ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବୈଦିକ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ନମସ୍କାର ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଜଳର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ରୂପକୁ ସ୍ୱାହା କହି ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ—ବହୁଥିବା ଜଳ, ଥିବା ଜଳ, ଶାନ୍ତ ଜଳ, ପ୍ରବାହମାନ ଜଳ, କୁଆଁର ଜଳ, ଝରଣାର ଜଳ, ଧାରଣ କରୁଥିବା ଜଳ, ସାଗର, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ବାୟୁ, ଧୂଆଁ, ମେଘ, ବର୍ଷାମେଘ, ବିଦ୍ୟୁତ, ଗର୍ଜନ, ଧ୍ୱନି, ବର୍ଷାକାରୀ, ବର୍ଷା ଅବସ୍ଥାନ୍ତର, ତୀବ୍ର ବର୍ଷା, ଦ୍ରୁତ ବର୍ଷା, ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା, ସଂଗ୍ରହିତ, ଛିଟିକିଥିବା, ରିମ୍ଝିମ୍ ହେଉଥିବା, ଧ୍ୱନିମାନ୍ୟ, ମିଷ୍ଟ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ମଧ୍ୟମ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ବିସ୍ତୃତ ପୃଥିବୀ, ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାହା କହି ଅର୍ପଣ କଲେ। ତା’ପରେ ତାରା, ତାରାଙ୍କର ଅଧିପତି, ଦିନ ଓ ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ, ଋତୁଅଂଶ, ବର୍ଷ, ଦିବି-ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିରଣ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମୂଳ, ଶାଖା, ଗଛ, ଫୁଲ, ଫଳ, ଔଷଧିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାହା କଲେ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ଜଳ, ଔଷଧି, ଗଛ, ତରଣୀ, ଚଳନ ଓ ଅଚଳ, ରେପ୍ଟାଇଲ୍ସ୍—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା କହି ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାପରେ ଅସୁ, ବସୁ, ବିଭୁ, ବିବସ୍ବତ, ସେନାମାନ୍ୟଙ୍କର ମହିମା, ଗଣପତି, ଅଭିଭୁ, ଅଧିପତି, ଶୂଷ, ସଂସର୍ପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଲୋକ, ମଲିମ୍ଲୁଚ୍, ଦିନର ଉପାଧିପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା। ମଧବ, ମାଧବ, ଶୁକ୍ର, ଶୁଚି, ନଭସ୍, ନଭସ୍ୟ, ହେଷ, ଊର୍ଜା, ସହ, ସହସ୍ୟ, ତପସ୍, ତପସ୍ୟା, ଅଂହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାହା କହି ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ବାଜ, ପ୍ରସବ, ଅପିଜା, କ୍ରତୁ, ସ୍ୱଃ, ଶିଖର, ବ୍ୟାପ୍ତି, ଶେଷ, ଭୁବନ, ଭୁବନପତି, ଅଧିପତି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ, ସମାନ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ବାଣୀ, ମନ, ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ଆଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାହା କହି ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ, ଦୁଇ, ଶତ, ଏକଶତ, ଉଷା, ଦିବିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାହା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ ଏକାକି ଉଦିତ ହେଲା; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ ହେଲେ। ସେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଦିବିକୁ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପରେ କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଆମେ ଅର୍ପଣ କରିବା? ଏହି ଯଜ୍ଞବେଳେ, ପ୍ରଜାପତି ପାଇଁ ଉପୟାମ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯିବା ବସ୍ତୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା—ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ମହିମା, ବର୍ଷରେ, ବାୟୁରେ, ଆକାଶରେ ତାହାର ମହିମା ବିକାଶ ପାଇଲା; ଏହି ମହିମା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା। ସେ ଏକାକି ସର୍ବଚଳ ଓ ଅଚଳର ରାଜା, ପ୍ରାଣ ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ମହାନ୍, ସମସ୍ତ ଦୁଇ ଓ ଚାରି ପାଏଁ ଅଧିପତି—ଏହି ଦେବତାକୁ କେଉଁଠି ଅର୍ପଣ ଦେବା? ପୁଣି ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ପ୍ରଜାପତି ପାଇଁ ଉପୟାମ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯିବା ବସ୍ତୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା—ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ମହିମା, ରାତିରେ, ବର୍ଷରେ, ପୃଥିବୀରେ ଅଗ୍ନି, ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ତାହାର ମହିମା ବିକାଶ ପାଇଲା; ଏହି ମହିମା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା। ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଲ୍ ଘୋଡାକୁ ଯୋଗାଇଲେ, ଯାହା ଅଚଳମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରୁଛି; ଆକାଶରେ ଆଲୋକ ଚମକୁଛି। ସେମାନେ ତାହାର ଆକର୍ଷଣୀୟ, ପିତଳ ରଙ୍ଗର, ଘନ ଆঙୁରା ଘୋଡାମାନେକୁ ରଥକୁ ଯୋଗାଇଲେ—ପ୍ରବଳ ଓ ଲାଲ୍, ଲୋକମାନେ ଆଣିଥିବା। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରୂପ ଏହି ପଥରେ ଆସେ; ହେ ଗାୟକ, ଏହି ପଥରେ ଆମଠାରେ ଘୋଡାକୁ ପୁଣି ଆଣ। ବସୁମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ, ରୁଦ୍ରମାନେ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦରେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଜଗତୀ ଛନ୍ଦରେ; ଭୂ, ଭୁଃ, ସ୍ୱଃ—ଏହି ଧାନ୍ୟ, ଲାଉ, ଦୁଧ—ଏହି ଭୋଜନ ଦେବତାମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ; ପ୍ରଜାପତି, ଆପଣ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—କିଏ ଏକାକି ଚଳିଛି? କିଏ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଉଛି? ଏହି ଶୀତର ଉପାୟ କ’ଣ? ବଡ଼ ଆବରଣ କ’ଣ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାକି ଚଳିଛି; ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଅଗ୍ନି ଏହି ଶୀତର ଉପାୟ; ପୃଥିବୀ ବଡ଼ ଆବରଣ। ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛା କ’ଣ? ବଡ଼ ଶକ୍ତି କ’ଣ? ପିଲିପିଲା କ’ଣ? ପିଶଙ୍ଗିଲା କ’ଣ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ଦିବି ପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛା; ଘୋଡା ବଡ଼ ଶକ୍ତି; ଛାଗଲା ପିଲିପିଲା; ରାତି ପିଶଙ୍ଗିଲା। ବାୟୁ ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ, କଳା ଗଳା ଛାଗ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ପାତ୍ର, ଶାଲ୍ମଳି ବୃକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏହି ରଥର ବୃଷଭ ଚାରିଟିଏ ପାଏଁ ସହିତ ଆସିଛି। କଳା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ରଥ ଅଙ୍କୁଶରେ ବନ୍ଧା, ଘୋଡା ମଧ୍ୟ ଅଙ୍କୁଶରେ ବନ୍ଧା; ଜଳରେ, ଜଳଜନ୍ମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସୋମ ଅର୍ପଣକାରୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଘୋଡାର ଭାବେ ଗଢ଼; ନିଜେ ଯଜ୍ଞ କର, ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମ ମହିମା କେହି କମାଇପାରିବେନି। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କର ନାହିଁ, ତୁମେ କ୍ଷୟ ହେଉନାହାଁ; ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ୍ର ପଥରେ ଯାଅ। ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭକର୍ମୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ତୁମ ପରିବାର ଯେଉଁଠାରେ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସବିତା ଦେବତା ତୁମକୁ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି ପଶୁ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ସେ ସେଇ ଲୋକକୁ ଜିତିଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ତୁମ ହେବ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଜିତିବ, ଏହି ଜଳ ପିବ। ବାୟୁ ପଶୁ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ସେ ସେଇ ଲୋକକୁ ଜିତିଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକରେ ବାୟୁ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ତୁମ ହେବ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଜିତିବ, ଏହି ଜଳ ପିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶୁ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ସେ ସେଇ ଲୋକକୁ ଜିତିଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ତୁମ ହେବ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଜିତିବ, ଏହି ଜଳ ପିବ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନକୁ ସ୍ୱାହା; ହେ ମାତୃ, ଅମ୍ବିକା, ଅମ୍ବାଳିକା, କେହି ମୋତେ ଦୂରେ ନେଉ ନାହାଁ।