शृणुत, धर्मप्रेमिणः! एकदा ऋषयः यज्ञकर्मणि प्रवृत्ताः, विविधैः मन्त्रैः जगदात्मनः रहस्यं पृच्छन्ति स्म। यदा मृगः यवभोजनं करोति, न सः स्वं पुष्टिम् अतिशयं मन्यते; तथा शूद्रः यदि आर्यस्त्रियाः प्रियः भवति, तत्रापि न तस्य तृप्तिः स्यात्। ऋषयः वदन्ति—अहं दधिक्रावाणं विजयीं शीघ्राश्वं निर्मितवान्। स्यादस्य मुखं सुगन्धि, सः नः दीर्घायुषः पारं नेतु। गायत्र्यादयः छन्दांसि—त्रिष्टुभ्, जगती, अनुष्टुभ्, पङ्क्तिः, बृहती, उष्णिक्, ककुभ्, सूच्यः शान्तिं ददातु। द्विपद्, चतुष्पद्, त्रिपद्, षट्पद्, विकृतानि च समानि छन्दांसि, सूच्यः सह शमयन्तु। महान्तः, दीप्तिमन्तः, सर्वदिक्, बलिनः, मेघसदृशस्वनाः, विद्युत्सदृशस्वनाः, सूच्यः सह शमयन्तु। हे नर! तव भार्याः विवेकपूर्वकं केशविभागं कुर्वन्तु; देवपत्नीः दिशः च, सूच्यः सह, शान्तिं ददातु। रजतम्, कर्णाः, सीसकम्, युगानि—सर्वं कर्मणा संयुज्यते। अश्वचर्मणि सीमन्तः, सूत्राणि, बद्धानि भवन्तु। ये यवस्य स्वामिनः, यवः च, अनुक्रमेण पीड्यमानः—तेषां भोजनं क्रियताम्, ये कुशं नमस्कारेण पूजयन्ति। कः त्वां छिनत्ति? कः आदेशं ददाति? कः अङ्गानि बद्धाति? कः बन्धनकर्ता, मुनिः? ऋतवः, ऋतुसन्धयः, बन्धकाः आदेशं ददातु; संवत्सरतेजसा, बन्धनैः, त्वां बध्नन्तु। अर्धमासाः अङ्गानि बध्नन्तु; मासाः छिनन्तु, बद्ध्वा; अहोरात्रे, मरुतः, त्वां पीडयन्तु, भञ्जन्तु च। देवऋत्विजः त्वां छिनन्तु, आदेशं ददातु; तव अङ्गानि, संधिषु, सीमन्तः कुर्युः, बध्नन्तु च। द्यौः, पृथिवी, अन्तरिक्षम्, वायुः च तव विवरं पूरयन्तु; सूर्यः ताराभिः सह तव लोकं शुभं करोतु। ऊर्ध्वाङ्गेषु शान्तिः, अधराङ्गेषु शान्तिः; अस्थिषु मज्जायां च शान्तिः, तव शरीरे शान्तिः। कः एकाकी गच्छति? कः पुनर्जायते? कः शिशिरस्य औषधम्? कः महत् आच्छादनम्? सूर्यः एकाकी गच्छति; चन्द्रमा पुनर्जायते; अग्निः शिशिरस्य औषधम्; पृथिवी महदाच्छादनम्। किं सूर्यस्य तेजसः समम्? किं सागरस्य सरः? किं पृथिव्याः परम्? कस्य माप् न ज्ञायते? ब्रह्म तेजसः समम्; द्यौः सागरस्य सरः; इन्द्रः पृथिव्याः परः; गावः यस्य माप् न ज्ञायते। पृच्छामि त्वां, देवमित्र, यदि एषा बुद्धिः तव मनसि गृहीता—त्रिषु विष्णोः पदेषु यत्र विश्वं प्रविष्टम्, तत्र अहम् अपि। तत्र अहम् अस्मि, यत्र विश्वं प्रविष्टम्; पृथिवीं शीघ्रं परिगच्छामि, द्यां च, एकेन भागेन दिवः पृष्ठम्। कस्मिन् पुरुषः प्रविष्टः? केषु पुरुषे स्थापिता? हे ब्रह्मन्, पृच्छामः—किमत्र वक्ष्यसि? पञ्चसु पुरुषः प्रविष्टः; ते पुरुषे स्थापिता; अहं त्वां अन्वेषये, न मायया त्वं प्राज्ञः। किम् पूर्वसंकल्पः? किम् महद् वेगः? किम् पिलिप्पिला? किम् पिशङ्गिला? द्यौः पूर्वसंकल्पः; अश्वः महद् वेगः; अजः