ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ, ਨਿੱਕੇ, ਮੋਟੇ, ਪਤਲੇ, ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੇ, ਬਹੁਤ ਕਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਗੰਜੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਲਦਾਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਗਧ, ਵੈਸ਼ਿਆ, ਜੂਆਰੀ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਤਲੇ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਉਸਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਅਮਰਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ—ਜੋ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਰਾਜ਼ ਉਪਜੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਪੁਰੁਸ਼। ਜਦ ਪੁਰੁਸ਼ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਵਿਅਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪੂਰਨ ਯਜ್ಞ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਤੋਂ ਘੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਘੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਉਸ ਯਜ्ञ ਤੋਂ ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਉਪਜੇ। ਉਥੋਂ ਘੋੜੇ, ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ, ਗਾਇਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਜਨਮੀ। ਜਦ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਧਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ, ਰਾਣਾਂ, ਤੇ ਪੈਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀਯ, ਰਾਣਾਂ ਵੈਸ਼, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਸਦੇ ਮਨੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਤੇ ਸਾਹ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਪਜੀ। ਉਸਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸਿਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ। ਵਸੰਤ ਘੀ, ਗਰਮੀ ਲੱਕੜ, ਤੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਆਹੁਤੀ ਬਣੇ। ਯਜ्ञ ਦੇ ਸੱਤ ਪਰਿਕਰਮਾ ਲੱਕੜਾਂ ਤੇ ਇਕੀਸ ਹੋਰ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕਰਤੱਬ ਸੀ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਉੱਚੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵ-ਸ੍ਰਿਜਨਹਾਰ ਉਪਜਿਆ। ਉਸਦੀ ਰੂਪ-ਸਰਚਨਾ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਮਰਨਹਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦੈਵੀਤਾ ਬਣੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਜੰਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਉਸਦਾ ਸਰੋਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ—ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਜੋਤ ਜਨਮਾਈ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ ਉਸਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਛਮੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹਨ; ਤਾਰੇ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ। ਇਹੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਲ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਲ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ। ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤੇ, ਪਾਰ, ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ; ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਹੈ। ਉਹ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—'ਮੇਰਾ ਅਹਿਤ ਨਾ ਕਰੋ'। ਉਹੋ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਲਏਗਾ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਰੇਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ—ਉਸ ਕੌਣ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਹੁਤੀ ਦਈਏ? ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੇ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਕੌਣ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਹੁਤੀ ਦਈਏ? ਜਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਲ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਨੈੜੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਬੰਧੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਵਿਵਸਥਾਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਮਰਤਾ ਲੱਭਣ ਗਏ, ਉਹ ਉਥੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਮੂਲ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਸਭ ਲੋਕ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਤਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਰਚ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਅਦਭੁਤ, ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਵਾਹਾ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਅੱਗ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਰ। ਸ੍ਵਾਹਾ। ਵਰਨ, ਅੱਗ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ, ਧਾਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ; ਸ੍ਵਾਹਾ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉੱਨਤੀ ਪਾਵਣ; ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਲਾਭ ਰੱਖਣ। ਉਸਨੂੰ, ਤੁਹਾਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ। ਇਸ ਅਜਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਪੱਥ-ਦਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲਪਟਾਂ ਹੀ ਅਗਨੀਆਂ ਹਨ—ਪਵਿੱਤਰ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀਆਂ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਸੋਮ ਵਾਂਗ।