ਭਾਯੈ ਦਾਰ੍ਵਾਹਾਰਂ ਪ੍ਰਭਾਯਾ ऽ ਅਗ੍ਨ੍ਯੇਧਂ ਬ੍ਰਧ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿष੍ਟਪਾਯਾਭਿषੇਕ੍ਤਾਰਂ ਵਰ੍षਿष੍ਠਾਯ ਨਾਕਾਯ ਪਰਿਵੇष੍ਟਾਰਂ ਦੇਵਲੋਕਾਯ ਪੇਸ਼ਿਤਾਰਂ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਾਯ ਪ੍ਰਕਰਿਤਾਰꣳ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕੇਭ੍ਯੋ ऽ ਉਪਸੇਕ੍ਤਾਰਮ੍ ਅਵ ऽ ऋਤ੍ਯੈ ਵਧਾਯੋਪਮਨ੍ਥਿਤਾਰਂ ਮੇਧਾਯ ਵਾਸਃਪਲ੍ਪੂਲੀਂ ਪ੍ਰਕਾਮਾਯ ਰਜਯਿਤ੍ਰੀਮ੍
ਚਾਨਣ ਲਈ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚਮਕ ਲਈ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਾਧੂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਸਾਥੀ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਲਈ ਦੂਤ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ, ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਪੀਸਣ ਵਾਲਾ, ਬੁਧੀ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾ ਲਈ ਰੰਗਣ ਵਾਲਾ।
ऋਤਯੇ ਸ੍ਤੇਨਹृਦਯਂ ਵੈਰਹਤ੍ਯਾਯ ਪਿਸ਼ੁਨਂ ਵਿਵਿਕ੍ਤ੍ਯੈ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤਾਰਮ੍ ਔਪਦ੍ਰष੍ਟ੍ਰ੍ਯਾਯਾਨੁਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤਾਰਂ ਬਾਲਾਯਾਨੁਚਰਂ ਭੂਮ੍ਨੇ ਪਰਿष੍ਕਨ੍ਦਂ ਪ੍ਰਿਯਾਯ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨਮ੍ ਅਰਿष੍ਟ੍ਯਾ ऽ ਅਸ਼੍ਵਸਾਦꣳ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਲੋਕਾਯ ਭਾਗਦੁਘਂ ਵਰ੍षਿष੍ਠਾਯ ਨਾਕਾਯ ਪਰਿਵੇष੍ਟਾਰਮ੍
ਸੱਚ ਲਈ ਚੋਰ-ਮਨ, ਵੈਰੀ ਮਾਰਣ ਲਈ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਗਰਾਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਨਿਗਰਾਨ, ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਹਾਇਕ, ਵਾਧੂ ਲਈ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਰ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੋੜਾ-ਸਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਲਈ ਦੁੱਧ-ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਸਾਥੀ।
ਮਨ੍ਯਵੇ ऽਯਸ੍ਤਾਪਂ ਕ੍ਰੋਧਾਯ ਨਿਸਰਂ ਯੋਗਾਯ ਯੋਕ੍ਤਾਰꣳ ਸ਼ੋਕਾਯਾਭਿਸਰ੍ਤਾਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਾਯ ਵਿਮੋਕ੍ਤਾਰਮ੍ ਉਤ੍ਕੀਲੇਭ੍ਯਸ੍ ਤ੍ਰਿष੍ਠਿਨਂ ਵਪੁषੇ ਮਾਨਸ੍ਕृਤꣳ ਸ਼ੀਲਾਯਾਞ੍ਜਨੀਕਾਰੀਂ ਨਿਰ੍ऋਤ੍ਯੈ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀਂ ਯਮਾਯਾਸੂਮ੍
ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾੜਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਨੂੰ, ਜੋ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੀਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖੁੰਭ ਨੂੰ; ਚਮਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ; ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੰਜਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਢੱਕਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਯਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਾਗਾ ਹੈ।
ਯਮਾਯ ਯਮਸੂਮ੍ ਅਥਰ੍ਵਭ੍ਯੋ ऽਵਤੋਕਾꣳ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਯ ਪਰ੍ਯਾਯਿਣੀਂ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਾਯਾਵਿਜਾਤਾਮ੍ ਇਦਾਵਤ੍ਸਰਾਯਾਤੀਤ੍ਵਰੀਮ੍ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਾਯਾਤਿष੍ਕਦ੍ਵਰੀਂ ਵਤ੍ਸਰਾਯ ਵਿਜਰ੍ਜਰਾꣳ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਯ ਪਲਿਕ੍ਨੀਮ੍ ऋਭੁਭ੍ਯੋ ऽਜਿਨਸਂਧꣳ ਸਾਧ੍ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ ਚਰ੍ਮਮ੍ਨਮ੍
ਸੰਯਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਾਗਾ ਹੈ; ਅਥਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਸਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੰਮੇ ਹੈ; ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਸਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਝਿੜ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਰਿਭੂਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਮੜੀਆਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਸਾਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਭ੍ਯੋ ਧੈਵਰਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਾਵਰਾਭ੍ਯੋ ਦਾਸ਼ਂ ਵੈਸ਼ਨ੍ਤਾਭ੍ਯੋ ਬੈਨ੍ਦਂ ਨਡ੍ਵਲਾਭ੍ਯਃ ਸ਼ੌष੍ਕਲਂ ਪਾਰਾਯ ਮਾਰ੍ਗਾਰਮ੍ ਅਵਰਾਯ ਕੇਵਰ੍ਤਂ ਤੀਰ੍ਥੇਭ੍ਯ ऽ ਆਨ੍ਦਂ ਵਿषਮੇਭ੍ਯੋ ਮੈਨਾਲꣳ ਸ੍ਵਨੇਭ੍ਯਃ ਪਰ੍ਣਕਂ ਗੁਹਾਭ੍ਯਃ ਕਿਰਾਤꣳ ਸਾਨੁਭ੍ਯੋ ਜਮ੍ਭਕਂ ਪਰ੍ਵਤੇਭ੍ਯਃ ਕਿਮ੍ਪੂਰੁषਮ੍
ਬੀਭਤ੍ਸਾਯੈ ਪੌਲ੍ਕਸਂ ਵਰ੍ਣਾਯ ਹਿਰਣ੍ਯਕਾਰਂ ਤੁਲਾਯੈ ਵਾਣਿਜਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦੋषਾਯ ਗ੍ਲਾਵਿਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸਿਧ੍ਮਲਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਜਾਗਰਣਮ੍ ਅਭੂਤ੍ਯੈ ਸ੍ਵਪਨਮ੍ ਆਰ੍ਤ੍ਯੈ ਜਨਵਾਦਿਨਂ ਵ੍ਯृਦ੍ਧ੍ਯਾ ऽ ਅਪਗਲ੍ਭꣳ ਸꣳਸ਼ਰਾਯ ਪ੍ਰਚ੍ਛਿਦਮ੍
ਘਿਨ ਲਈ, ਪੌਲਕਸ; ਰੰਗ ਲਈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਤਰਾਜੂ ਲਈ, ਵਪਾਰੀ; ਪਿੱਛਲੇ ਵੇਲੇ ਲਈ, ਗਲਾਵਿਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸੁਆਹ ਵਾਲਾ; ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ, ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ; ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਲਈ, ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ; ਪੀੜ੍ਹ ਲਈ, ਬਦਨਾਮੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਵਾਧੇ ਲਈ, ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਝਗੜੇ ਲਈ, ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਜਾਯ ਕਿਤਵਂ ਕृਤਾਯਾਦਿਨਵਦਰ੍ਸ਼ਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੈ ਕਲ੍ਪਿਨਂ ਦ੍ਵਾਪਰਾਯਾਧਿਕਲ੍ਪਿਨਮ੍ ਆਸ੍ਕਨ੍ਦਾਯ ਸਭਾਸ੍ਥਾਣੁਂ ਮृਤ੍ਯਵੇ ਗੋਵ੍ਯਚ੍ਛਮ੍ ਅਨ੍ਤਕਾਯ ਗੋਘਾਤਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧੇ ਯੋ ਗਾਂ ਵਿਕृਨ੍ਤਨ੍ਤਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ਮਾਣ ऽ ਉਪਤਿष੍ਠਤਿ ਦੁष੍ਕृਤਾਯ ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਂ ਪਾਪ੍ਮਨੇ ਸੈਲਗਮ੍
ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਜੂਆਰੀ; ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲਈ, ਨਵਾਂ ਵੇਖਾਇਆ ਪਾਸਾ; ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ ਲਈ, ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਚੌਥੇ ਪਾਸੇ ਲਈ, ਹੋਰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਸਭਾ ਦਾ ਥੰਮ; ਮੌਤ ਲਈ, ਗਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ; ਅੰਤ ਲਈ, ਗਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਭੁੱਖ ਲਈ, ਜੋ ਗਾਂ ਵੱਢਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਬੁਰਾਈ ਲਈ, ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਪਕ; ਪਾਪ ਲਈ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ।
ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤ੍ਕਾਯਾ ऽ ਅਰ੍ਤਨਂ ਘੋषਾਯ ਭषਮ੍ ਅਨ੍ਤਾਯ ਬਹੁਵਾਦਿਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਯ ਮੂਕꣳ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਾਡਮ੍ਬਰਾਘਾਤਂ ਮਹਸੇ ਵੀਣਾਵਾਦਂ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਯ ਤੂਣਵਧ੍ਮਮ੍ ਅਵਰਸ੍ਪਰਾਯ ਸ਼ਙ੍ਖਧ੍ਮਂ ਵਨਾਯ ਵਨਪਮ੍ ਅਨ੍ਯਤੋਰਣ੍ਯਾਯ ਦਾਵਪਮ੍
