अथैतान् अष्टौ विरूपान् आ लभते ऽतिदीर्घं चातिह्रस्वं चातिस्थूलं चातिकृशं चातिशुक्लं चातिकृष्णं चातिकुल्वं चातिलोमशं च । अशूद्रा ऽ अब्राह्मणास् ते प्राजापत्याः । मागधः पुꣳश्चली कितवः क्लीबो ऽशूद्रा ऽ अब्राह्मणास् ते प्राजापत्याः
आता, हे आठ विकृत मिळतात : फार उंच, फार ठेंगणे, फार जाड, फार सडपातळ, फार पांढरे, फार काळे, फार टक्कल, फार केसाळ. हे ना शूद्र, ना ब्राह्मण — हे प्रजापतीचे आहेत. मागध, वेश्या, जुगारी, नपुंसक — हेही ना शूद्र, ना ब्राह्मण, हे प्रजापतीचे आहेत.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम्
त्या पुरुषाचे हजार डोके, हजार डोळे, हजार पाय आहेत. तो सर्वत्र पृथ्वी व्यापून, दहा बोटे उंच उभा आहे.
पुरुषऽएवेदꣳ सर्वं यद् भूतं यच् च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति
हे सर्व काही तो पुरुषच आहे — जे झाले आणि जे होणार आहे. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे, जे अन्नामुळे वाढते.
एतावान् अस्य महिमातो ज्यायाꣳश् च पूरुषः । पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि
त्याची हीच महती, पण पुरुष याहूनही मोठा आहे. सर्व सृष्टी त्याच्या एका भागात आहे; त्याचे तीन भाग अमर आहेत, स्वर्गात.
त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने ऽ अभि
त्या पुरुषाचे तीन भाग वर गेले; एक भाग पुन्हा इथे जन्माला आला. त्यातून तो सर्वत्र पसरला, जे खातात आणि जे खात नाहीत त्यात.
तस्माद् विराड् अजायत विराजो ऽ अधि पूरुषः । स जातो ऽ अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः
त्याच्यापासून विराज जन्मला, विराजपासून पुरुष. जन्मल्यानंतर तो मागे आणि पुढे पृथ्वीच्या पलीकडे पसरला.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूꣳस् ताꣳश् चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश् च ये
त्या सर्वस्वी यज्ञातून साजूक तूप जमा झाले. त्याने प्राण्यांची निर्मिती केली — आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत
त्या सर्वस्वी यज्ञातून ऋच आणि साम निर्माण झाले; छंद निर्माण झाले; यजुसही त्यातून जन्मले.
तस्माद् अश्वा ऽ अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता ऽ अजावयः
त्यातून घोडे आणि दोन ओळी दात असणारे प्राणी जन्मले; त्यातून गायी, आणि त्यातून बकऱ्या व मेंढ्या जन्मले.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः । तेन देवा ऽ अयजन्त साध्या ऽ ऋषयश् च ये
त्या यज्ञाला त्यांनी कुशावर शिंपडले, जो पुरुष प्रारंभी जन्मला. त्या यज्ञाने देव, साध्य आणि ऋषी यज्ञ करीत.
यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा ऽ उच्येते
जेव्हा त्या पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत वाटले? त्याचे तोंड कोणते होते? त्याच्या बाहू कोणत्या? त्याच्या मांडी आणि पाय कोणते होते, असे विचारले जाते.
ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो ऽ अजायत
त्याचे तोंड ब्राह्मण झाले; त्याच्या बाहू क्षत्रिय झाले; त्याच्या मांडी वैश्य झाले; आणि त्याच्या पायांतून शूद्र जन्माला आला.
चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो ऽ अजायत । श्रोत्राद् वायुश् च प्राणश् च मुखाद् अग्निर् अजायत
त्याच्या मनातून चंद्र निर्माण झाला; डोळ्यांतून सूर्य उत्पन्न झाला; कानांतून वारा आणि श्वास निर्माण झाले; आणि तोंडातून अग्नि जन्माला आला.
नाभ्या ऽ आसीद् अन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत । पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाꣳऽ अकल्पयन्
त्याच्या नाभीतून आकाश निर्माण झाले; डोक्यातून स्वर्ग विस्तारला; पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली; कानांतून दिशा निर्माण झाल्या; अशा प्रकारे सर्व लोकांची रचना झाली.
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत । वसन्तो ऽस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म ऽ इध्मः शरद् धविः
देवतांनी पुरुषाला आहुती म्हणून घेऊन यज्ञ केला; त्या यज्ञात वसंत ऋतू तूप होता, उन्हाळा समिधा होती, आणि शरद ऋतू आहुती होती.
सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद् यज्ञं तन्वाना ऽ अबध्नन् पुरुषं पशुम्
त्या यज्ञाचे सात वेढे होते; एकोणीस समिधा होत्या. देवतांनी यज्ञ करताना पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
देवतांनी यज्ञानेच यज्ञ केला; हेच पहिले धर्म होते. त्यांनी त्या यज्ञाच्या सामर्थ्याने स्वर्गाची महानता प्राप्त केली, जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात.
