तस्मिन् समये ब्रह्मणः समीपे शिष्याः जिज्ञासया पूर्णाः अभवन्। ते ब्रह्मणं पप्रच्छुः – “कस्मिन् प्रविष्टः पुरुषः? के पुरुषे स्थिताः? एतत् त्वां पृच्छामः, किं नः अत्र वक्ष्यसि?” ब्रह्मा प्रत्युवाच – “पञ्चसु पुरुषः प्रविष्टः, त एव पुरुषे स्थिताः। अहम् अत्र त्वां अन्वेषयामि; न तु मायया तव चिन्तनं श्रेष्ठम्।” पुनः शिष्याः पप्रच्छुः – “किम् पूर्वं संकल्पः? किम् महत् वेगः? कः पिलिपिलः? कः पिशङ्गिलः?” ब्रह्मा उत्तरं दत्तवान् – “स्वर्गः पूर्वः संकल्पः। अश्वः महत् वेगः। अजः पिलिपिलः। रात्रिः पिशङ्गिलः।” ते पुनः पप्रच्छुः – “कः पिशङ्गिला? कः कुरुपिशङ्गिला? कः शाखायाम् उत्प्लुत्य गच्छति? कः पथि सर्पति?” ब्रह्मा अवदत् – “अजा पिशङ्गिला। श्वा कुरुपिशङ्गिला। शशः शाखायाम् उत्प्लुत्य गच्छति। सर्पः पथि सर्पति।” पुनः शिष्याः पप्रच्छुः – “कियत् तस्य विहारः? कियत् अक्षराणि? कियत् हविः? कियत् विधाः प्रज्वलनम्? यज्ञसभायाम् कियत् ऋत्विजः कालेन यजन्ति?” ब्रह्मा उत्तरं दत्तवान् – “षट् विहारः। शतं अक्षराणि। अशीतिः हवयः। त्रयः विधाः प्रज्वलनम्। यज्ञसभायाम् सप्त ऋत्विजः कालेन यजन्ति।” ते पुनः पप्रच्छुः – “कः जगतः नाभिं वेद? कः दिवं, पृथिवीं, अन्तरिक्षं वेद? कः सूर्यस्य महत् उत्पत्तिं वेद? कः चन्द्रस्य उत्पत्तिं वेद?” ब्रह्मा अवदत् – “अहं जगतः नाभिं वेद। अहं दिवं, पृथिवीं, अन्तरिक्षं वेद। अहं सूर्यस्य महत् उत्पत्तिं वेद। अहं चन्द्रस्य उत्पत्तिं वेद।” शिष्याः पुनः पप्रच्छुः – “पृथिव्याः परं अन्तं पृच्छामि। जगतः नाभिं पृच्छामि। अश्वस्य बीजं पृच्छामि। वाचः परमं स्थानं पृच्छामि।” ब्रह्मा उत्तरं दत्तवान् – “एष वेदी पृथिव्याः परं अन्तः। एष यज्ञः जगतः नाभिः। एष सोमः अश्वस्य बीजम्। एष ब्रह्मा वाचः परमं स्थानम्।” ततः ब्रह्मा कथयति – “यः सुवर्ण्यः, स्वयम्भूः, महोदधौ प्रथमः, स यज्ञस्य गर्भं न्यासि, यतः प्रजापतिः जातः।” यज्ञे ऋत्विजः सोमस्य महत्त्वेन प्रजापतिं आह्वयन्ति। स तुष्टः भवतु; ऋत्विजः हविः ददातु, सोमं पिबतु। ते प्रार्थयन्ति – “हे प्रजापते! त्वं सर्वाणि रूपाणि व्याप्य स्थितः। यत् तव कामः, यस्मिन् यज्ञे वयं हविः ददामः, स नः भवतु। वयं धनस्य अधिपत्यं प्राप्तुम् इच्छामः।” ततः यज्ञस्य विविध भागाः देवतानां समर्पिताः। अश्वः उपरि भागः, गौः च मृगः प्रजापतेः अपत्यस्य; कृष्णग्रीवः अग्नेः, पूर्वभागे स्थितः; सरस्वत्याः मेषः अधः, मरुभूमौ; अश्विनोः अधरजङ्घः; सोम्यः च पौष्णः भुजौ; कृष्णः नाभौ; सूर्यस्य पार्श्वौ; श्वेतः कृष्णः तुष्टृस्य पार्श्वौ; रोमशः जङ्घः वायोः; श्वेतपुच्छः इन्द्रस्य; सुन्दरः स्वपस्यस्य; महान् वैष्णवः वामनः। रक्तः, धूम्ररक्तः, कर्कन्धुरक्तः सौम्यस्य; कपिलः, रुक्तः, श्वेतकपिलः वरुणस्य; श्वेतचिह्नः, अन्यः श्वेतचिह्नः, सर्वतः श्वेतचिह्नः सावित्र्याः; श्वेतभुजः, अन्यः श्वेतभुजः, सर्वतः श्वेतभुजः बृहस्पतेः; चित्तः, लघुचिह्नः, महाचिह्नः मैत्रावरुणस्य। शुद्धमानेः, सर्वशुद्धमानेः, रत्नमानेः अश्विनोः; श्वेतः, श्वेतनेत्रः, रक्तः रुद्रस्य, पशुपतेः; कर्णौ यमस्य; लिप्तः रौद्रस्य; आकाशरूपः पर्जन्यस्य। चित्तः, क्रोशचित्तः, उर्ध्वचित्तः मरुतः; रक्तः, रक्तपुच्छः, चित्तः सरस्वत्याः; प्लीकर्णः, शुण्डिकर्णः, उर्ध्वायस्कर्णः तुष्टृस्य; कृष्णग्रीवः, श्वेतनेत्रः, चिन्हितजङ्घः इन्द्राग्न्योः; कृष्णाङ्गुलिः, लघ्वाङ्गुलिः, महाङ्गुलिः उषसः। शिल्पिनः वैश्वदेव्याः; रक्तः रोहिण्याः; त्रिवर्षाः वाचः; अज्ञातः अदित्याः; समरूपः धात्रुः; वत्साः देवपत्नीभ्यः। कृष्णग्रीवः अग्नेः; श्वेतचित्तः वसूनां; रक्तः रुद्रस्य; श्वेतः, दृष्टः आदित्यस्य; आकाशरूपः पर्जन्यस्य। उच्छ्रितः, वृषः, वामनः इन्द्रविष्ण्योः; उच्छ्रितः, श्वेतभुजः, श्वेतपृष्ठः इन्द्रबृहस्पतेः; वराहरूपः शीघ्रः; चित्तः अग्निमरुतः; कृष्णः पौष्णस्य। इन्द्राग्न्यः, द्विरूपः; अग्निसोम्यः, वामनः; अनड्वाहः, अग्निविष्ण्यः, वश्यः; मैत्रावरुण्यः, अन्यः; मैत्र्यः, अन्यः। कृष्णग्रीवः अग्नेः; कपिलः सोमस्य; श्वेतः वायोः; अचिह्नः अदित्याः; समरूपः धात्रुः; वत्साः देवपत्नीभ्यः। कृष्णः पृथिव्याः; धूम्रः अन्तरिक्षस्य; विशालः दिवः; चित्तः विद्युतः; श्यावः नक्षत्रस्य। धूम्रः वसन्तस्य; श्वेतः ग्रीष्मस्य; कृष्णः वर्षस्य; रक्तचित्तः शरदः; कपिलः हेमन्तस्य; रक्तकपिलः शिशिरस्य। त्रिवर्षाः गायत्र्याः; पञ्चवर्षाः त्रिष्टुभः; द्विवर्षाः जगत्याः; त्रिवत्साः अनुष्टुभः; चतुर्वर्षाः उष्णिहः। षड्वर्षाः विराजः; वृषभः बृहत्याः; वृषः ककुभः; अनड्वाहः पङ्क्त्याः; गौः अतिच्छन्दसः। कृष्णग्रीवः अग्नेः; कपिलः सोमस्य; उपध्वस्तः सावित्र्याः; वत्साः सरस्वत्याः; कृष्णः पूष्णः; चित्तः मरुतः; बहुरूपः विश्वदेवाः; वश्यः दिवापृथिव्योः। एते गताः – इन्द्राग्न्यः, कृष्णः, वरुण्यः, चित्तः, मरुतः, रूपस्योपर्यः। अग्नेः बहुमुखस्य, प्रथमजः मरुतः; मरुतः तापयन्तः, सावातिः; मरुतः गृहे, बष्किहः; मरुतः क्रीडन्तः, मिश्रः; मरुतः स्वधारिणः, अनुगः। एते गताः – इन्द्राग्न्यः, शृङ्गिणः, महेन्द्रः, बहुरूपः विश्वकर्मणः। धूम्रः, कपिलः पितरः सोमवतः; कपिलः, कपिलः पितरः बार्हिषदः; कृष्णः, कपिलः पितरः अग्निदग्धः; कृष्णः, चित्तः त्र्यम्बकस्य। एते गताः – शुनासीरे, श्वेतः वायोः, श्वेतः सूर्यस्य। वसन्तस्य शारिकाः; ग्रीष्मस्य तित्तिराः; वर्षस्य कपोताः; शरदः बकाः; हेमन्तस्य काकाः; शिशिरस्य कपोतकाः। समुद्रस्य शिंशुमाराः; पर्जन्यस्य भेकाः; जलस्य मत्स्याः; मित्रस्य कुलिपयाः; वरुणस्य मकराः। सोमस्य हंसाः; वायोः बकाः; इन्द्राग्न्योः कुरराः; मित्रस्य जलकाः; वरुणस्य चक्रवाकाः। अग्नेः कटकाः; वनस्य उल्लूकाः; अग्निसोमयोः शुकाः; अश्विनोः मयूराः; मित्रवरुणयोः कपोताः। सोमस्य तित्तिराः; तुष्टृस्य कौलीकाः; गोशालायाः देवपत्नीभ्यः पक्षिणः; अग्नेः गृहे पौरुष्णाः पक्षिणः। अह्नि कपोताः; रात्रौ सीचापूः; अहोरात्रयोः जटुः; मासस्य दात्युहः; वर्षस्य गरुडः। एवं ब्रह्मा यज्ञस्य विविधत्वं, देवतानां सम्प्रदानं, जगत्स्य रहस्यं, ऋत्विजः कर्म, विविध पशुपक्षिणः, कालानुसारं समर्पणं, सर्वं शिष्येभ्यः आदरपूर्वकं न्यवेदयत्।