ଏକ ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ଶୁଭ ଅବସରରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟର ଦାତା, ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇଲେ। ଦେବତା ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗଈଙ୍କୁ ଦୋହନ କରି, ଭୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନ ଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଲେ। ଏହି ବେଳେ ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ବିରାଜ୍, ଦ୍ୱିପଦା, କକୁଭ୍, ଅତିଛନ୍ଦସ୍ ଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦମାନେ ଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତି, ରୂପ, ତେଜସ୍, ଶୁଷ୍କତା, ଶ୍ରୁତି, ଧନ୍ୟ, ମହିମା, ନିୟମ ଆଦି ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ତିନି ଦେବୀ, ନରାଶଂସ, ଅରଣ୍ୟର ଦେବତା, ଜଳର ବରହିଷ୍, ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ଏହି ଦିନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ହୋତାର୍ ଭାବେ ବାଛାଯାଇଥିଲା। ତିନି ଭୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନ ପାକ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଗକୁ ବାନ୍ଧିଲେ। ଅରଣ୍ୟର ଦେବତା ଏହି ଦିନ ଛାଗ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟ ହେଲେ। ଛାଗର ଚର୍ବି ମାଂସରୁ ନେଇ, ଭୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନ ସହିତ ପାକ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦିନ, ଋଷିସନ୍ତାନ ବୃଷ୍ଣ ତୁମକୁ ବିକଳ୍ପ କରିଲେ, ଏହି ସମାବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅନେକ ଧନର ଦାତା। ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ, ସ୍ତୁତି ହେଉନ୍ତୁ; ତୁମେ ହୋତା, ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀର ଦୂତ, ମାନବ ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଚିନ୍ତାମଣିର ଶୋଭା, ଘୃତରେ ପ୍ରଚୁର, ମାଧୁର୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯାତବେଦସ୍, ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ ଆସନ ନେଇ ଆଣ। ଘୃତ ଦେଇ ଦେବମାର୍ଗ ଅଭିଷେକ କର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ଦେବତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଉ। ସପ୍ତ ଦିଗ ତୁମ ସହ ରହନ୍ତୁ, ଏହି ଉପାସକ ପାଇଁ ନିବେଦନ ସ୍ଥାପନ କର। ଏ ଶୁଧ୍ଧ, ଶୀଘ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜ୍ୟ; ଯାତବେଦସ୍, ଅଗ୍ନି, ଭାସ୍ମାନ୍ତ ବସୁ ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏହି ପ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିକୁ ବହନ କର। ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୁଭ୍ର କୁଶାସନ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପ୍ରଥମେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା; ଅଦିତି ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏହାକୁ ସମିତିର ମଧ୍ୟରେ ମଧୁର ଆସନ ଭାବେ ରଖିଲେ। ଏହି ଦେବୀୟ ଦ୍ୱାରମାନେ ସବୁ ରୂପରେ ଶୁଭ, ଡେଣ୍ଡା ଓ ଉଚ୍ଚ ଦ୍ୱାରଶୀର୍ଷ ନେଇ, ଅତି ଶୋଭାମୟ ଓ ଭବ୍ୟ। ଏହି ଦ୍ୱାରମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସରଳ ପଥ ହେଉନ୍ତୁ। ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଗତି କରୁଥିବା ଉଷାମାନେ, ଯଜ୍ଞସଭାର ମୁହଁକୁ ଆସନ୍ତି; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ କୌଶଳୀ ଉଷାମାନେ ଏଠାରେ ତଥ୍ୟର ଗର୍ଭରେ ବସନ୍ତି। ଦୁଇ ଦେବତା, ପ୍ରଥମ ରଥି, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିବା, ଆଗକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ଋତ୍ବିଜମାନେ ତେଜସ୍ ମାପି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ଭାରତୀ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞକୁ ଶୁଭ କରନ୍ତୁ; ସରସ୍ୱତୀ ରୁଦ୍ରମାନେ ସହିତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଇଡା ଓ ବସୁମାନେ ସହିତ ଦେବୀମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଅମୃତମୟ କରନ୍ତୁ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଦେବତାମାନେ ଆଶା କରୁଥିବା ଶୂରବୀର ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତାଙ୍କୁଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ତିଆରି କଲେ; ହୋତା, ସମସ୍ତ ରଚନାକାରଙ୍କୁ ଏଠି ପୂଜା କର। ଘୃତ ଦେଇ ଅଭିଷିକ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ସମୟରେ ଯାଉ; ଦେବତାମୟ ଜଗତ୍ ଜାଣିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଭୋଗ୍ୟ ନେଉ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧିପାଇଥିବା ଅଗ୍ନି, ନବଜାତ, ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ସ୍ୱାହା କରି ନିବେଦିତ ଆହୁତି ସହିତ ନେତୃତ୍ୱ କର; ସାଧ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଭୋଗ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଅଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଚିତ୍କାର ଜନ୍ମବେଳେ ଉଠିଲା, ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ବଡ଼ ଜଳରାଶିଠାରୁ। ଶ୍ୟେନର ପଖ, ଧୌଳା ଅଶ୍ୱର ହସ୍ତ—ଅଶ୍ୱ, ତୁମ ଜନ୍ମ ମହତ୍। ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଯମ ଦେଲେ, ତ୍ରିତା ତାଙ୍କ ଆୟୁ କଢ଼ିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଅରୋହଣ କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଲଗାମ ଧରିଲେ, ବସୁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଶ୍ୱକୁ ଆଣିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଯମ, ଆଦିତ୍ୟ, ତ୍ରିତା, ସୋମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗରେ ତିନି ବନ୍ଧନ ଅଛି। ଜଳରେ ତିନି, ସମୁଦ୍ରରେ ତିନି ବନ୍ଧନ; ଭଗବାନ ବରୁଣ ତୁମକୁ ତାହାଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ତୁମ ଶୁଧ୍ଧି ସ୍ଥାନ, ଅଶ୍ୱ, ଏଠାରେ ତୁମ ଖୁରର ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମ ଶୁଭ ଲଗାମ ଦେଖିଛି, ଯାହା ରିତ୍ୟ ରକ୍ଷକମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମୁଁ ମନରେ ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ଚିହ୍ନିଛି, ଦିନେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀର ଭଳି। ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିଛି, ତୁମେ ଧୂଳି ମଧ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ଦେଖିଛି, ଗାୟର ପାଦ ନିକଟ ଉପଲବ୍ଧି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। ମର୍ତ୍ୟ ତୁମ ଦାନ ଉପଭୋଗ କରିଲେ, ତୁମେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପଭୋଗ କର। ତୁମ ପଛରେ ରଥ, ଯୋଦ୍ଧା, ଗାଁ, ରାଜାମାନଙ୍କ ଧନ, ସମସ୍ତେ ଚାଲନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ତୁମ ଶକ୍ତି ମାପନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଏହି ଅଶ୍ୱ, ତାଙ୍କର ପାଦ ମନର ଭଳି ଶୀଘ୍ର; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପଛରେ ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଭୋଗ୍ୟ ପାଇଁ ଆସନ୍ତି, କାରଣ ସେ ପ୍ରଥମେ ଅଶ୍ୱକୁ ଅରୋହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦେବୀୟ ଅଶ୍ୱମାନେ ଦୁଧରେ ପ୍ରଚୁର, ମଧ୍ୟଭାଗରେ କୋମଳ କେଶ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦିବ୍ୟ। ହଂସମାନଙ୍କ ଭଳି ସେମାନେ ଏକତାରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଅଶ୍ୱମାନେ ଦିବ୍ୟ ପଥରେ ଯାନ୍ତି। ଅଶ୍ୱ, ତୁମ ଦେହ ଉଡ଼ିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ; ତୁମ ଚେତନା ବାୟୁ ଭଳି, ଲଗାମ ଧରିଛି। ତୁମ ଶିଙ୍ଗ ବିସ୍ତୃତ, ଅନେକ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ। ଏହି ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ଆଞ୍ଚଳ ନିକଟକୁ ଆସିଲା, ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଛାଗ ତାଙ୍କର ନାଭି ଭାବେ ପୂର୍ବରୁ ନେଯାଯାଏ, ସେପରେ ଗାୟକମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଯାନ୍ତି। ଅଶ୍ୱ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତା ନିକଟକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏହି ଦିନ ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ପରେ ସେ ଉପାସକଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଦାନ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦିନ ମାନବ ଘରେ ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ; ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କର; ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଆଣ, ତୁମେ ଦୂତ, ଋଷି, ଜ୍ଞାନୀ।