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तताग्रे । तस्य त्वष्टा विदधद् रूपम् एति तन् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे
पाण्यांतून पृथ्वीचा सार गोळा झाला आणि त्यातून विश्वकर्ता प्रारंभी प्रकट झाला. त्वष्ट्याने त्याचे रूप घडवले; तेच प्रारंभी मर्त्यांचे दैवत झाले.
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय
मी त्या महान पुरुषाला ओळखले आहे, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे आणि अंधारापलीकडे आहे. त्याला ओळखल्यावरच मृत्यूच्या पलीकडे जाता येते; मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही.
प्रजापतिश् चरति गर्भे ऽअन्तर् अजायमानो बहुधा वि जायते । तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास् तस्मिन् ह तस्थुर् भुवनानि विश्वा
प्रजापती गर्भात फिरतो, अजन्मा असूनही अनेक प्रकारे जन्म घेतो. ज्ञानी त्याचे मूळ पाहतात; सर्व जग त्याच्यात स्थिर आहे.
यो देवेभ्य ऽ आतपति यो देवानां पुरोहितः । पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये
जो देवतांमध्ये तेजाने चमकतो, जो त्यांचा पुरोहित आहे, जो देवतांपूर्वी जन्मला, त्या तेजस्वी ब्रह्माला नमस्कार.
रुचं ब्राह्म्यं जनयन्तो देवा ऽ अग्रे तद् अब्रुवन् । यस् त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् तस्य देवा ऽ असन् वशे
देवतांनी प्रारंभी ब्रह्मतेज निर्माण केले आणि जाहीर केले: जो असे ब्राह्मण म्हणून जाणतो, त्याच्या अधीन देवता असतात.
श्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्याव् अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्यात्ताम् । इष्णन्न् इषाणामुं म ऽ इषाण सर्वलोकं म ऽ इषाण
श्री आणि लक्ष्मी तुझ्या पत्नी आहेत; दिवस-रात्र तुझ्या बाजूला आहेत; तारे तुझे रूप आहेत; अश्विनी तुझे तोंड आहेत. तू आम्हाला अन्न दे, सर्व लोकांवर राज्य करण्याची शक्ती दे.
तद् एवाग्निस् तद् आदित्यस् तद् वायुस् तद् उ चन्द्रमाः । तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म ता ऽ आपः स प्रजापतिः
तोच अग्नि आहे, तोच आदित्य आहे, तोच वारा आहे, तोच चंद्र आहे; तोच तेजस्वी आहे, तोच ब्रह्म आहे, त्या पाण्याही तोच आहे, तोच प्रजापती आहे.
सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि । नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परि जग्रभत्
सर्व क्षण, विजा, पुरुषामधून उत्पन्न झाल्या. कुणीही त्याला वर, आडवे किंवा मध्ये पकडू शकले नाही.
न तस्य प्रतिमा ऽ अस्ति यस्य नाम महद् यशः । हिरण्यगर्भ ऽ इत्य् एषः । मा मा हिꣳसीद् इत्य् एषा । यस्मान् न जात ऽ इत्य् एष
त्याला कुणीही तोड नाही; त्याचे नाव मोठ्या कीर्तीचे आहे. त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात. 'माझे काही वाईट करू नको,' अशी त्याची आज्ञा आहे. त्याच्यापासून काहीच जन्मले नाही.
एषो ह देवः प्रदिशो ऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स ऽ उ गर्भे ऽ अन्तः । स ऽ एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ् जनास् तिष्ठति सर्वतोमुखः
हा देव सर्व दिशांना फिरतो; तो सर्वांपूर्वी जन्मला; तो गर्भात आहे. तो जन्मलेला आहे, जन्म घेणारा आहे; तो सर्वत्र, सर्वांना समोर पाहतो.
यस्माज् जातं न पुरा किं चनैव य आबभूव भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया सꣳरराणस् त्रीणि ज्योतीꣳषि सचते स षोडशी
ज्याच्यापासून यापूर्वी काहीच जन्मले नाही, ज्याच्यापासून सर्व जग झाले, तो प्रजापती संततीसह प्रयत्न करतो, तो तीन तेजांसोबत आणि सोळा गुणांसोबत राहतो.
येन द्यौर् उग्रा पृथिवी च दृढा येन स्व स्तभितं येन नाकः । यो ऽ अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याच्या सामर्थ्याने प्रचंड आकाश आणि भक्कम पृथ्वी आधारलेली आहे, ज्याने आकाश धरून ठेवले आहे, ज्याच्या बळावर आकाशातील गगनरचना उभी आहे, जो वायुमंडलात तेजस्वी धुळीत सर्वत्र संचारतो — अशा त्या देवतेला आपण कोणत्या देवतेला समर्पण करावे?
यं क्रन्दसी ऽ अवसा तस्तभाने ऽ अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर ऽ उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम । आपो ह यद् बृहतीः । यश् चिद् आपः
ज्याच्या आधारावर रडणाऱ्या स्वर्ग आणि पृथ्वीने थरथरत असताना मनाने त्याच्याकडे पाहिले, जिथे सूर्य उगवतो आणि तेजाने चमकतो — अशा त्या देवतेला आपण कोणत्या देवतेला समर्पण करावे? पाणी खरोखरच विशाल आहे. तोच पाणी आहे.