यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा ऽ उच्येते
जेव्हा त्या पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत वाटले? त्याचे तोंड कोणते होते? त्याच्या बाहू कोणत्या? त्याच्या मांडी आणि पाय कोणते होते, असे विचारले जाते.
ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो ऽ अजायत
त्याचे तोंड ब्राह्मण झाले; त्याच्या बाहू क्षत्रिय झाले; त्याच्या मांडी वैश्य झाले; आणि त्याच्या पायांतून शूद्र जन्माला आला.
चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो ऽ अजायत । श्रोत्राद् वायुश् च प्राणश् च मुखाद् अग्निर् अजायत
त्याच्या मनातून चंद्र निर्माण झाला; डोळ्यांतून सूर्य उत्पन्न झाला; कानांतून वारा आणि श्वास निर्माण झाले; आणि तोंडातून अग्नि जन्माला आला.
नाभ्या ऽ आसीद् अन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत । पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाꣳऽ अकल्पयन्
त्याच्या नाभीतून आकाश निर्माण झाले; डोक्यातून स्वर्ग विस्तारला; पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली; कानांतून दिशा निर्माण झाल्या; अशा प्रकारे सर्व लोकांची रचना झाली.
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत । वसन्तो ऽस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म ऽ इध्मः शरद् धविः
देवतांनी पुरुषाला आहुती म्हणून घेऊन यज्ञ केला; त्या यज्ञात वसंत ऋतू तूप होता, उन्हाळा समिधा होती, आणि शरद ऋतू आहुती होती.
सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद् यज्ञं तन्वाना ऽ अबध्नन् पुरुषं पशुम्
त्या यज्ञाचे सात वेढे होते; एकोणीस समिधा होत्या. देवतांनी यज्ञ करताना पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
देवतांनी यज्ञानेच यज्ञ केला; हेच पहिले धर्म होते. त्यांनी त्या यज्ञाच्या सामर्थ्याने स्वर्गाची महानता प्राप्त केली, जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात.
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तताग्रे । तस्य त्वष्टा विदधद् रूपम् एति तन् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे
पाण्यांतून पृथ्वीचा सार गोळा झाला आणि त्यातून विश्वकर्ता प्रारंभी प्रकट झाला. त्वष्ट्याने त्याचे रूप घडवले; तेच प्रारंभी मर्त्यांचे दैवत झाले.
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय
मी त्या महान पुरुषाला ओळखले आहे, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे आणि अंधारापलीकडे आहे. त्याला ओळखल्यावरच मृत्यूच्या पलीकडे जाता येते; मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही.
प्रजापतिश् चरति गर्भे ऽअन्तर् अजायमानो बहुधा वि जायते । तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास् तस्मिन् ह तस्थुर् भुवनानि विश्वा
प्रजापती गर्भात फिरतो, अजन्मा असूनही अनेक प्रकारे जन्म घेतो. ज्ञानी त्याचे मूळ पाहतात; सर्व जग त्याच्यात स्थिर आहे.
यो देवेभ्य ऽ आतपति यो देवानां पुरोहितः । पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये
जो देवतांमध्ये तेजाने चमकतो, जो त्यांचा पुरोहित आहे, जो देवतांपूर्वी जन्मला, त्या तेजस्वी ब्रह्माला नमस्कार.
रुचं ब्राह्म्यं जनयन्तो देवा ऽ अग्रे तद् अब्रुवन् । यस् त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् तस्य देवा ऽ असन् वशे
देवतांनी प्रारंभी ब्रह्मतेज निर्माण केले आणि जाहीर केले: जो असे ब्राह्मण म्हणून जाणतो, त्याच्या अधीन देवता असतात.
श्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्याव् अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्यात्ताम् । इष्णन्न् इषाणामुं म ऽ इषाण सर्वलोकं म ऽ इषाण
श्री आणि लक्ष्मी तुझ्या पत्नी आहेत; दिवस-रात्र तुझ्या बाजूला आहेत; तारे तुझे रूप आहेत; अश्विनी तुझे तोंड आहेत. तू आम्हाला अन्न दे, सर्व लोकांवर राज्य करण्याची शक्ती दे.
