्यस्य; शार्गः सृजयस्य; शयाण्डकः मैत्रस्य; शारिः सरस्वत्याः; पुरुषवाक् श्वानस्य; शार्दूलः पृथिव्याः; वृकः पृदाकोः; शुकः मन्यवे; शुकः सरस्वत्यै; पुरुषवाक् नरस्य। सुपर्णः पर्जन्यस्य; आतिर्वाहसः दर्विदस्य; गृध्रः वायोः; कलविङ्कः अग्नेः; पुष्करसादः तवष्टुः; क्रौञ्चः वाचः; प्लवः अन्तरिक्षस्य; मद्गुः मत्स्यः च नदीपतये; कूर्मः द्यावापृथिव्योः। पुरुषमृगः सोमस्य; गोधिका कालकाय; दार्वाघाटः वनपतिभ्यः; कर्कवाकुः सावित्रे; हंसः वाताय; नक्रः मकराय; कुलीपयः अकूपाराय; शल्पः ह्रिये। एवं सर्वे पशवः पक्षिणः च, ऋतूनां, देवतानां, दिशां, यज्ञस्य च विभागे, स्वस्वदेवताभ्यः समर्प्यन्ते। एषा हि यज्ञस्य महिमा, ब्रह्मणः च सर्वात्मना विश्वरूपत्वम्।