ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମାପ ଓ ନିୟମରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଇ ମାପ ଅର୍ଥାତ୍ ଛନ୍ଦ ଏ ଭୂମି, ଆକାଶ, ଦ୍ୟୁଲୋକ, ବର୍ଷ, ତାରା, ବାଣୀ, ମନ, କୃଷି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା—ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଧାରାକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ଏହି ମାପ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତ୍, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଓ ବରୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ମାପ ଓ ଦେବତାମାନେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତିକୁ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି—ଏହି ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସମସ୍ତର ମୁଣ୍ଡମାଳା, ଶାସକ, ଅଚଳ ଆଧାର ଓ ଧାରଣକାରୀ। ଏହି ଧରାକୁ ଜୀବନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, କୃଷି ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ନିମନ୍ତେ ସଂସ୍କୃତ କରାଯାଏ। ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରକ, ଶାସକ, ଦମକାରୀ, ଧୃଡ଼, ଧାରଣକାରୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପୋଷଣ, ଶକ୍ତି, ଧନ, ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାକୁ ସଂସ୍କୃତ କରାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଭରିଦିଏ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ବୃହସ୍ପତି ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଏହି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ପୃଶ୍ନି ଗାଈମାନେ ସୋମ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦ୍ୟୁଲୋକର ତିନି ଚମକୁଥିବା କୁଳରେ। ସମସ୍ତ କଣ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ—ସମୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ ରଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରସ୍କାରର ସତ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ। ସୃଷ୍ଟିର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶ ବିଭିନ୍ନ ମାପରେ ବିସ୍ତାରିତ—ତ୍ରିଗୁଣ ଶୀଘ୍ରତା, ପନ୍ଦର ଗୁଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସତର ଗୁଣ ଦ୍ୟୁଲୋକ, ଏକୋଇଶ ଗୁଣ ଆଧାର, ଅଠର ଗୁଣ ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନେକ ଗୁଣାନୁପାତରେ ଏହି ଜଗତ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ମାରୁତ୍, ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଂଶ ଏବଂ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଆହୁରି ପ୍ରକୃତିର ଅନେକ ଅଂଶ—ଯଥା ଯବ, ଅଯବ, ଶିଶୁ, ଶକ୍ତି, ଜୀବ, ଦିଗ, ଭୂତ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଓ ଛନ୍ଦ ଭିତରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଶୀତକାଳର ଦୁଇ ଋତୁ, ସହ ଓ ସହସ୍ୟ, ଅଗ୍ନିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲିଙ୍ଗନ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଋତୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟତା ସହିତ, ଅଙ୍ଗିରସ୍, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ବିଭିନ୍ନ ସଂଖ୍ୟାର ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା—ଏକ ଛନ୍ଦରେ ଅନ୍ଶଜ ଉତ୍ପାଦନ, ତିନି ଛନ୍ଦରେ ବ୍ରହ୍ମା, ପାଞ୍ଚ ଛନ୍ଦରେ ଭୂତମାନେ, ସପ୍ତ ଛନ୍ଦରେ ସପ୍ତ ଋଷି, ନବ ଛନ୍ଦରେ ପିତୃମାନେ, ଏକାଦଶ ଛନ୍ଦରେ ଋତୁମାନେ, ତ୍ରୟୋଦଶ ଛନ୍ଦରେ ମାସ, ପନ୍ଦର ଛନ୍ଦରେ ରାଜ୍ୟ, ସପ୍ତଦଶ ଛନ୍ଦରେ ଘୃହପଶୁ, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନେକ ଛନ୍ଦରେ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ସବୁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ଭିନ୍ନ, ଯଥା ପ୍ରଜାପତି, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଧାନ। ଅଗ୍ନି, ଆମ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନେବେ, ସେମାନେ ଆମଠାରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି, ଆମ ସହ ମୃଦୁ ଭାଷା କଥା କହ, ଆମେ ନିରାପଦ ଓ ତୁମ ତ୍ରିପ୍ରକାର ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟରେ ରୁହିବାକୁ ଦିଅ। ଅଗ୍ନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିର ଶିରୋମଣି, ଏହା ଧନ, ପ୍ରଭା, ପ୍ରଜା, ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଦାତା। ଏହି ବିଶ୍ୱର ମାପ ଓ ଛନ୍ଦ ଅନେକ ପ୍ରକାର—ଇଭା, ବରିବ, ଶମ୍ଭୁ, ପରିଭୂ, ଆଚ୍ଛ, ମନ, ବ୍ୟଚ, ସିନ୍ଧୁ, ସମୁଦ୍ର, ଶରୀର, କକୁପ୍, ତ୍ରିକକୁପ୍, କାବ୍ୟ, ଅଙ୍କୁପ୍, ଅକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତି, ପଦପଙ୍କ୍ତି, ବିଷ୍ଟାରପଙ୍କ୍ତି, କ୍ଷୁରୋ ଭ୍ରାଜା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହି ମାପ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମଧ୍ୟଲୋକ, ପୃଥିବୀ, ବର୍ଷା, ଦିନ, ରାତି, ଶକ୍ତି, ଆଦିତ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଶ୍ରବଣ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଶରୀର, ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରଭା, ଓ ଅନେକ ଦିଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଏକ ପ୍ରଥମ ପଦ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ତ୍ରିଗୁଣତା, ବୃଦ୍ଧି, ବିସ୍ତାର, ଏକତ୍ରିକରଣ, ଉନ୍ନତି, ଗମନ, ଆରୋହଣ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ ରହିଛି। ପ୍ରଭୁ, ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରେରଣ କର। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି, ବସୁମାନେ ଦେବତା, ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ରପତି; ଦକ୍ଷିଣରେ ବିରାଜ୍, ରୁଦ୍ରମାନେ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ରପତି; ପଶ୍ଚିମରେ ସମ୍ରାଜ୍, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଦେବତା, ବରୁଣ ଅସ୍ତ୍ରପତି; ଉତ୍ତରରେ ସ୍ୱରାଜ୍, ମାରୁତ୍ମାନେ ଦେବତା, ସୋମ ଅସ୍ତ୍ରପତି; ମହାଦିଗରେ ଅଧିପତ୍ନୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବୃହସ୍ପତି ଅସ୍ତ୍ରପତି। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରରେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବସାନ୍ତି। ପ୍ରତି ଦିଗରେ ଏକ ଦେବତା, ରଥି, ଅପ୍ସରା, ଅସ୍ତ୍ର, ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଅଛନ୍ତି—ଯଥା ପୂର୍ବରେ ହରିକେଶ, ଦକ୍ଷିଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ପଶ୍ଚିମରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚାସ୍, ଉତ୍ତରରେ ସଂୟଦ୍ବସୁସ୍, ଉପରେ ଅର୍ବାଗ୍ବସୁସ୍। ସେମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଏହି ଦିଗର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆମେ ଘୃଣା କରୁଛୁ, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜଉଳରେ ପଡ଼ନ୍ତୁ। ସେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱର୍ଗର ମୁଣ୍ଡମାଳା, ଶିଖର, ଭୂମିର ଅଧିପତି ଓ ଜଳର ବୀଜକୁ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନି ହଜାର ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି, ଶତ ଧନର ଅଧିପତି, ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ଓ ଧନର ଶିରୋମଣି। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅଥର୍ବା ଲୋଟସ୍ ମଧ୍ୟରୁ ମଥି କାଢ଼ିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୁଣ୍ଡ। ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜିହ୍ବା ହୋଇଯାଏ ହବିର ଧାରକ। ଅଗ୍ନି, ଲୋକମାନେ ଉଠି ଦୀପ୍ତି ଦେଇ ତୁମକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈ ସକାଳେ ତାଙ୍କ ଛୋଉକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଯୁବ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଠି ଆକାଶକୁ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଏପରି ତୁମ ରଶ୍ମି ଆକାଶକୁ ଦୌଡ଼େ।