भायै दार्वाहारं प्रभाया ऽ अग्न्येधं ब्रध्नस्य विष्टपायाभिषेक्तारं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्टारं देवलोकाय पेशितारं मनुष्यलोकाय प्रकरितारꣳ सर्वेभ्यो लोकेभ्यो ऽ उपसेक्तारम् अव ऽ ऋत्यै वधायोपमन्थितारं मेधाय वासःपल्पूलीं प्रकामाय रजयित्रीम्
प्रकाशासाठी लाकूड आणणारा, तेजासाठी अग्नी पेटवणारा, यज्ञासाठी अभिषेक करणारा, समृद्धीसाठी वाढवणारा, सर्वोच्च लोकासाठी सेवक, देवांच्या लोकासाठी दूत, माणसांच्या लोकासाठी सांगणारा, सर्व लोकांसाठी मदतनीस, परतण्यासाठी दळणारा, बुध्दीला वस्त्र धुणारा, इच्छेसाठी रंगवणारा.
ऋतये स्तेनहृदयं वैरहत्याय पिशुनं विविक्त्यै क्षत्तारम् औपद्रष्ट्र्यायानुक्षत्तारं बालायानुचरं भूम्ने परिष्कन्दं प्रियाय प्रियवादिनम् अरिष्ट्या ऽ अश्वसादꣳ स्वर्गाय लोकाय भागदुघं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्टारम्
सत्यासाठी मनाने चोर, वैर मारण्यासाठी चुगली करणारा, विवेकासाठी कारभारी, देखरेखीसाठी निरीक्षक, मुलासाठी मदतनीस, समृद्धीसाठी भटकणारा, प्रेमासाठी गोड बोलणारा, सुरक्षिततेसाठी घोडा वश करणारा, स्वर्गासाठी दुध काढणारा, सर्वोच्च लोकासाठी सेवक.
मन्यवे ऽयस्तापं क्रोधाय निसरं योगाय योक्तारꣳ शोकायाभिसर्तारं क्षेमाय विमोक्तारम् उत्कीलेभ्यस् त्रिष्ठिनं वपुषे मानस्कृतꣳ शीलायाञ्जनीकारीं निर्ऋत्यै कोशकारीं यमायासूम्
रागासाठी जो जाळतो, क्रोधासाठी जो धावतो, संयमासाठी जो बांधतो, दुःखासाठी जो मागे लागतो, कल्याणासाठी जो सोडवतो, त्रिकोणी खिळ्यासाठी, तेजासाठी मनाने घडवलेला, वर्तनासाठी काजळ लावणारा, नाशासाठी आवरण करणारा, संयमासाठी दोर.
यमाय यमसूम् अथर्वभ्यो ऽवतोकाꣳ संवत्सराय पर्यायिणीं परिवत्सरायाविजाताम् इदावत्सरायातीत्वरीम् इद्वत्सरायातिष्कद्वरीं वत्सराय विजर्जराꣳ संवत्सराय पलिक्नीम् ऋभुभ्यो ऽजिनसंधꣳ साध्येभ्यश् चर्मम्नम्
संयमासाठी दोर, अथर्वांसाठी जपलेले, वर्षासाठी फिरणारे, अर्धवर्षासाठी अजन्म, सध्याच्या वर्षासाठी संपणारे, गेल्या वर्षासाठी गेलेले, वर्षासाठी जीर्ण, वर्षासाठी पांढरट केसांचे, ऋभूंसाठी कातडी जोडणारे, साध्यांसाठी कातडी ताणणारे.
सरोभ्यो धैवरम् उपस्थावराभ्यो दाशं वैशन्ताभ्यो बैन्दं नड्वलाभ्यः शौष्कलं पाराय मार्गारम् अवराय केवर्तं तीर्थेभ्य ऽ आन्दं विषमेभ्यो मैनालꣳ स्वनेभ्यः पर्णकं गुहाभ्यः किरातꣳ सानुभ्यो जम्भकं पर्वतेभ्यः किम्पूरुषम्
बीभत्सायै पौल्कसं वर्णाय हिरण्यकारं तुलायै वाणिजं पश्चादोषाय ग्लाविनं विश्वेभ्यो भूतेभ्यः सिध्मलं भूत्यै जागरणम् अभूत्यै स्वपनम् आर्त्यै जनवादिनं व्यृद्ध्या ऽ अपगल्भꣳ सꣳशराय प्रच्छिदम्
घृणेसाठी पौलकस, रंगासाठी सोनार, काट्यासाठी व्यापारी, संध्याकाळीसाठी थकलेला, सर्व सृष्टीसाठी राखेसारखा, समृद्धीसाठी जागरण, विपत्तीसाठी झोप, दुःखासाठी निंदा करणारा, वाढीसाठी बढाईखोर, भांडणासाठी फूट पाडणारा.
