ଏକ ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନର ମଧ୍ୟରେ ଋଷିମନେ ଅନେକ ଗୁହ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରୁଥିଲେ। ଏଠି, ଏକ ମୃଗ ବାଉଲି ଖାଇଲେ ଯେପରି ତାହାକୁ ବହୁତ ପୋଷଣ ମିଳିଲା ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ, ଏମିତି ଏକ ଶୂଦ୍ର ଯଦି ଏକ ଆର୍ୟା ମହିଳାଙ୍କ ସହ ପ୍ରେମ କରେ, ସେ ଏହାକୁ ତା’ର ପୋଷଣ ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବନା ପରେ, ତାଙ୍କର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦଧିକ୍ରାବନ୍ ନାମକ ବିଜୟୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡାକୁ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁଖ ଆମ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ, ସେ ଆମକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ କରିବା ପଥରେ ନେଉ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗାଯାଇଥିଲା। ଏଠି, ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିହ୍, କକୁଭ୍ ଓ ସୂଚୀ ନାମକ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ହେଲା। ଦୁଇପାଦୀ, ଚତୁଷ୍ପାଦୀ, ତ୍ରିପାଦୀ, ଷଟ୍ପାଦୀ, ଅନିୟମିତ ଓ ନିୟମିତ ଛନ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୂଚୀ ଛନ୍ଦ ସହିତ ଶାନ୍ତି ଦେଉ। ସମସ୍ତ ଦିଗ, ମହତ୍, ମେଘପରି, ବିଜୁଳିପରି କଣ୍ଠସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଏହି ଛନ୍ଦ ସହିତ ଶାନ୍ତି ଦେଉ। ଏଠି ଏକ ଅନ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଆଯାଇଛି— ଏ ମନୁଷ୍ୟ, ତୁମର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ତୁମର ଚୁଲକୁ ଜ୍ଞାନରେ ବିଭାଜିତ କରୁନ୍ତୁ; ଦେବୀମାନେ, ଦିଗବଳୀମାନେ, ସୂଚୀ ଛନ୍ଦ ସହିତ ଶାନ୍ତି ଦେଉ। ରୂପା, କୃଷ୍ଣମୃଗ, ସିସା, ଯୋକ୍ ଏସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ଘୋଡାର ଚର୍ମରେ ବନ୍ଧନ ଓ ସୀମା ଦୃଢ଼ ହେଉ। ଏଠି, ଯେଉଁମାନେ ଯବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁମାନେ ଯବକୁ କ୍ରମେ ପିଷିବା ସମୟରେ ତାହାର ଆହାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଯେଉଁମାନେ କୁଶାସନରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେଉଁମାନେ ପାଇଁ। ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି— କିଏ ତୁମକୁ କଟେ, କିଏ ଆଦେଶ ଦେଉଛି, କିଏ ତୁମର ଅଙ୍ଗ ବନ୍ଧିଛି? କିଏ ତୁମର ବନ୍ଧନକାରୀ, ଋଷି? ଋତୁ, ଋତୁସନ୍ଧି, ବନ୍ଧନକାରୀମାନେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ବର୍ଷାର ଶକ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନ ସହିତ ତୁମକୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତୁ। ପକ୍ଷ, ଅଙ୍ଗ, ତୁମକୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତୁ; ମାସ ତୁମକୁ କଟନ୍ତୁ ଓ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତୁ; ଦିନ ଓ ରାତି, ମାରୁତ୍, ତୁମକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତୁ। ଦେବତା ପୁରୋହିତମାନେ ତୁମକୁ କାଟନ୍ତୁ ଓ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ତୁମର ଅଙ୍ଗମାନେ ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ ସୀମା ତିଆରି କରନ୍ତୁ ଓ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତୁ। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ ଓ ବାୟୁ ତୁମର ଖୋଲା ଅଂଶକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାରାମାନେ ସହ ତୁମର ଲୋକକୁ ଶୁଭ କରନ୍ତୁ। ଉପର ଅଙ୍ଗକୁ ଶାନ୍ତି, ତଳ ଅଙ୍ଗକୁ ଶାନ୍ତି, ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ଶାନ୍ତି, ଶରୀରକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳୁ। ଏଠି ପୁନି ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା— କିଏ ଏକା ଚାଲେ? କିଏ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ? ଶୀତର ଉପଚାର କ’ଣ? ବଡ଼ ଆବରଣ କ’ଣ? ତା’ର ଉତ୍ତର ମିଳିଲା— ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକା ଚାଲିଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ଶୀତର ଉପଚାର; ପୃଥିବୀ ବଡ଼ ଆବରଣ। ତା’ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା— ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସମାନ କ’ଣ? ସାଗର ସମାନ ହ୍ରଦ କ’ଣ? ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼ କ’ଣ? ଯାହାର ମାପ ଅଜଣା? ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ବ୍ରହ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସମାନ; ଆକାଶ ସାଗର ସମାନ ହ୍ରଦ; ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼; ଗାଈର ମାପ ଅଜଣା। ଏଠି ଏକ ମିତ୍ର ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଛି— ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରିଛ, ତେବେ କହ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତିନି ପଦରେ ଯେଉଁଠି ପୂଜା ହେଲା, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହି ତିନି ପଦରେ ମୁଁ ଅଛି, ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଦୁହିଁକୁ ଏକ ଅଂଶରେ ଚାଲିଯାଏ, ଏହି ସ୍ୱର୍ଗର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ। ଏଠି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା— କେଉଁଠି ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ? କେଉଁଠି ସେମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି। ତା’ର ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ପଞ୍ଚଟି ଅଂଶରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଉଁଠି ସେମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ମନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନିମିତ୍ତ। ଏଠି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା— ପ୍ରାଚୀନ ଇଚ୍ଛା କ’ଣ? ବଡ଼ ଦ୍ରୁତତା କ’ଣ? ପିଲିପିଲା କ’ଣ? ପିଶଙ୍ଗିଲା କ’ଣ? ତା’ର ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାଚୀନ ଇଚ୍ଛା; ଘୋଡ଼ା ବଡ଼ ଦ୍ରୁତତା; ଛୋଟ ଛାଗଳି ପିଲିପିଲା; ରାତି ପିଶଙ୍ଗିଲା। ପିଶଂଗିଲା କିଏ? କୁରୁପିଶଂଗିଲା କିଏ? କିଏ ଶାଖା ଉପରେ ଲାଫେ? କିଏ ପଥରେ ଗଲେଇଯାଏ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ମେଖେଳା ଛାଗଳି ପିଶଂଗିଲା, କୁକୁର କୁରୁପିଶଂଗିଲା; ଶଶକ ଶାଖା ଉପରେ ଲାଫେ, ସର୍ପ ପଥରେ ଗଲେଇଯାଏ। ଏଠି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା— କେତେ ତାହାର ମଳ? କେତେ ଅକ୍ଷର? କେତେ ହୋମ? କେତେ ପ୍ରକାରରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ଵଳାଯାଏ? ଯଜ୍ଞ ସଭାରେ କେତେ ପୁରୋହିତ ଯଥାସମୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା— ଛଅ ତାହାର ମଳ, ଶତ ଅକ୍ଷର, ଅସୀ ହୋମ, ତିନି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ; ସତ ପୁରୋହିତ ଯଥାସମୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏଠି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା— କିଏ ବିଶ୍ୱର ନାଭି ଜାଣେ? କିଏ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ ଜାଣେ? କିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମହା ଉତ୍ସ ଜାଣେ? କିଏ ଚନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଜାଣେ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ମୁଁ ବିଶ୍ୱର ନାଭି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମହା ଉତ୍ସ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉତ୍ସ ଜାଣେ। ଏଠି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା— ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ଶେଷ କ’ଣ? ବିଶ୍ୱର ନାଭି କେଉଁଠି? ବଡ଼ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ କ’ଣ? ବାଣୀର ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ କ’ଣ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ଏହି ବେଦୀ ପୃଥିବୀର ଶେଷ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ବିଶ୍ୱର ନାଭି; ଏହି ସୋମ ବଡ଼ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ବାଣୀର ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ। ଏଠି, ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ କ୍ରିୟାର ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁରୋହିତ ସୋମର ମହିମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ, ପୁରୋହିତ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ, ସେ ସୋମ ପିଉନ୍ତୁ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କୁହାଯାଏ— ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେହି ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଆମେ ଅର୍ପଣ କରୁଛୁ, ସେ ଇଚ୍ଛା ଆମର ହେଉ। ଆମେ ଧନର ଅଧିପତି ହେଉ।