ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ, ବିଶ୍ୱର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜନସମୂହର ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୃଷ୍ଟି ରହସ୍ୟ ବିବୃତ ହୁଏ। ଜଗତର ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ନିଜେ ନିଜେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରାଯାଏ। ଆଲୋକ ପାଇଁ କାଠ କୁଢ଼ୁଆ, ତେଜ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଉଥିବା, ବଳି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେବକ, ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ ପାଇଁ ସେବକ, ଦେବତାଙ୍କ ଲୋକ ପାଇଁ ଦୂତ, ମାନବ ଲୋକ ପାଇଁ ସୂଚକ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ସହାୟକ, ପୁନଃ ଫେରିବା ପାଇଁ ଚକ୍କି ଘୁଞ୍ଚାଉଥିବା, ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇବା, ଆକାଂକ୍ଷା ପାଇଁ ରଙ୍ଗ ଲଗାଉଥିବା ମାନ୍ୟ ବିଶେଷ ଅଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ ପାଇଁ ମନରେ ଚୋର, ଶତ୍ରୁ ହନନ ପାଇଁ ଚୁଗଲିକାରୀ, ବିବେକ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ନିବାହକ, ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉପରିଦର୍ଶକ, ଶିଶୁ ପାଇଁ ସେବକ, ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭ୍ରମଣକାରୀ, ସ୍ନେହ ପାଇଁ ମିଷ୍ଟ ମୁଁହଁରେ କଥା କହୁଥିବା, ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା ପାଳକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା, ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ ପାଇଁ ସେବକ ଅଛନ୍ତି। କ୍ରୋଧ ପାଇଁ ଜଳାଉଥିବା, ରୋଷ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଆ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ବାନ୍ଧିବା, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଧାଡ଼ିବା, ଶୁଭ ପାଇଁ ମୁକ୍ତିଦାତା, ଖୁଣ୍ଟି ପାଇଁ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ, ଭବ୍ୟତା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା, ଆଚରଣ ପାଇଁ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଉଥିବା, ବିନାଶ ପାଇଁ ମଞ୍ଜୁଷା କରୁଥିବା, ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ସୂତା ଅଛି। ଏହି ସୂତା ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ, ଅଥର୍ବଣମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ, ବର୍ଷ ପାଇଁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ଅର୍ଧବର୍ଷ ପାଇଁ ଅଜନ୍ମା, ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଅତୀତ ବର୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବା, ବର୍ଷ ପାଇଁ କ୍ଷୀଣ, ଚୁନା ପଡ଼ିଥିବା, ଋଭୁମାନେ ଚର୍ମ ଯୋଗ କରୁଥିବା, ସାଧ୍ୟମାନେ ଚର୍ମ ଟାଣୁଥିବା ଅଛନ୍ତି। ପୋକରା, ଦଳିଆ ପାଇଁ ମାଛ ଧରୁଥିବା, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଜଳ ପାଇଁ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା, ଜଳାଭୂମି ପାଇଁ ସେବକ, କାଠ ଝାଡ଼ି ପାଇଁ କାଠ କାଟୁଥିବା, ଶୁଷ୍କ ଭୂମି ପାଇଁ ନାଉ ବାହକ, ଘାଟ ପାଇଁ ନାଉ ଚାଳକ, ଅତିକ୍ରମଣ ପାଇଁ ପାର ହେଉଥିବା, କଠିନ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଖଣିଜ, ଧ୍ୱନିତ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପତ୍ର ଫୁଙ୍କିବା, ଗୁହା ପାଇଁ ଶିକାରୀ, ଢାଳ ପାଇଁ ଚକିଆ, ପାହାଡ଼ ପାଇଁ କିମ୍ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି। ଅପ୍ରିୟ ପାଇଁ ପୌଲ୍କଶ, ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ସୁନାର, ତୁଳା ପାଇଁ ବ୍ୟାପାରୀ, ବିଳମ୍ବିତ ସଂଧ୍ୟା ପାଇଁ ଗ୍ଲାବିନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଧୂଳିଆ, ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ, ବିପଦ ପାଇଁ ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନିନ୍ଦକ, ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅହଂକାରୀ, ବିରୋଧ ପାଇଁ ବିଭାଜକ ଅଛନ୍ତି। ଜୁଆର ରାଜା ପାଇଁ ଜୁଆରୀ, ବିଜୟ ଦେଇଥିବା ପାଇଁ ନୂତନ ଦାଉ, ତୃତୀୟ ଦାଉ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଚତୁର୍ଥ ଦାଉ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଉଠିଯିବା ପାଇଁ ସଭାର ସ୍ତମ୍ଭ, ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଗାଈ ହନନକାରୀ, ଅନ୍ତକ ପାଇଁ ଗାଈ ହନନକାରୀ, ଭୂକ୍ଷା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା, ଅପକାର ପାଇଁ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଶିକ୍ଷକ, ପାପ ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ରହୁଥିବା ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ଧ୍ୱନି ପାଇଁ ଭୂକାର, ଅନ୍ତ ପାଇଁ ବହୁ କଥା କହୁଥିବା, ଅନନ୍ତ ପାଇଁ ମୌନ, ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ଢୋଳକ ମାରୁଥିବା, ମହତ୍ତ୍ଵ ପାଇଁ ବୀଣା ବାଜାଉଥିବା, କାନ୍ଦୁଥିବା ପାଇଁ ବାଂଶୀ ବାଜାଉଥିବା, ତଳ ଧ୍ୱନି ପାଇଁ ଶଂଖ ବାଜାଉଥିବା, ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକର୍ତ୍ତା ଅଛନ୍ତି। ମଜା ପାଇଁ ବେଶ୍ୟା, ହସ ପାଇଁ ହସାଇବା, ଯାଦବ ପାଇଁ ଚିତ୍ରିତ, ଗାଁ ପାଇଁ ଗଣନାକାରୀ, ସୂଚନାକାରୀ, ମହତ୍ତ୍ଵ ପାଇଁ ବୀଣା ବାଜାଉଥିବା, ହସ୍ତ ହନନ ପାଇଁ ବାଂଶୀ ବାଜାଉଥିବା, ନୃତ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଝାଞ୍ଜ ବାଜାଉଥିବା ଅଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ମଧୁର, ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଆସନ ବିଛାଇବା, ବାୟୁ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡାଳ, ଆକାଶ ପାଇଁ ବାଂଶୀ ନୃତ୍ୟକାରୀ, ଗଗନ ପାଇଁ ଖୋଦକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପିଙ୍ଗଳ ଘୋଡ଼ା, ତାରା ପାଇଁ କୀଟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ କୁଷ୍ଠୀ, ଦିନ ପାଇଁ ଧଳା, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ, ରାତି ପାଇଁ କଳା, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅତି ଲମ୍ବା, ଅତି ଛୋଟ, ଅତି ମୋଟ, ଅତି ଶୁକ୍ଳ, ଅତି କଳା, ଅତି ଟକୁଳ, ଅତି ଚୁଲ୍କୁଳିଆ, ଏମିତି ଅଷ୍ଟ ବିକଳାଙ୍ଗ ଜନମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଂଶ। ମାଗଧ, ବେଶ୍ୟା, ଜୁଆରୀ, କ୍ଲିବ—ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ନୁହେଁ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଂଶ। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ହେଉଛନ୍ତି ପୁରୁଷ। ସେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାପି, ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଯେଉଁଯେଉଁ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଏହି ପୁରୁଷ। ଅମୃତତ୍ୱର ଶାସକ, ଯେଉଁଥିରେ ଅମୃତତ୍ୱ ଭକ୍ଷ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଏତେ ବଡ଼, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଟୁଟ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅମର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ। ତିନି ଅଂଶ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ, ଏକ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ—ଯାହା ଖାଏ, ଯାହା ନଖାଏ। ତାହାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବିରାଜ, ବିରାଜରୁ ପୁରୁଷ। ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇ ପୃଥିବୀର ପଛରେ, ସାମ୍ନାରେ ଓ ଉପରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞରୁ ଘୃତ ସଂଗ୍ରହ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଆକାଶୀୟ, ଅରଣ୍ୟ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ ରିକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର, ଛନ୍ଦ, ଯଜୁସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଦୁଇ ଦାନ୍ତିଆ ପଶୁ, ଗାଈ, ଛାଗଳି ଓ ଭେଡ଼ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ କୁଶ ଉପରେ ଛିଟାଯିବା ପୁରୁଷ ଆଦିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହା ସହିତ ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କଲେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କ'ଣ, ବାହୁ କ'ଣ, ଉରୁ, ପଦ କ'ଣ? ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡ ହେଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବାହୁ, ବୈଶ୍ୟ ଉରୁ, ଶୂଦ୍ର ପଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ମନରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରୁ, ବାୟୁ ଓ ଶ୍ୱାସ କାନରୁ, ଅଗ୍ନି ମୁଁହଁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।