तद् एवाग्निस् तद् आदित्यस् तद् वायुस् तद् उ चन्द्रमाः । तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म ता ऽ आपः स प्रजापतिः
तोच अग्नि आहे, तोच आदित्य आहे, तोच वारा आहे, तोच चंद्र आहे; तोच तेजस्वी आहे, तोच ब्रह्म आहे, त्या पाण्याही तोच आहे, तोच प्रजापती आहे.
सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि । नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परि जग्रभत्
सर्व क्षण, विजा, पुरुषामधून उत्पन्न झाल्या. कुणीही त्याला वर, आडवे किंवा मध्ये पकडू शकले नाही.
न तस्य प्रतिमा ऽ अस्ति यस्य नाम महद् यशः । हिरण्यगर्भ ऽ इत्य् एषः । मा मा हिꣳसीद् इत्य् एषा । यस्मान् न जात ऽ इत्य् एष
त्याला कुणीही तोड नाही; त्याचे नाव मोठ्या कीर्तीचे आहे. त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात. 'माझे काही वाईट करू नको,' अशी त्याची आज्ञा आहे. त्याच्यापासून काहीच जन्मले नाही.
एषो ह देवः प्रदिशो ऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स ऽ उ गर्भे ऽ अन्तः । स ऽ एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ् जनास् तिष्ठति सर्वतोमुखः
हा देव सर्व दिशांना फिरतो; तो सर्वांपूर्वी जन्मला; तो गर्भात आहे. तो जन्मलेला आहे, जन्म घेणारा आहे; तो सर्वत्र, सर्वांना समोर पाहतो.
यस्माज् जातं न पुरा किं चनैव य आबभूव भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया सꣳरराणस् त्रीणि ज्योतीꣳषि सचते स षोडशी
ज्याच्यापासून यापूर्वी काहीच जन्मले नाही, ज्याच्यापासून सर्व जग झाले, तो प्रजापती संततीसह प्रयत्न करतो, तो तीन तेजांसोबत आणि सोळा गुणांसोबत राहतो.
येन द्यौर् उग्रा पृथिवी च दृढा येन स्व स्तभितं येन नाकः । यो ऽ अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याच्या सामर्थ्याने प्रचंड आकाश आणि भक्कम पृथ्वी आधारलेली आहे, ज्याने आकाश धरून ठेवले आहे, ज्याच्या बळावर आकाशातील गगनरचना उभी आहे, जो वायुमंडलात तेजस्वी धुळीत सर्वत्र संचारतो — अशा त्या देवतेला आपण कोणत्या देवतेला समर्पण करावे?
यं क्रन्दसी ऽ अवसा तस्तभाने ऽ अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर ऽ उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम । आपो ह यद् बृहतीः । यश् चिद् आपः
ज्याच्या आधारावर रडणाऱ्या स्वर्ग आणि पृथ्वीने थरथरत असताना मनाने त्याच्याकडे पाहिले, जिथे सूर्य उगवतो आणि तेजाने चमकतो — अशा त्या देवतेला आपण कोणत्या देवतेला समर्पण करावे? पाणी खरोखरच विशाल आहे. तोच पाणी आहे.
वेनस् तत् पश्यन् निहितं गुहा सद् यत्र विश्वं भवत्य् एकनीडम् । तस्मिन्न् इदꣳ सं च वि चैति सर्वꣳ स ऽ ओतः प्रोतश् च विभूः प्रजासु
जो ज्ञानी त्या गुहेत लपलेली गोष्ट पाहतो, जिथे सर्व जग एकत्र येऊन एक घर होते — त्याच्यामध्ये हे सर्व मिळते आणि वेगळे होते; तो सर्व प्राण्यांमध्ये विणलेला आणि गुंफलेला आहे.
