ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତର ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକରେ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପୁରୁଷର ଦିବ୍ୟ ଆକାର ବିଷୟରେ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷକୁ ବିଭାଜିତ କରିବାବେଳେ, କେତେ ଅଂଶ କରିଥିଲେ? ତାଙ୍କର ମୁହଁ କ'ଣ ଥିଲା? ତାଙ୍କର ବାହୁ, ତାଙ୍କର ଜଙ୍ଘା ଓ ପାଦ କ'ଣ ଥିଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା। ପୁରୁଷର ମୁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଜଙ୍ଘାରୁ ବୈଶ୍ୟ ଓ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲା, କାନରୁ ବାୟୁ ଓ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମୁହଁରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲା। ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବିକାଶ ହେଲା, ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଓ କାନରୁ ଦିଶା ଉପଜିଲା; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଲା। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ବସନ୍ତ ଘୃତ ହେଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଏହି ଯଜ୍ଞର ଇନ୍ଧନ ହେଲା, ଶରତ ଏହି ଅନ୍ବାହାର ହେଲା। ସାତିଟି ବେଦି ବନ୍ଧାଗଲା, ତିନି ସପ୍ତ କୁଣ୍ଡ ତିଆରି ହେଲା; ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷକୁ ବଳିପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜ୍ଞରେ ନିବେଦନ କଲେ; ଏହି ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା। ଏଭଳି କରି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବକାଳର ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଜଳରୁ ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ ହେଲା, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସବୁକିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଟ୍ୱଷ୍ଟର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହେଲା; ଏହି ଆକୃତି ଆରମ୍ଭରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେବତା ହେଲା। ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷକୁ ଜାଣିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଅତୀତ। ଏହି ପୁରୁଷକୁ ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟ ହେବ; ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ପ୍ରଜାପତି ଗର୍ଭରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ତଥାପି ବହୁ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥାନ୍ତି, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କର ପୂଜାରି, ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମିବା ପୂର୍ବରୁ ଯିଏ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଚମକୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର। ଦେବତାମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ କହିଥିଲେ: ଯିଏ ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ ହେଉଥିବେ। ଶ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମର ଭାର୍ୟା; ଦିନ ଓ ରାତି ତୁମ ପାଖରେ; ତାରାଗୁଡିକ ତୁମ ଦେହ; ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ତୁମର ମୁହଁ। ଆମକୁ ପୋଷଣ ଦିଅ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦିଅ। ସେ ଅଗ୍ନି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେ ବାୟୁ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ର; ସେ ଚମକୁଥିବା, ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ଜଳ, ସେ ପ୍ରଜାପତି। ସମସ୍ତ କ୍ଷଣ, ଆଲୋକ ଚମକ, ପୁରୁଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ଚାରିପାଖରେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରେ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉପମା ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ନାମ ମହା ଗୌରବ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। "ମୋତେ କ୍ଷତି କରନି," ଏହା ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା। ତାଙ୍କୁ ଉପରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇନଥିବା। ଏହି ଦେବତା ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଗର୍ଭରେ ଉପସ୍ଥିତ। ସେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି, ଆଗକୁ ଜନ୍ମିବେ; ସମସ୍ତ ପାଖରେ ମୁହଁ ଦେଇ ଉପସ୍ଥିତ। ଯାହାରୁ କିଛି ଜନ୍ମିନଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ହେଲେ; ପ୍ରଜାପତି ସନ୍ତାନ ସହ ତିନି ଆଲୋକ ଓ ଷୋଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଯିଏ ଦ୍ୱାରା ଦିବା ଓ ପୃଥିବୀ ଉପସ୍ଥିତ, ଯିଏ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଉପସ୍ଥିତ, ଯିଏ ଦ୍ୱାରା ଦିଗନ୍ତ ନିର୍ମିତ—ଏହି ଦେବତା ମଧ୍ୟକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଚମକୁଥିବା ଧୂଳିର ରାଜା—କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଆମେ ଅନ୍ବାହାର ଦେବୁ? ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତା, ଦିବା ଓ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଭରସାରେ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ମନ ଉପରେ ଭୟ ହେଲା—ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଚମକୁଥାଏ—କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଅନ୍ବାହାର ଦେବୁ? ଜଳ ଏକାଏକି ବିଶାଳ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଳ। ଋଷି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ତାହାକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଏକ ନେଷ୍ଟରେ ଏକତ୍ରିତ—ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଚଳିଥାଏ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିନ୍ଧା ଓ ବିନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି। ଅମରତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବ ପଣ୍ଡିତ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ। ତାଙ୍କର ତିନି ପଦ ଗୁହାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ହେଉଥାଏ। ସେ ଆମର ନିକଟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ; ସେ ଅବସ୍ଥା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଚାହିଁ ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଦିଶା, ଚାରିପାଖ ଏକାଏକି ଆବରଣ କରି, ସତ୍ୟର ଆଦି ଜନ୍ମକୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ; ନିଜ ପ୍ରଭାବରେ, ନିଜରେ ନିଜକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦିବା ଓ ପୃଥିବୀ ଏକାଏକି ଆବରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଦିଶା, ଆକାଶ ଏକାଏକି ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ସତ୍ୟର ତନ୍ତୁକୁ ଚିହ୍ନିଲେ; ତାହାକୁ ଦେଖି, ସେ ତାହା ହେଲେ, ସେ ତାହା ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଲୋକପାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ସାଥିକୁ ଏକତା ପାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଚାହେଁ। ସ୍ୱାହା। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନକୁ ଦେବତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି—ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏ ଅଗ୍ନି, ଆଜି ମୋତେ ଜ୍ଞାନୀ କର। ସ୍ୱାହା। ଭାରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଜାପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଧାତୃ—ମୋତେ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସ୍ୱାହା। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମା ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦୁଇ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଉନ୍ତୁ; ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ମୋ ମଧ୍ୟରେ ରଖନ୍ତୁ। ତାଙ୍କୁ, ତୁମକୁ, ସ୍ୱାହା। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅବୟବ, ଅନୁଶାସିତ, ନିୟତ, ଚମକୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଶିଖାଗୁଡିକ ସଫା, ଧଳା ଅଗ୍ର, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, କାଠ ଭସ୍ମ କରୁଥିବା, ବାୟୁ ଓ ସୋମ ପରି। ପିତଳ ରଙ୍ଗର ଧୂଆଁର ପତାକାଗୁଡିକ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥିବା, ଆକାଶ ଦିଗରେ ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା; ଅଗ୍ନି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ।