ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਵਿਭाजन ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ? ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੰਗਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਕੀ ਸਨ? ਇਸ ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੰਗਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਬਣੀਆਂ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮ ਲੈਣ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਪਜਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਨਮ ਲੈਈ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਇੰਝ, ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿਤੀ, ਤਬ ਸ੍ਰਿੰਗ ਘੀ ਸੀ, ਗ੍ਰਿਸਮ ਰਿਠਾ, ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਅਹੁਤੀ। ਉਸ ਯਜਨ ਦੀ ਸੱਤ ਘੇੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਤੇ ਇਕੀਸ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਵਜੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਯਜਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਦੀ ਹੀ ਬਲੀ ਦਿਤੀ, ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਰਮ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰਵਤ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਿਆ। ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਹੀ ਰੂਪ ਮਾਨਵਾਂ ਲਈ ਦਿਵਤਾ ਬਣਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ: ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਹਨ; ਤਾਰੇ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਓ। ਉਹੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ, ਉਹੀ ਵਾਯੂ, ਉਹੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹੀ ਪਾਣੀਆਂ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉਪਰ, ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਹੀਰਾṇਯਗਰਭਾ ਹੈ। 'ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਓ'—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਾਏ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਉਚਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਥਲ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ—ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਧੂੜ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਹੁਤੀ ਦਈਏ? ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਰੋਣ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਕੰਬਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਹੁਤੀ ਦਈਏ? ਪਾਣੀਆਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਨੈਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਝਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰ-ਚਤੁਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਠਿਕਾਣਾ ਦੱਸੇ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਬੰਧੀ, ਰਚਨਹਾਰ, ਵਿਵਸਥਾਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਠਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਆਦਿ ਜਨਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਲੰਮੀ ਡੋਰ ਨੂੰ ਜਾਂਚਿਆ; ਉਹ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬਣਿਆ, ਉਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪਿਆਰੇ ਆਸਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਵਾਹਾ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪੂਰਵਜ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਗਨੀ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣਾ। ਸਵਾਹਾ। ਵਰੁਣ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗਿਆਨ ਦੇਣ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਾਯੂ ਗਿਆਨ ਦੇਣ, ਧਾਤ੍ਰ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇ। ਸਵਾਹਾ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਾਧਾ ਪਾਵਣ; ਦੇਵਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਵਾਧਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇਣ। ਉਸ ਨੂੰ, ਤੈਨੂੰ, ਸਵਾਹਾ। ਇਸ ਅਜਰ, ਸਧ, ਸੁਚਾਲਿਤ, ਚਮਕਦੇ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਅਗਨੀਆਂ ਹਨ—ਸਾਫ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਗਰਜਦੀਆਂ, ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਸੋਮ ਵਾਂਗ। ਭੂਰੇ, ਧੂੰਏ ਦੇ ਝੰਡੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ; ਅਗਨੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ, ਸਾਡੇ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਮਹਾ ਸੱਚ ਲਈ, ਅਗਨੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਈ, ਅਹੁਤੀ ਦੈ। ਅਗਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਜੋੜ, ਰਥਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ; ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਤਰ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ। ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਚਲਦੇ; ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਵਾਛਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ। ਭੂਰਾ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ; ਚਮਕਦਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਥੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿਕਾਇਆ, ਯਜਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਹੋਤਰ, ਜੋ ਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੇ ਅਪਨਾਵਾਨ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਅਦਭੁਤ, ਚਮਕਦਾ, ਹਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਤੀਹ-ਨੌਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਉਸਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਮਲਿਆ, ਯਜਨ ਲਈ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾਏ, ਤੇ ਹੋਤਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਾਇਆ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਚਰਮ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਗਨੀ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਅੱਗ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ, ਨੇੜੇ ਲਿਆ, ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਅਗਨੀ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਗਨੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ, ਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸੋਮ-ਮਧ ਪੀ। ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਨੀ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਨੌਜਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰੁਸ਼, ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਯਜਨ, ਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।