प्र तद् वोचेद् अमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो धाम विभृतं गुहा सत् । त्रीणि पदानि निहिता गुहास्य यस् तानि वेद स पितुः पितासत्
जो अमरत्व जाणतो असा बुद्धिमान गंधर्व, त्या गुहेत लपलेल्या निवासस्थानाची घोषणा करो. त्याची तीन पावले त्या गुहेत ठेवलेली आहेत; जो ती जाणतो तो आपल्या वडिलांचा ही वडील होतो.
स नो बन्धुर् जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा ऽ अमृतम् आनशानास् तृतीये धामन्न् अध्य् ऐरयन्त
तोच आपला आप्त, जन्मदाता आणि रचणारा आहे; तो सर्व निवासस्थानं आणि जग जाणतो. जिथे देव अमरत्व मिळवण्यासाठी तिसऱ्या निवासस्थानात गेले.
परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश् च । उपस्थाय प्रथमजाम् ऋतस्यात्मनात्मानम् अभि सं विवेश
सर्व प्राणी, सर्व जग, सर्व दिशा आणि कोपरे व्यापून, त्याने सत्याच्या पहिल्या जन्माजवळ जाऊन, स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःमध्ये प्रवेश केला.
परि द्यावापृथिवी सद्य ऽ इत्वा परि लोकान् परि दिशः परि स्वः । ऋतस्य तन्तुं विततं विचृत्य तद् अपश्यत् तद् अभवत् तद् आसीत्
स्वर्ग आणि पृथ्वी, सर्व जग, सर्व दिशा आणि आकाश व्यापून, त्याने सत्याचा ताणलेला दोरा तपासला; त्याने ते पाहिले, तोच ते झाला, तोच ते होता.
सदसस् पतिम् अद्भुतं प्रियम् इन्द्रस्य काम्यम् । सनिं मेधाम् अयासिषꣳम् स्वाहा
त्या अद्भुत, प्रिय, आसनाच्या अधिपतीला, जो इंद्राला प्रिय आहे, ज्याची इच्छा केली जाते, त्याच्याशी मी बुद्धीचे ऐक्य साधू इच्छितो. स्वाहा.
यां मेधां देवगणाः पितरश् चोपासते । तया माम् अद्य मेधयाग्ने मेधाविनं कुरु स्वाहा
ज्या बुद्धीचे देव आणि पितर पूजन करतात, त्या बुद्धीने, अग्निदेव, आज मला बुद्धिमान कर. स्वाहा.
मेधां मे वरुणो ददातु मेधाम् अग्निः प्रजापतिः । मेधाम् इन्द्रस् च वायुश् च मेधां धाता ददातु मे स्वाहा
वरुण मला बुद्धी देवो, अग्नी आणि प्रजापती मला बुद्धी देवोत; इंद्र आणि वायू मला बुद्धी देवोत, धाता मला बुद्धी देवो. स्वाहा.
इदं मे ब्रह्म च क्षत्रं चोभे श्रियम् अश्नुताम् । मयि देवा दधतु[ दधवु ] श्रियम् उत्तमां तस्यै ते स्वाहा
हे ब्राह्म आणि क्षत्र, दोघेही माझ्यासाठी समृद्धी मिळवो; देवांनी माझ्यात श्रेष्ठ संपत्ती ठेवावी. तिच्यासाठी, तुझ्यासाठी, स्वाहा.
अस्याजरासो दमाम् अरित्रा ऽ अर्चद्धूमासो ऽ अग्नयः पावकाः । श्वितीचयः श्वात्रासो भुरण्यवो वनर्षदो वायवो न सोमाः
ह्या अमर, वश झालेल्या, मार्गदर्शित, तेजस्वी ज्वाळा म्हणजे अग्नी आहेत, त्या शुद्ध, पांढऱ्या टोकाच्या, गर्जणाऱ्या, लाकूड जाळणाऱ्या, वाऱ्यासारख्या, सोमासारख्या आहेत.