पिलिप्पिला; रात्रिः पिशङ्गिला। कोऽयम् पिशङ्गिला? कोऽयम् कुरुपिशङ्गिला? कः शाखायां प्लवते? कः पन्थानं सर्पति? अज्या पिशङ्गिला; श्वा कुरुपिशङ्गिला; शशकः शाखायां प्लवते; सर्पः पन्थानं सर्पति। कति अस्य विहाराः? कति अक्षराणि? कति हविः? कति विधाः दीयते? पृच्छामि यज्ञसमितौ—कति ऋत्विजः कालेन यजन्ति? षट् विहाराः, शतं अक्षराणि, अशीतिः हविः, त्रयः समिधः। सप्त ऋत्विजः कालेन यजन्ति। कः जगतो नाभिं वेद? कः द्यां, पृथिवीं, अन्तरिक्षं वेद? कः सूर्यस्य महदुत्पत्तिं वेद? कः चन्द्रमसः जन्म वेद? अहं जगतो नाभिं वेद; अहं द्यां, पृथिवीं, अन्तरिक्षं वेद; अहं सूर्यस्य महदुत्पत्तिं वेद, चन्द्रमसः जन्म अपि वेद। पृथिव्याः दूरतमां सीमां पृच्छामि; जगतो नाभिं पृच्छामि; अश्वस्य वीर्यबीजं पृच्छामि; वाचः परमं स्थानं पृच्छामि। अयं वेदी पृथिव्याः अन्तः; अयं यज्ञः जगतो नाभिः; अयं सोमः अश्वस्य बीजम्; अयं ब्रह्म वाचः परमं स्थानम्। स्वयम्भूः, स्रष्टा, सागरस्य मध्ये प्रथमः, कर्मबीजं स्थापयत्, यतः प्रजापतिः जातः। ऋत्विजः सोममाहात्म्येन प्रजापतिं आह्वयन्ति; सः तुष्टः स्यात्; ऋत्विजः समर्पयतु, सः सोमं पिबतु। हे प्रजापते! त्वत्तः अन्यः कोऽपि एतानि रूपाणि न व्याप्नोत्। यद् वाञ्छसि, यदर्थं यजामः, तत् अस्माकं स्यात्। वयं धनानां स्वामिनः स्याम। अश्वः तवोत्तमाङ्गः, गौः मृगः च प्रजापतेः सन्ततिः। कृष्णग्रीवः अग्नेः, अग्रे स्थापितः; सरस्वत्याः मेषः अधः, वल्मीकस्य अधः; अश्विनोः अधरजानुनी; सौम्यपौष्णः भुजौ; श्यावः नाभौ; सूर्यस्य पार्श्वे; श्वेतकृष्णौ तवष्टुः पार्श्वे; रोमशाः वायोः ऊरू; श्वेतपुच्छः इन्द्रस्य; सुन्दरी स्वपस्य; महावैष्णवः वामनः। रक्तः, धूम्ररक्तः, कर्कन्धुरक्तः सौम्यस्य; बभ्रुः, रुशिरः, श्वेतबभ्रुः वरुणस्य; श्वेतचिह्नः, अन्यः श्वेतचिह्नः, सर्वतः श्वेतचिह्नः सावित्र्याः; श्वेतबाहुः, अन्यः श्वेतबाहुः, सर्वतः श्वेतबाहुः बृहस्पतेः; चित्रकः, लघुचित्रकः, महाचित्रकः मैत्रावरुणस्य। शुद्धमानेषु, सर्वशुद्धमानेषु, मणिमानेषु अश्विनोः; श्वेतः, श्वेतलोचनः, रक्तः रुद्रस्य; कर्णौ यमस्य; लिप्ताः रौद्रस्य; व्योमस्वरूपाः पर्जन्यस्य। चित्रकः, तिर्यञ्चित्रकः, ऊर्ध्वचित्रकः मरुताम्; रक्तः, रक्तपुच्छः, चित्रकः सरस्वत्याः; प्लीहकर्णः, शुण्डकर्णः, ऊर्ध्वायसकर्णः तवष्टुः; कृष्णग्रीवः, श्वेतलोचनः, चिह्नजङ्घः इन्द्राग्न्यः; कृष्णाङ्गुलिः, लघ्वङ्गुलिः, महाङ्गुलिः उषसः। विश्वकर्माणः वैश्वदेव्याः; रक्ताः रोहिण्याः; त्रिवर्षाः वाचः; अज्ञाताः अदितेः; समरूपाः धात्रः; वत्साः देवपत्नीः। एवं ऋषयः मन्त्रैः प्रश्नैः च विश्वस्य रहस्यं, यज्ञस्य महत्त्वं, देवतानां विभागं च निरूपयन्ति स्म। यज्ञभूमौ सर्वं जगत् एकत्र समाहितम् इति।