ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିନରେ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କଲେ। ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ହେ ଦେବୀମାନେ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅତି ଶୁଭ ତତ୍ତ୍ୱ ରଖିଛ, ସେଇ ଦୟା ଓ ମାତୃସ୍ନେହରେ ଆମ ସହିତ ବାଣ୍ଟିଦିଅ। ଆମେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ, କାରଣ ତୁମେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଉନ୍ନତି ଦେଉଛ। ହେ ଜଳଦେବୀ, ଆମକୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଦିଅ, ନୂତନ ଶକ୍ତି ଦିଅ।” ତା’ପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁରୋଧ କଲେ— ଆକାଶରେ, ମଧ୍ୟାକାଶରେ, ପୃଥିବୀରେ, ଜଳରେ, ଉଦ୍ଭିଦରେ, ଗଛରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବେଦରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ଶାନ୍ତି ହେଉ; କେବଳ ଶାନ୍ତି ହେଉ, ଏହି ଶାନ୍ତି ଆମ ସହିତ ରହୁ। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ମିତ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁନ୍ତୁ ବୋଲି ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ। “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ମିତ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବି, ଏବଂ ଆମେ ପରସ୍ପରକୁ ମିତ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ କରୁ।” ଏହା ପରେ, “ମୁଁ ଦୃଢ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବି, ଏବଂ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରିବି,” ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ପଛରେ ତା’ମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ନମସ୍କାର କଲେ: “ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି, ତୁମ ଜ୍ୱାଳାକୁ ନମନ। ତୁମ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନିମାନେ ଆମ ଶତ୍ରୁ ଓ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦହିଦିଅ। ହେ ଶୁଧ୍ଧିକର୍ତ୍ତା, ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କର।” ପରେ ସେମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍, ମେଘର ଗର୍ଜନ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ—“ଯେଉଁଠାରୁ ତୁମେ ଗତି କର, ସେଠାରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମ ପିଲାମାନେ, ଗୋହାଳ ଓ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କର। ଜଳ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଆମ ପ୍ରତି ମିତ୍ରତା ଦେଉ, ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ହେଉ।" ତା’ପରେ ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଓ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେମାନେ ସବିତୃ ଦେବଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ପୂଷଣଙ୍କ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରିବା ଉପକରଣ ଧରିଲେ। ତା’ପରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯଜ୍ଞକ୍ରମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇଲେ, ଏହି ସବିତୃଙ୍କ ମହାମହିମା ଗାଇଲେ—“ସ୍ୱାହା!” ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଦିନ ଓ ରାତିର ମୁଖ୍ୟତା, ଦେବୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ହେବା, ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ହେଲା। “ହେ ଦିବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମା, ଆଜି ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ହେଉ, ଦାନଦାତା ହେଉ।” ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ଓ ଅର୍ପଣ ଦେଉଥିଲେ, ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଏବଂ ବିଦ୍ୱତ୍ମାନେ ବାଣୀ ଦେବୀ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସର କରି, ଅର୍ପଣ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ପୁନଃପୁନି “ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମକୁ ସଂସ୍କାର କରୁଛି” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା। ଏହି ସଂସ୍କାର ଅଶ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହେଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶକ୍ତି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସୁଖ ଓ ଧନ ଚାହିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ସ୍ପର୍ଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ତେଜ, ତୁମେ ତାପ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପଶ୍ଚିମରେ ସବିତୃ, ଉତ୍ତରରେ ଧାତା, ଉପରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଅଧିକାର ରହି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଜୀବନ, ପୁତ୍ର, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ପଦ ଚାହିଲେ। ମନର ଅଶ୍ୱ ଭାବେ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ମାରୁତମାନେ ସହ ତୁମେ ଶୋଭିତ ହେଉ, ଦିବ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶକୁ ରକ୍ଷା କର। ସବୁଠି ମାଧୁର୍ୟ ହେଉ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅଙ୍କୁର, ଚିନ୍ତାର ପିତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ—ସେଇ ଦେବତା ସବିତୃ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ସହ ଏକତ୍ର ହେଉ, ସବିତୃ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଧାରଣ କରିଛି, ପୃଥିବୀରେ ଅମୃତ ଦେବତା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। “ଯୁବ ଦେବମାନେ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବାଣୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।” ଏବେ ଋଷି ଦେଖିଲେ, ଏକ ଗୋପାଳକ ଯେଉଁଠି କେବେ ପଡ଼େନାହିଁ, ସିଏ ସିଧା ଓ ବାଂକା ପଥରେ ଚଲି ଆସୁଛି, ସେଇ ଏକ ମେଘ ଅଭିଗ୍ୟାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଦୂର ଦୂର ପରିବ୍ରମଣ କରୁଛି। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମନ, ବାଣୀ, ଶବ୍ଦର ନାଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବତାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ: “ହେ ଦିବ୍ୟ ତାପ, ଦେବମାନେକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏଠି ଦିବ୍ୟ ଉପାସନା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଉ, ମାଧୁର୍ୟ ମଧୁରମାନେ ସହ ହେଉ।” ଏହି ଯଜ୍ଞ ହୃଦୟ, ମନ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ ହେଲା, ଯଜ୍ଞକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। “ତୁମେ ଆମ ପିତା, ପିତା ଭାବେ ରୁହ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଆମକୁ କ୍ଷତି ଦିଅନାହିଁ। ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉ, ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଦିଅ, ମୁଁ ଅକ୍ଷତ ରହିବି, ସନ୍ତାନ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ରହୁ।” ସେମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଦ୍ୱୀତୀୟ ଚିହ୍ନ ସହ ଶୁଭ ଆଲୋକ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ସ୍ୱାହା!” ଏହିପରି ସଂସ୍କାର ପରେ, ସବିତୃଙ୍କ ଚେତନା, ଅଶ୍ୱିନୀମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ପୂଷଣଙ୍କ ହସ୍ତ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ଗଠିତ ହେଲା। ଇଡା, ଅଦିତି, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ହେଲା। ଅଦିତିଙ୍କ ପାଇଁ ଅଞ୍ଜଳି, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡବନ୍ଧ, ପୂଷଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି, ଘର୍ମ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ହେଲା। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱିନୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି ଆସୁ। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମାନ୍ୟ ଅମୃତ ଅଂଶ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଓ ଧନ ଦେଉଛି, ସେଠି ଆସି ଆମ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉ। ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ପୃଥିବୀ ଓ ମଧ୍ୟାକାଶ ଉପରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି। ତୁମେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ, ତୁମେ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କରୁଛି, ମଧ୍ୟାକାଶ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରୁଛି।