ସୂର୍ୟଦେବ ସବିତାରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଆମେ ଭାବନା କରୁଛୁ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେତନା ଦେଇଥିବା ଦେବତା। ତାଙ୍କର ଦୟାରେ ଆମର ଚିନ୍ତାଧାରା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରେରିତ ହେଉ। ହେ ସବିତା, ଆମ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କର, ଯାହା କି ମଙ୍ଗଳମୟ ତାହା ଆମ ପାଖକୁ ଆଣ। ଆମେ ସବିତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛୁ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ବସୁଙ୍କ ଧନର ବିତରଣକାରୀ ଅଟୁଟ ଡିବ୍ୟତା। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିକା ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଧାନିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସନ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ମାରୁତ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା, ଅନ୍ଧକାର ପାଇଁ ଚୋର, ନରପତି ହନ୍ତା ପାଇଁ ନରକ, ଦୁଷ୍ଟତା ପାଇଁ କ୍ଲିବ, ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ କମାର, କାମନା ପାଇଁ ବେଶ୍ୟା, ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ମାଗଧ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ନୃତ୍ୟ ପାଇଁ କବି, ଗୀତ ପାଇଁ ଗାୟକ, ନୀତି ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅପମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ ଭଣ୍ଡ, ହାସ୍ୟ ପାଇଁ ହାସ୍ୟକ, ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ନାରୀସଙ୍ଗୀ, ଅମୋଦ ପାଇଁ କୁମାରପୁତ୍ର, ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ରଥକାର, ଦୃଢତା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଳ୍ପୀ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବନ ଧାରାକୁ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭାଜନ କରିଛନ୍ତି। ମାଛ ଧରିବା ପାଇଁ ମାଛିଆ, ଶ୍ୱାନ ଶିକାରୀ, ନିଷାଦ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା ପାଇଁ ଚଣ୍ଡାଳ, ନଗ୍ନବାସୀ, ଠକେଇବା ପାଇଁ ଠକ, ଅଖେଳିଆ ପାଇଁ ରାକ୍ଷସ, ଦୁଷ୍ଟ ପାଇଁ ଭୂତ, ମନ୍ତ୍ରିକ ପାଇଁ କଣ୍ଟକକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏଭଳି, ଏ ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଲୋକ, ତାଙ୍କର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଭୂମିକା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଅଛି। ଦେଖାଯାଏ, ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ, ଅତ୍ୟଧିକ ଛୋଟ, ଅତ୍ୟଧିକ ମୋଟ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁକ୍ଳ, କଳା, ଗଞ୍ଜ, ଓ ଅତ୍ୟଧିକ କେଶଳ—ଏମାନେ ଶୂଦ୍ର ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଅଂଶ। ମାଗଧ, ବେଶ୍ୟା, ଜୁଆରୀ, କ୍ଲିବ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଂଶ। ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ପୁରୁଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁରୁଷସୂକ୍ତର ପୁରୁଷ, ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ ଧାରଣ କରି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳରେ ପୃଥିବୀଉପରେ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଯାହା ଥିଲା ଏବଂ ଯାହା ହେବ, ସବୁକିଛି ସେଇ ପୁରୁଷ। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ଅଧିପତି, ଯେଉଁଥିରେ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏତେ ବଡ଼, ଯେ ସେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଅଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ତିନି ଅଂଶ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ, ଏକ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ। ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବିରାଜ, ବିରାଜଠାରୁ ପୁନି ପୁରୁଷ। ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ପୃଥିବୀର ପଛ ଓ ସାମ୍ନାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞରୁ ଘୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହାଠାରୁ ଆକାଶ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗ୍ରାମର ପଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ ଋକ୍ ଓ ସାମନ୍, ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ଯଜୁସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହାଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ଥିବା ପଶୁ, ଗାଈ, ଛାଗ ଓ ମେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କୁଶ ଉପରେ ଅଂଚଳିତ କରି ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କଲେ, ସେମାନେ ପଚାରିଲେ—ତାଙ୍କର ମୁଁହ କ’ଣ? ହାତ, ଜଂଘା, ପାଦ କ’ଣ? ପୁରୁଷଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହାତରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଜଂଘାରୁ ବୈଶ୍ୟ, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମନରୁ, ସୂର୍ୟ ଚକ୍ଷୁରୁ, ବାୟୁ ଓ ପ୍ରାଣ କାନରୁ, ଅଗ୍ନି ମୁଁହରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନାଭିରୁ ଆକାଶ, ମୁଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ, କାନରୁ ଦିଗ—ଏଭଳି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିନ୍ୟାସିତ ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବି ଭାବେ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ବସନ୍ତ ଘୃତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଂଧନ, ଶରତ ଆହୁତି ହେଲା। ସପ୍ତ ସମିଧ ଓ ତିନି ସପ୍ତ ଦର୍ଭି ତିଆରି ହେଲା। ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳିପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଲେ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଏହିଥିରେ ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଚୂଡ଼ାରେ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବସାଧ୍ୟ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ପାନୀୟରୁ ପୃଥିବୀର ସାର ଗଠିତ ହେଲା, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ସମସ୍ତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ପ୍ରଜାପତି ଆରମ୍ଭରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଟ୍ୱଷ୍ଟାର ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା; ଏହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦେବତାତ୍ୱ ହେଲା। ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ସୂର୍ୟପ୍ରଭା ସଦୃଶ, ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ଅବସ୍ଥିତ। କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟ ମିଳେ; ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ପ୍ରଜାପତି ଗର୍ଭରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଭଳି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।