ਗੂੰਜ ਲਈ, ਚੀਕਣ ਵਾਲਾ; ਆਵਾਜ਼ ਲਈ, ਭੌਂਕਣ ਵਾਲਾ; ਅੰਤ ਲਈ, ਵਧ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ; ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਲਈ, ਚੁੱਪ; ਸ਼ੋਰ ਲਈ, ਢੋਲ ਵੱਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ, ਵੀਣਾ ਵਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ, ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਜੰਗਲ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ; ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਲਈ, ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ।
ਨਰ੍ਮਾਯ ਪੁꣳਸ਼੍ਚਲੂꣳ ਹਸਾਯ ਕਾਰਿਂ ਯਾਦਸੇ ਸ਼ਾਬਲ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯਂ ਗਣਕਮ੍ ਅਭਿਕ੍ਰੋਸ਼ਕਂ ਤਾਨ੍ ਮਹਸੇ ਵੀਣਾਵਾਦਂ ਪਾਣਿਘ੍ਨਂ ਤੂਣਵਧ੍ਮਂ ਤਾਨ੍ ਨृਤਾਯਾਨਨ੍ਦਾਯ ਤਲਵਮ੍
ਮਜ਼ਾਕ ਲਈ, ਨਚਣ ਵਾਲੀ; ਹਾਸੇ ਲਈ, ਹਸਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਯਾਦਵ ਲਈ, ਚਿੱਟਾ-ਕਾਲਾ; ਪਿੰਡ ਲਈ, ਲੇਖਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਚੀਕਣ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਉਹ; ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ, ਵੀਣਾ ਵਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਣ ਵਾਲਾ; ਨੱਚ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਝੰਕਾਰ ਵਜਾਣ ਵਾਲਾ।
ਅਗ੍ਨਯੇ ਪੀਵਾਨਂ ਪृਥਿਵ੍ਯੈ ਪੀਠਸਰ੍ਪਿਣਂ ਵਾਯਵੇ ਚਾਣ੍ਡਾਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਯ ਵꣳਸ਼ਨਰ੍ਤਿਨਂ ਦਿਵੇ ਖਲਤਿꣳ ਸੂਰ੍ਯਾਯ ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਕਿਰ੍ਮਿਰਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੇ ਕਿਲਾਸਮ੍ ਅਹ੍ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸ਼ꣳ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯੈ ਕृष੍ਣਂ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸ਼ਮ੍
ਅੱਗ ਲਈ, ਮੋਟਾ; ਧਰਤੀ ਲਈ, ਅਸਥਾਨ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਹਵਾ ਲਈ, ਚੁਹੜ; ਅਕਾਸ਼ ਲਈ, ਬਾਂਸ ਨਚਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਆਸਮਾਨ ਲਈ, ਖੋਦਣ ਵਾਲਾ; ਸੂਰਜ ਲਈ, ਪੀਲਾ ਘੋੜਾ; ਤਾਰਿਆਂ ਲਈ, ਕੀੜਾ; ਚੰਦ ਲਈ, ਕੋੜ ਵਾਲਾ; ਦਿਨ ਲਈ, ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ; ਰਾਤ ਲਈ, ਕਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।
ਅਥੈਤਾਨ੍ ਅष੍ਟੌ ਵਿਰੂਪਾਨ੍ ਆ ਲਭਤੇ ऽਤਿਦੀਰ੍ਘਂ ਚਾਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਚਾਤਿਸ੍ਥੂਲਂ ਚਾਤਿਕृਸ਼ਂ ਚਾਤਿਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਚਾਤਿਕृष੍ਣਂ ਚਾਤਿਕੁਲ੍ਵਂ ਚਾਤਿਲੋਮਸ਼ਂ ਚ । ਅਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ऽ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਃ । ਮਾਗਧਃ ਪੁꣳਸ਼੍ਚਲੀ ਕਿਤਵਃ ਕ੍ਲੀਬੋ ऽਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ऽ ਅਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਃ
ਹੁਣ, ਇਹ ਅੱਠ ਵਿਅੰਗ ਹਨ: ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਬਹੁਤ ਮੋਟਾ, ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ, ਬਹੁਤ ਚਿੱਟਾ, ਬਹੁਤ ਕਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੰਜਾ, ਬਹੁਤ ਵੱਢ ਵਾਲਾ। ਨਾ ਸ਼ੂਦਰ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਮਾਗਧ, ਨਚਣ ਵਾਲੀ, ਜੂਆਰੀ, ਨਪੂੰਸਕ—ਇਹ ਵੀ, ਨਾ ਸ਼ੂਦਰ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਪੁਰੁषਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ । ਸ ਭੂਮਿꣳ ਸਰ੍ਵਤ ਸ੍ਪृਤ੍ਵਾਤ੍ਯ੍ ਅਤਿष੍ਠਦ੍ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍
ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ, ਦਸ ਉਂਗਲ ਵੱਧ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
ਪੁਰੁषऽਏਵੇਦꣳ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ ਭੂਤਂ ਯਚ੍ ਚ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ । ਉਤਾਮृਤਤ੍ਵਸ੍ਯੇਸ਼ਾਨੋ ਯਦ੍ ਅਨ੍ਨੇਨਾਤਿਰੋਹਤਿ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹੀ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਏਤਾਵਾਨ੍ ਅਸ੍ਯ ਮਹਿਮਾਤੋ ਜ੍ਯਾਯਾꣳਸ਼੍ ਚ ਪੂਰੁषਃ । ਪਾਦੋ ऽਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਾ ਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਮृਤਂ ਦਿਵਿ
ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਅਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵ ਉਦ੍ ਐਤ੍ ਪੁਰੁषਃ ਪਾਦੋ ऽਸ੍ਯੇਹਾਭਵਤ੍ ਪੁਨਃ । ਤਤੋ ਵਿष੍ਵਙ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਰਾਮਤ੍ ਸਾਸ਼ਨਾਨਸ਼ਨੇ ऽ ਅਭਿ
ਪੁਰਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ; ਇੱਕ ਭਾਗ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਰਾਡ੍ ਅਜਾਯਤ ਵਿਰਾਜੋ ऽ ਅਧਿ ਪੂਰੁषਃ । ਸ ਜਾਤੋ ऽ ਅਤ੍ਯ੍ ਅਰਿਚ੍ਯਤ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਭੂਮਿਮ੍ ਅਥੋ ਪੁਰਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਰਾਟ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਵਿਰਾਟ ਤੋਂ ਪੁਰਖ। ਜਨਮ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਹੁਤਃ ਸਮ੍ਭृਤਂ ਪृषਦਾਜ੍ਯਮ੍ । ਪਸ਼ੂꣳਸ੍ ਤਾꣳਸ਼੍ ਚਕ੍ਰੇ ਵਾਯਵ੍ਯਾਨ੍ ਆਰਣ੍ਯਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਯੇ
ਉਸ ਯਜਨ ਤੋਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਘਿਉ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾਏ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਹੁਤ ऽ ऋਚਃ ਸਾਮਾਨਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ਛਨ੍ਦਾꣳਸਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਜੁਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਜਾਯਤ
ਉਸ ਯਜਨ ਤੋਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਰਿਗ ਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਜਨਮੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਛੰਦ ਜਨਮੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਯਜੁਰ ਜਨਮਿਆ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸ਼੍ਵਾ ऽ ਅਜਾਯਨ੍ਤ ਯੇ ਕੇ ਚੋਭਯਾਦਤਃ । ਗਾਵੋ ਹ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਤਾ ऽ ਅਜਾਵਯਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਜਾਨਵਰ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਗਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇੜਾਂ ਜਨਮੀਆਂ।
ਤਂ ਯਜ੍ਞਂ ਬਰ੍ਹਿषਿ ਪ੍ਰੌਕ੍ਸ਼ਨ੍ ਪੁਰੁषਂ ਜਾਤਮ੍ ਅਗ੍ਰਤਃ । ਤੇਨ ਦੇਵਾ ऽ ਅਯਜਨ੍ਤ ਸਾਧ੍ਯਾ ऽ ऋषਯਸ਼੍ ਚ ਯੇ
ਉਹ ਯਜਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁਰਖ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਹੀ ਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ।
ਯਤ੍ ਪੁਰੁषਂ ਵ੍ਯ੍ ਅਦਧੁਃ ਕਤਿਧਾ ਵ੍ਯਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਮੁਖਂ ਕਿਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਕੌ ਬਾਹੂ ਕਾ ਊਰੂ ਪਾਦਾ ऽ ਉਚ੍ਯੇਤੇ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ? ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਕੀ ਸੀ? ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਨ? ਉਸਦੀਆਂ ਰਾਣਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਕਿਹੜੇ ਸਨ, ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ऽਸ੍ਯ ਮੁਖਮ੍ ਆਸੀਦ੍ ਬਾਹੂ ਰਾਜਨ੍ਯਃ ਕृਤਃ । ਊਰੂ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾꣳ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ऽ ਅਜਾਯਤ
ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਰਾਜੇ ਬਣੇ, ਰਾਣਾਂ ਵੈਸ਼ ਬਣੀਆਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਮਨਸੋ ਜਾਤਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੋਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽ ਅਜਾਯਤ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦ੍ ਵਾਯੁਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ ਚ ਮੁਖਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਅਜਾਯਤ
ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਸਾਹ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।
ਨਾਭ੍ਯਾ ऽ ਆਸੀਦ੍ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ꣳ ਸ਼ੀਰ੍ष੍ਣੋ ਦ੍ਯੌਃ ਸਮ੍ ਅਵਰ੍ਤਤ । ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਭੂਮਿਰ੍ ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਤ੍ ਤਥਾ ਲੋਕਾꣳऽ ਅਕਲ੍ਪਯਨ੍
ਉਸਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਾਏ।
ਯਤ੍ ਪੁਰੁषੇਣ ਹਵਿषਾ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਮ੍ ਅਤਨ੍ਵਤ । ਵਸਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਯਾਸੀਦ੍ ਆਜ੍ਯਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮ ऽ ਇਧ੍ਮਃ ਸ਼ਰਦ੍ ਧਵਿਃ
ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾਕੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਤਾੰ ਬਸੰਤ ਉਸਦਾ ਘਿਉ, ਗਰਮੀ ਲੱਕੜ, ਤੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਬਣੀ।
ਸਪ੍ਤਾਸ੍ਯਾਸਨ੍ ਪਰਿਧਯਸ੍ ਤ੍ਰਿਃ ਸਪ੍ਤ ਸਮਿਧਃ ਕृਤਾਃ । ਦੇਵਾ ਯਦ੍ ਯਜ੍ਞਂ ਤਨ੍ਵਾਨਾ ऽ ਅਬਧ੍ਨਨ੍ ਪੁਰੁषਂ ਪਸ਼ੁਮ੍
ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਘੇਰੇ ਸਨ, ਤੇ ਇਕੀਸ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਬਣਾਇਆ।
ਯਜ੍ਞੇਨ ਯਜ੍ਞਮ੍ ਅਯਜਨ੍ਤ ਦੇਵਾਸ੍ ਤਾਨਿ ਧਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਥਮਾਨ੍ਯ੍ ਆਸਨ੍ । ਤੇ ਹ ਨਾਕਂ ਮਹਿਮਾਨਃ ਸਚਨ੍ਤ ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜਨ ਕੀਤਾ; ਇਹੀ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਦ੍ਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭृਤਃ ਪृਥਿਵ੍ਯੈ ਰਸਾਚ੍ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਃ ਸਮ੍ ਅਵਰ੍ਤਤਾਗ੍ਰੇ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਵਿਦਧਦ੍ ਰੂਪਮ੍ ਏਤਿ ਤਨ੍ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਦੇਵਤ੍ਵਮ੍ ਆਜਾਨਮ੍ ਅਗ੍ਰੇ
ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ; ਇਹੀ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਮਹਿਮਾ ਬਣੀ।
ਵੇਦਾਹਮ੍ ਏਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਤਮਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ । ਤਮ੍ ਏਵ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਮ੍ ਏਤਿ ਨਾਨ੍ਯਃ ਪਨ੍ਥਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਯਨਾਯ
ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ ਚਰਤਿ ਗਰ੍ਭੇ ऽਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਜਾਯਮਾਨੋ ਬਹੁਧਾ ਵਿ ਜਾਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਯੋਨਿਂ ਪਰਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹ ਤਸ੍ਥੁਰ੍ ਭੁਵਨਾਨਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ, ਮਛੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ; ਠਹਿਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਦਲਦਲਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੜੀਆਂ ਵੱਢਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ, ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਔਖੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਖੋਦਣ ਵਾਲਾ; ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਪੱਤਾ ਫੂਕਣ ਵਾਲਾ; ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ; ਢਲਾਣਾਂ ਨੂੰ, ਕੁਟਣ ਵਾਲਾ; ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ, ਕਿਮਪੁਰੁਸ਼।