ଏହି ଉପନିଷଦର ଶ୍ରେଣୀଗତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ ଆମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତର ଉତ୍ପତି, ପ୍ରଜାପତି ଓ ପୁରୁଷର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କଥା ହେବା ଶୁଣାଇଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି କିଛି ବିକୃତ ଜନ୍ମର ବିଷୟ ଆସିଛି—ଅତି ଲମ୍ବା, ଅତି ଛୋଟ, ଅତି ମୋଟ, ଅତି ପତଳା, ଅତି ଧଳା, ଅତି କଳା, ଅତି ଗଞ୍ଜା, ଅତି ଲମ୍ବା କେଶ ଥିବା ଲୋକ; ଏହିମାନେ ନ ଶୂଦ୍ର ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଜାପତିର ଅଂଶ। ମାଗଧ, ବେଶ୍ୟା, ଜୁଆରୀ, ନପୁଂସକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିର ଅଂଶ; ଏହିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶୂଦ୍ର ନୁହେଁ। ତାପରେ ଦେଖାଯାଏ, ପୁରୁଷର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ: ତାଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପା ଅଛି; ସେ ପୃଥିବୀକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ଦଶ ଅଂଗୁଠି ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଯାହା ଥିଲା ଓ ଥିବା, ସେହି ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ; ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ନାଥ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ତାଙ୍କର ଏହି ମହାତ୍ମା ଅଛି, ଏହି ମହାନତା କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର; ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଅଂଶ ଅମୃତ ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା, ଏକ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହିଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ—ଖାଇଥିବା ଓ ଖାଇନଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ। ପୁରୁଷରୁ ଭିରାଜ ଜନ୍ମିଲେ, ଭିରାଜରୁ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଜନ୍ମିଲା ପରେ ସେ ପୃଥିବୀର ପଛ ଓ ସାମ୍ନା, ଦୁଇଁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ପିତ ଯଜ୍ଞରୁ, ଘୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ଆକାଶର, ଜଙ୍ଗଲର, ଗ୍ରାମର—ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ ଋଚ୍, ସାମନ୍, ଛନ୍ଦ, ଯଜୁସ୍ ଜନ୍ମିଲେ; ଏହିଠାରୁ ଘୋଡା, ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ଧାରିଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ଗାଈ, ଛେଉଁ, ମେଉଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦର୍ବରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଦେବ, ସାଧ୍ୟ, ଋଷିମାନେ ଅଂଶ ନେଲେ। ପୁରୁଷକୁ ବିଭାଜିତ କରିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ବାହୁ, ଜଂଘା, ପାଦ କ’ଣ ଥିଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ମୁଁହ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବାହୁ, ବୈଶ୍ୟ ଜଂଘା, ଶୂଦ୍ର ପାଦରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଖିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାନରୁ ବାୟୁ ଓ ପ୍ରାଣ, ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲା। ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟକାଶ, ମୁଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ, କାନରୁ ଦିଗ—ଏଭଳି ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା। ଦେବମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଋତୁଗୁଡିକ ଘୃତ, ଇଂଧନ, ଅବଲା ହେଲା। ସାତ ଦର୍ବ ଓ ତିନି ଥର ସାତ ଅର୍ପଣ ଦର୍ବ ତିଆରି ହେଲା; ପୁରୁଷକୁ ବଳିଜନ୍ତୁ ଭାବରେ ବାନ୍ଧି ଯଜ୍ଞ କରାଗଲା। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଏହି ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଉଚ୍ଚତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ପାଣିରୁ ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିଠାରୁ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ରୂପ ତ୍ୱଷ୍ଟାର ଦ୍ୱାରା ଗଢାଯାଇଥିଲା; ଏହି ଆରମ୍ଭରେ ମାନବ ଦେବତା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିଥିବା, ଅନ୍ଧକାରରୁ ପରେ; ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ପ୍ରଜାପତି ଗର୍ଭରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା ହେଲେ ଅନେକ ଭାବରେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଚମକିଥିବା, ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦେବମାନେ ପୂଜାର ପୂର୍ବଜ, ରୂପମୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦେବମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମ ଚମକକୁ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହିପରି ଜାଣିବାକୁ ଦେବମାନେ ଅନୁଗତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଶ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ ଜନାନୀ; ଦିନ ଓ ରାତି ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ତାରାଗୁଡିକ ତୁମ ରୂପ; ଅଶ୍ୱିନୀ ତୁମ ମୁଁହ; ଆମକୁ ପୋଷଣ ଦିଅ, ଆମକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଧିକାର ଦିଅ। ଏହି ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଚମକ, ବ୍ରହ୍ମା, ପାଣି, ପ୍ରଜାପତି—ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ। ସମସ୍ତ କ୍ଷଣ, ଚମକ, ପୁରୁଷରୁ ଜନ୍ମିଲା; କେହି ତାଙ୍କୁ ଉପର, ମଧ୍ୟ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର କୌଣସି ସମାନ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ନାମ ମହାମହିମା; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ; "ମୁଁ ହାନିବା ନୁହେଁ" ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା; ତାଙ୍କୁ ଉପରେ କିଛି ଜନ୍ମିନାହିଁ। ଏହି ଦେବତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଆଗରେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି; ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି; ଜନ୍ମିବେ, ଜନ୍ମିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁଁହ ଦେଇ ଉପସ୍ଥିତ। ଯେଉଁଠାରୁ କିଛି ଆଗରେ ଜନ୍ମିନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ହେଲା, ପ୍ରଜାପତି ସନ୍ତାନ ସହିତ ତିନି ଆଲୋକ ଓ ଶୋଳ ଅଂଶରେ ଯୋଗ ଦେଇ ସଂଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଦୃଢ଼ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କରେ ନିର୍ଭର କରିଛି; ମଧ୍ୟକାଶ ତାଙ୍କରେ ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭା ଦୂତି ଚଳିଥାଏ; କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ? ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ରୁଦନ କରୁଥିବା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କରେ ନିର୍ଭର; ତାଙ୍କୁ ମନରେ ଦେଖି ଭୟ କରୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ପ୍ରଭା ଦେଖାଏ; ପାଣି ବିଶାଳ; ସେ ପାଣି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଋଷି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଏକା ନିଡ଼ରେ ଏକତା ହେଉଛି; ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଗୁଞ୍ଜି ଗୁଞ୍ଜି ଚଳିଥାଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅମୃତ ଜାଣିଥିବା, ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଶ୍ରୟକୁ କହନ୍ତୁ; ତାଙ୍କର ତିନି ପଦ ଗୁହାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ପିତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ହେବେ। ସେ ଆମର ନିକଟତମ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଜଗତ ଜାଣନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଚାହିଁ ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରୟକୁ ଉପସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଜଗତ, ଦିଗ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ କରି, ସତ୍ୟର ଆଦି ଜନ୍ମକୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ବିଲୀନ କଲେ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ, ଦିଗ, ମଧ୍ୟକାଶ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି, ସତ୍ୟର ତନ୍ତୁକୁ ଜାଣିଲେ; ସେ ଏହି ହେଲେ, ସେ ଏହି ଅଟୁଟ ହେଲେ।