ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଅନେକ ଦିନ, ମାସ ଓ ପକ୍ଷ ଯେପରି ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧି ଓ କାଟିଦେଉଛନ୍ତି, ଦିନ ଓ ରାତି, ମାରୁତଗଣ ଏହି ଶରୀରକୁ ଚାପ ଦେଇ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛନ୍ତି। ଦେବତା ପୁରୋହିତମାନେ ଏହି ଶରୀରକୁ କାଟି ନିୟମ କରନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସଂଯୋଗସ୍ଥଳରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ଓ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛନ୍ତି। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଓ ବାୟୁ ଏହି ଶରୀରର ଖୋଲା ସ୍ଥାନକୁ ପୂରିଦେଉଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଭ କରନ୍ତି। ଉପର ଅଙ୍ଗରେ ଶାନ୍ତି, ତଳ ଅଙ୍ଗରେ ଶାନ୍ତି, ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଶାନ୍ତି, ଦେହରେ ଶାନ୍ତି ଦିଆଯାଉ। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—କିଏ ଏକା ଚାଲିଥାଏ? କିଏ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି? ଶୀତକାଳର ଉପାୟ କ'ଣ? ବଡ଼ ଆବରଣ କ'ଣ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଉଛି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକା ଚାଲିଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶୀତର ଉପାୟ, ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ବଡ଼ ଆବରଣ। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସମାନ କ'ଣ? ସାଗର ସମାନ ହ୍ରଦ କ'ଣ? ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼ କ'ଣ? କାହାର ମାପ ଅଜଣା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ବ୍ରହ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସମାନ, ଆକାଶ ହେଉଛି ସାଗର ସମାନ ହ୍ରଦ, ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼, ଗାଈର ମାପ ଅଜଣା। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଦେବମିତ୍ର, ଯଦି ତୁମେ ଏହା ବୁଝିଛ, ସେଇ ତିନି ପଦ ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା। ମୁଁ କୁହୁଛି, ସେଇ ତିନି ପଦରେ ମୁଁ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା; ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଏକ ଅଂଶରେ ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏହି ସ୍ୱର୍ଗର ପୃଷ୍ଠଭାଗ ସହ। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—କେଉଁଠି ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ? କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ରଖାଯାଇଛି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଉଛି—ପଞ୍ଚଟି ଅଂଶରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁରୁଷର ଭିତରେ ରହିଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ତୁମେ ଚିନ୍ତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହଁ। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ପୂର୍ବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ? ବଡ଼ ଗତି କ'ଣ? ପିଲିପିଲା କ'ଣ? ପିଶଂଗିଲା କ'ଣ? ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଉଛି—ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତି ହେଉଛି ପୂର୍ବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ବଡ଼ ଗତି, ଛାଗଳି ହେଉଛି ପିଲିପିଲା, ରାତି ହେଉଛି ପିଶଂଗିଲା। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ପିଶଂଗିଲା କିଏ? କୁରୁପିଶଂଗିଲା କିଏ? ଶାଖାରେ କିଏ ଲାଫିଯାଏ? ପଥେ କିଏ ଗଲିସରି ଯାଏ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ମେଢ଼ି ହେଉଛି ପିଶଂଗିଲା, କୁକୁର ହେଉଛି କୁରୁପିଶଂଗିଲା, ଶଶକ ଶାଖାରେ ଲାଫିଯାଏ, ସର୍ପ ପଥେ ଗଲିସରି ଯାଏ। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ତାଙ୍କର ମଳ କେତେ? ଅକ୍ଷର କେତେ? ହୋମ କେତେ? କେତେ ପ୍ରକାରରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ? ବଳିବେଦୀରେ କେତେ ପୁରୋହିତ ନିୟମିତ ପୂଜା କରନ୍ତି? ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଛଅଟି ମଳ, ଶତ ଅକ୍ଷର, ଅସୀ ପ୍ରଦାନ, ତିନି ଅଗ୍ନିଦଣ୍ଡ। ବଳିବେଦୀରେ ସାତି ପୁରୋହିତ ନିୟମିତ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଜଗତର ନାଭି କିଏ ଜାଣେ? କିଏ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଜାଣେ? ସୂର୍ଯ୍ୟର ମହା ଉତ୍ସ କିଏ ଜାଣେ? ଚନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କିଏ ଜାଣେ? ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଉଛି—ମୁଁ ଜଗତର ନାଭି ଜାଣେ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ମଧ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଜାଣେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମହା ଉତ୍ସ ଜାଣେ, ଚନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ମୁଁ ଜାଣେ। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ଦୂର ସୀମା କେଉଁଠି? ଜଗତର ନାଭି କେଉଁଠି? ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ କ'ଣ? ବାଣୀର ଉଚ୍ଚତମ ଧାମ କ'ଣ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଏହି ବେଦୀ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ଦୂର ସୀମା, ଏହି ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ଜଗତର ନାଭି, ଏହି ସୋମ ହେଉଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛି ବାଣୀର ଉଚ୍ଚତମ ଧାମ। ଏଠାରେ, ସୁଯୋଗ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞର ବୀଜ ରଖିଲେ, ଯାହାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁରୋହିତ ସୋମର ମହତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ, ପୁରୋହିତ ବଳି ଦିଅନ୍ତୁ, ସେ ସୋମ ପିଉନ୍ତୁ। "ହେ ପ୍ରଜାପତି, ତୁମ୍ବେ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛ; ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ବଳି ଦେଉଛୁ, ସେଇ ଆମ ପ୍ରାର୍ଥନା ସଫଳ ହେଉ, ଆମେ ଧନର ଅଧିପତି ହେଉ।" ଏବେ ଯଜ୍ଞର ଉପକରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁବଳିର ବିଭାଗ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଘୋଡ଼ା ଉପର ଅଂଶ, ଗାଈ ଓ ହରିଣ ପ୍ରଜାପତି ସନ୍ତାନଙ୍କର; କଳା ଗଳା ଅଗ୍ନିଙ୍କ, ସାରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଛାଗ ବେଦୀ ତଳେ, ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ତଳ ଜଂଘା, ସୌମ୍ୟ ଓ ପୌଷ୍ଣ ହାତ, କଳା ନାଭି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଶ୍ୱ, ଧଳା କଳା ପାର୍ଶ୍ୱ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ, ଲୋମଶ ଜଂଘା ବାୟୁଙ୍କ, ଧଳା ପୁଛ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ସୁନ୍ଦର ପୁଛ ସ୍ୱପସ୍ୟଙ୍କ, ବଡ଼ ବୈଷ୍ଣବ ଅବତାର ବାମନ ରୂପ। ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଧୂସର ଲାଲ, କର୍କନ୍ଧୁ ଲାଲ ହେଉଛି ଶାନ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ, ବୃନ୍ଦା, ଧୂସର ବୃନ୍ଦା, ଧଳା ବୃନ୍ଦା ଭାଗ ଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ। ଶୁଧ୍ଧ ମାନ୍ଦ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମାନ୍ଦ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ, ଧଳା ଓ ଲାଲ ରୁଦ୍ରଙ୍କ, କାନ ଯମଙ୍କ, ଛିଟା ରୌଦ୍ରଙ୍କ, ଆକାଶ ଆକୃତି ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ, ଛିଟା ମାରୁତଙ୍କ, ଲାଲ ଓ ଛିଟା ସାରସ୍ୱତୀଙ୍କ, ଆୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ। ଶିଳ୍ପୀ ଵୈଶ୍ଵଦେବ୍ୟ, ଲାଲ ରୋହିଣୀ, ଅଦିତି, ଧାତୃ, ଦେବୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଅଂଶ ଅନୁସାରେ ନିଯୁକ୍ତ। ପୁନି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଏହି ପଶୁମାନେ ବିଭାଜିତ—କଳା ଗଳା ଅଗ୍ନିଙ୍କ, ଧଳା ଚିହ୍ନିତ ବସୁଙ୍କ, ଲାଲ ରୁଦ୍ରଙ୍କ, ଧଳା ଦୃଷ୍ଟି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ, ଆକାଶ ଆକୃତି ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ, ଉଚ୍ଚ, ବୃଷଭ, ବାମନ ଇନ୍ଦ୍ର-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ, ଦ୍ୱିତୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ। ଏହି ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଓ ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ ଛନ୍ଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ।