ଏକ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭରେ, ଦୁଇଟି ବୃଷଭକୁ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ, ଅଶ୍ରୁବିହୀନ ଓ ଶ୍ରମହୀନ ମନେ, ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରେରଣାରେ ଯୋଡାଯାଇଥିଲା । ସେମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଘରକୁ ମଙ୍ଗଳ ନେଇଯିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଭାବନା କଲେ—“ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ, ହେ ବାଣୀର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଗୃହକୁ ଅତିକ୍ରମ କର । ଯେମାନେ ତୁମକୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ବା ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ବା କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଜନ ଉପଦ୍ରବ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଜାଣିନପାରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଏବେ ତୁମେ ଏକ ଶ୍ୟେନ ପରି ଉଡ଼ିଯାଅ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚ । ଏହି ହେଉଛି ଆମର ସଫଳତା ।” ତା’ପରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପୂଜିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଦୂରଦର୍ଶୀ ଦେବପୁତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ପରେ ବରୁଣଙ୍କ ଆଧାର, ସ୍ଥମ୍ଭ ଓ ସତ୍ୟର ଆସନ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞବେଦିକୁ ପୂଜା ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ସତ୍ୟର ଆସନରେ ବସିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ସୋମ ଦେବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରଖିବା ପ୍ରାର୍ଥନା ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିପଦ୍ସଙ୍କୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବାର ସମର୍ଥ, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାର ଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି । ଏହି ଯଜ୍ଞର ଦେହ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମଙ୍କ ଦେହ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲା । ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ସମସ୍ତ ଧନ-ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା । ତା’ପରେ ଅଗ୍ନିର ମୂଳ ଭାବେ, ଦୁଇ ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତି, ଉର୍ବଶୀ, ପୁରୂରବା, ଜୀବନର ରୂପ ନେଇ, ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା । ଯଜ୍ଞର ଶୁଭ ଫଳ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଏକ ହେବା, ଅଦୂଷିତ ରହିବା, ଯଜ୍ଞକୁ କ୍ଷତି ନ ଦେବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଗଲା । ଅଗ୍ନି, ଋଷିପୁତ୍ର, ଶାପରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମୃଦୁ ହେବେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ହବି ନିଷ୍ଠାରେ ପହଞ୍ଚାଇବେ ବୋଲି ଆହ୍ୱାନ ହେଲା । ଏହି ଯଜ୍ଞର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତି, ଅଜୟ, ଅପରାଜିତ ଭାବରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା । ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା—“ତୁମେ ନିୟମର ରକ୍ଷକ, ମୋ ଦେହ ତୁମର, ତୁମର ଦେହ ମୋର; ଏହି ନିୟମରେ ଆମେ ଏକାତ୍ମ ହେଉ । ଦୀକ୍ଷା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ମତି ଦିଅ ।” ପରେ ସୋମ ଦେବଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ଦେବା, ଆମେ ଓ ଆମ ସହଚରମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଭ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉ, ଏବଂ ଆକାଶ-ପୃଥିବୀକୁ ନମସ୍କାର କରାଗଲା । ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଲୋହା, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ସୁନାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସେଠାରୁ କ୍ରୂର ବାଣୀ ଓ ତୀବ୍ର କଥା ଦୂର ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଗଲା । ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନାମ ନଭସ୍, ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ତିନି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଅଜୟ ନାମ ରହିଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ଦେବତାଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଛି । ଏଠିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସିଂହିନୀ ଭାବରେ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦମନକାରୀ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଛି—ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ କର, ପବିତ୍ର କର, ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉ । ଏହି ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଉଛି—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବଦିଗରେ, ପ୍ରଚେତାସ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ପଛଦିଗରେ, ମନୋଜବ ପିତୃମାନେ ସହ ଡାହାଣ ପାଖରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ସହ ବାମପାଖରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା । ସିଂହିନୀ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ପାଇଁ ପୂଜା କରାଯାଉଛି । ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ, ଆକାଶକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଉଛି, ଅଗ୍ନିର ଶିତଳତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୃଢ଼ ହେଉ । ଏଠିରେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଦୁଇ ହୋତା, ଏବଂ ସବିତୃ ଦେବଙ୍କୁ ମହାସ୍ତୁତି ଦିଆଯାଉଛି । ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ତିନି ଜଗତ୍କୁ ମାପିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ତିନି ପଦ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆବୃତ କରିଛି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରେଖା ଏହି ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରିଛି । ସେ ମନୁଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ତାଙ୍କ କିରଣରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରରେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନେଇଯିଅନ୍ତୁ, ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତୁ, ଆମ ଜୀବନ ଓ ସନ୍ତାନ କ୍ଷତି ନ ହେଉ । ସମସ୍ତେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବସୁନ୍ତୁ । ଏବେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାକାର୍ଯ୍ୟର ଗାଥା ଗାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ—ସେ ଏହି ଭୂମିକୁ ତିନି ପଦରେ ମାପିଥିଲେ, ଉପର ଆସନ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆମ ଦୁଇ ହାତ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା, ଡାହାଣ ବାମ ଦୁଇଁପାଖରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଉଛି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପାର, ସେ ପାହାଡ଼ରେ ଘୁରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁ ପରି, ତାଙ୍କ ତିନି ପଦରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବସିଛି । ଏଠିରେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ସନ୍ତାନ, ବନ୍ଧନ, ଦୃଢତା ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରାଯାଉଛି । ସବିତୃ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବୀ, ଓ ପୁଷଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଉଛି, ଦାନବମାନଙ୍କ ଗଳା କାଟାଯାଉଛି, ଏହା ଯବ ଅଟା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଶତ୍ରୁତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ । ଏହା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ନିବେଦିତ । ଆକାଶକୁ ଉଠାଇବା, ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା, ପୃଥିବୀକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଉଛି । ମାରୁତ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ ଏହାକୁ ମାପନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଧନ ଓ ପୋଷଣରେ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ । ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ନିବେଦିତ ବସ୍ତୁ ଦୃଢ଼, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଏହି ଗୃହରେ ଦୃଢ଼ ହେଉ, ସନ୍ତାନ ଓ ଧନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ । ଦିବ୍ୟ ଘୃତରେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ । ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛାୟା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ । ଯଜ୍ଞର ସ୍ତୁତି ଏକ ସୁର ଭାବରେ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରହିଛି, ବୟସ୍କମାନେ ଜେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ପ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ବନ୍ଧନ, ଦୃଢତା ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ।