ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଦେବତାମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଏକେକ ଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ, ଓ ଜୀବରେ ନିଜ ନିଜ ରୂପ ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅଂଶରେ କଳା ଗଳା ଥିବା ପଶୁମାନେ ଥିଲେ, ଭାସ୍କର୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ୱେତ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପଶୁମାନେ ବସୁମାନେ ପାଇଁ, ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗର ପଶୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଶୀଳ ପଶୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ପାଇଁ, ଏବଂ ଆକାଶ ଆକୃତିର ପଶୁ ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ଶରୀରବାଳା, ବୃଷଭ ଓ ବାମନ ଆକୃତିର ପଶୁ ଇନ୍ଦ୍ର-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲେ, ଆଉ ଉଚ୍ଚ, ଶ୍ୱେତ ବାହୁ ଓ ପିଠି ଥିବା ପଶୁ ଇନ୍ଦ୍ର-ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ, ବରାହ ଆକୃତିର ପଶୁ ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ, ଚିହ୍ନିତ ପଶୁ ଅଗ୍ନି-ମାରୁତଙ୍କ, ଏବଂ କଳା ପଶୁ ପୌଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଦେବତା ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦଳରେ ମଧ୍ୟ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ରଖିଥିଲେ—ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅଗ୍ନି-ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ମୈତ୍ରାବରୁଣି ଏବଂ ମୈତ୍ରୀ ଆଦି। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଇଁ କଳା ଗଳା, ସୋମଙ୍କ ପାଇଁ ପିତାଳି, ବାୟୁଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ୱେତ, ଅଦିତିଙ୍କ ପାଇଁ ଅଚିହ୍ନିତ, ଧାତ୍ରିଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଆକୃତିର ପଶୁ, ଦେବୀମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ପାଇଁ ବଛା ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ପୃଥିବୀ ପାଇଁ କଳା, ମଧ୍ୟମ ଆକାଶ ପାଇଁ ଧୂସର, ଆକାଶ ପାଇଁ ବଡ଼, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ, ତାରାମାନେ ପାଇଁ ଧୂଳି ରଙ୍ଗର ପଶୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ମଧ୍ୟ ପଶୁ ବିଭାଗ ହୋଇଥିଲା—ବସନ୍ତ ପାଇଁ ଧୂସର, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପାଇଁ ଶ୍ୱେତ, ବର୍ଷା ପାଇଁ କଳା, ଶରତ ପାଇଁ ରକ୍ତ ଚିହ୍ନିତ, ହେମନ୍ତ ପାଇଁ ପିତାଳି, ଶୀତ ପାଇଁ ରକ୍ତାବାହୁଳ୍ୟ। ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଭାଜନ ହୋଇଥିଲା—ତିନି ବର୍ଷର ପଶୁ ଗାୟତ୍ରୀ, ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ପଶୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଦୁଇ ବର୍ଷର ଯୁତ୍ତ ପଶୁ ଜଗତୀ, ତିନି ବଛା ଦେଇଥିବା ପଶୁ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ଚାରି ବର୍ଷର ଯୁତ୍ତ ପଶୁ ଉଷ୍ଣିହ୍ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଛଅ ବର୍ଷର ଯୁତ୍ତ ପଶୁ ବିରାଜ୍, ବୃଷଭ ବୃହତୀ, ବୃଷ କାକୁଭ୍, ଅନଡ୍ୱାହ ପଙ୍କ୍ତି, ଗାଈ ଅତିଛନ୍ଦସ୍ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ପଶୁମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ—ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଇଁ କଳା ଗଳା, ସୋମଙ୍କ ପାଇଁ ପିତାଳି, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଧ୍ୱସ୍ତା, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପାଇଁ ବଛା, ପୂଷଣଙ୍କ ପାଇଁ କଳା, ମାରୁତଙ୍କ ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ, ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ପାଇଁ ବହୁରୂପୀ, ଦ୍ୟାଉପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଶାନ୍ତ ପଶୁ। ଏମିତି କିଛି ପଶୁ ଚଳନଶୀଳ ଭାବରେ ଘୋଷିତ ହେଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, କଳା, ବରୁଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଚିହ୍ନିତ, ମାରୁତ, ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଥମଜନ୍ମ ବା ମାରୁତମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାପ ଦେଇଥିବା ମାରୁତ ପାଇଁ ସବାତି, ଗୃହସ୍ଥ ମାରୁତ ପାଇଁ ବସ୍କିହା, ଖେଳିବା ମାରୁତ ପାଇଁ ମିଶ୍ରିତ, ନିଜ ପାଇଁ ଥିବା ମାରୁତ ପାଇଁ ପରିଚାରକ ପଶୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନୁସାରେ ପଶୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ—ଧୂସର ପିତାଳି ଥିବା, ପିତାଳି ପିତାଳି ଥିବା, କଳା ପିତାଳି ଥିବା, କଳା ଚିହ୍ନିତ ଥିବା ପଶୁ ତ୍ରିଅମ୍ବକଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଋତୁ ଅନୁସାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲେ—ବସନ୍ତ ପାଇଁ ଭୂତପୁର୍ଣ୍ଣ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପାଇଁ ଟିଟିରି, ବର୍ଷା ପାଇଁ ତିତିରି, ଶରତ ପାଇଁ ଟିଆ, ହେମନ୍ତ ପାଇଁ କାଉଁ, ଶୀତ ପାଇଁ କଦାବିଲା। ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ସୂସୁକ, ପର୍ଜନ୍ୟ ପାଇଁ ବେଙ୍ଗ, ଜଳ ପାଇଁ ମାଛ, ମିତ୍ର ପାଇଁ କୁଳୀପୟ, ବରୁଣ ପାଇଁ ମଗର ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ସୋମ ପାଇଁ ହଂସ, ବାୟୁ ପାଇଁ କଦମ୍ବ, ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଚିଉଁ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ନଳି, ବରୁଣ ପାଇଁ ରକ୍ତାବଳି ତିଆ ପକ୍ଷୀ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଅଗ୍ନି ପାଇଁ କଠଠକୁଆ, ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ ପାଇଁ ପେଚା, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ପାଇଁ ମୟୂର, ଅଶ୍ୱିନୀପାଇଁ ମୟୂର, ମିତ୍ର-ବରୁଣ ପାଇଁ ପାରା ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଦିନ ପାଇଁ ପରା, ରାତି ପାଇଁ ସିଚାପୁ, ସଂଧ୍ୟା ପାଇଁ ଜତୁ, ମାସ ପାଇଁ ଦାତ୍ୟୁହା, ବର୍ଷ ପାଇଁ ମହାବଜ୍ରପକ୍ଷୀ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ପୃଥିବୀରୁ ଉଠିଥିବା ଉନ୍ଦୁର, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ମଙ୍ଗୁସ୍, ଆକାଶରେ ଶଳ୍ୟ, ଦିଗ୍ ଦିଗନ୍ତରେ ମଙ୍ଗୁସ୍ ଓ ଗନ୍ଧଗୋକୁଳ, ଉପଦିଗ୍ରେ ଚିହ୍ନିତ ମଙ୍ଗୁସ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ବସୁମାନେ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣମୃଗ, ରୁଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ ହରିଣ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ନ୍ୟାଙ୍କୁ ହରିଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ କୃଷ୍ଣମୃଗ, ସାଧ୍ୟମାନେ ପାଇଁ କୁଲୁଙ୍ଗ ହରିଣ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦିଆଯାଇଥିଲେ—ଇଶାନ ପାଇଁ ପରସ୍ବତ ପଶୁ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ଗାଈ, ବରୁଣ ପାଇଁ ମହିଷ, ବୃହସ୍ପତି ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ବୃଷ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ପାଇଁ ଉଠ। ପ୍ରଜାପତି ପାଇଁ ମଣିଷ, ହସ୍ତୀ ପାଇଁ ହାତୀ, ଵାଚ୍ ପାଇଁ ପ୍ଲୁଷି, ଚକ୍ଷୁଷ୍ ପାଇଁ ମକ୍ଷିକା, ଶ୍ରୋତ୍ର ପାଇଁ ମଧୁମକ୍ଷିକା। ପ୍ରଜାପତି-ବାୟୁ ପାଇଁ ଗୋ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁ, ବରୁଣ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ରାମ, ଯମ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣମୃଗ, ରାଜା ପାଇଁ ବାନର, ବାଘ ପାଇଁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ, ବୃଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ଗାଈ, ଶୀଘ୍ର ବାଜ ପାଇଁ ବଟେର, ନୀଳକଣ୍ଠ ପାଇଁ କୀଟ, ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ସୂସୁକ, ହିମପର୍ବତ ପାଇଁ ହାତୀ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ମୟୂର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ, ପେଚା ହଳିକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ, ବୃଷଦମ୍ଶ ଧାତ୍ରିଙ୍କ, ମାଉସା ଦିଗ୍ ଦିଗନ୍ତରେ, କୋକିଳ ଅଗ୍ନିଙ୍କ, କଳବିଙ୍କ ଲୋହିତାହିଙ୍କ, ପୁଷ୍କରସାଦ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ, କଦମ୍ବ ଵାଚ୍ଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ, ମାଛ, କୀଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ବିଭାଗ ଦେଖିଲେ ଜଣାପଡ଼େ, ସୃଷ୍ଟିର ଏକେକ ଅଂଶ, ଏକେକ ରୂପ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଦେବତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।