अक्षराजाय कितवं कृतायादिनवदर्शं त्रेतायै कल्पिनं द्वापरायाधिकल्पिनम् आस्कन्दाय सभास्थाणुं मृत्यवे गोव्यच्छम् अन्तकाय गोघातं क्षुधे यो गां विकृन्तन्तं भिक्षमाण ऽ उपतिष्ठति दुष्कृताय चरकाचार्यं पाप्मने सैलगम्
फासेच्या राजासाठी जुगारी, जिंकलेल्या फासासाठी नवीन दाखवलेला, तिसऱ्या फासासाठी मांडणारा, चौथ्या फासासाठी पुढे मांडणारा, उडी मारणाऱ्यासाठी सभेतील खांब, मृत्यूसाठी गायी मारणारा, अंतासाठी गायी कापणारा, भुकेसाठी जो गायी कापणाऱ्याजवळ भीक मागतो, पापकर्मासाठी भटकणारा गुरु, पापासाठी डोंगरात राहणारा.
प्रतिश्रुत्काया ऽ अर्तनं घोषाय भषम् अन्ताय बहुवादिनम् अनन्ताय मूकꣳ शब्दायाडम्बराघातं महसे वीणावादं क्रोशाय तूणवध्मम् अवरस्पराय शङ्खध्मं वनाय वनपम् अन्यतोरण्याय दावपम्
प्रतिध्वनीसाठी ओरडणारा, आवाजासाठी भुंकणारा, शेवटी बोलका, अंतहीनासाठी मूक, गोंगाटासाठी ढोल वाजवणारा, मोठेपणासाठी वीणा वाजवणारा, रडण्यासाठी बासरी वाजवणारा, हलक्या आवाजासाठी शंख फुंकणारा, जंगलासाठी वनकरी, दुसऱ्या अरण्यासाठी आग लावणारा.
नर्माय पुꣳश्चलूꣳ हसाय कारिं यादसे शाबल्यां ग्रामण्यं गणकम् अभिक्रोशकं तान् महसे वीणावादं पाणिघ्नं तूणवध्मं तान् नृतायानन्दाय तलवम्
मजेसाठी वेश्यावृत्ती करणारी, हास्यासाठी विनोदी, यादवासाठी चित्ताकर्षक, गावासाठी लेखनिक, हाक मारणाऱ्यांसाठी ते, मोठेपणासाठी वीणा वाजवणारा, हात मारणाऱ्यासाठी बासरी वाजवणारा, नृत्य आणि आनंदासाठी टाळ वाजवणारा.
अग्नये पीवानं पृथिव्यै पीठसर्पिणं वायवे चाण्डालम् अन्तरिक्षाय वꣳशनर्तिनं दिवे खलतिꣳ सूर्याय हर्यक्षं नक्षत्रेभ्यः किर्मिरं चन्द्रमसे किलासम् अह्ने शुक्लं पिङ्गाक्षꣳ रात्र्यै कृष्णं पिङ्गाक्षम्
अग्नीला जाड, पृथ्वीला आसन पसरवणारा, वायूसाठी अस्पृश्य, आकाशासाठी वंश नाचणारा, दिव्यासाठी खोदणारा, सूर्याला पिवळा घोडा, तारांसाठी किडा, चंद्रासाठी कोढी, दिवसासाठी पांढरा, पिंगट डोळ्यांचा, रात्रीसाठी काळा, पिंगट डोळ्यांचा.
अथैतान् अष्टौ विरूपान् आ लभते ऽतिदीर्घं चातिह्रस्वं चातिस्थूलं चातिकृशं चातिशुक्लं चातिकृष्णं चातिकुल्वं चातिलोमशं च । अशूद्रा ऽ अब्राह्मणास् ते प्राजापत्याः । मागधः पुꣳश्चली कितवः क्लीबो ऽशूद्रा ऽ अब्राह्मणास् ते प्राजापत्याः
आता, हे आठ विकृत मिळतात : फार उंच, फार ठेंगणे, फार जाड, फार सडपातळ, फार पांढरे, फार काळे, फार टक्कल, फार केसाळ. हे ना शूद्र, ना ब्राह्मण — हे प्रजापतीचे आहेत. मागध, वेश्या, जुगारी, नपुंसक — हेही ना शूद्र, ना ब्राह्मण, हे प्रजापतीचे आहेत.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम्
त्या पुरुषाचे हजार डोके, हजार डोळे, हजार पाय आहेत. तो सर्वत्र पृथ्वी व्यापून, दहा बोटे उंच उभा आहे.
पुरुषऽएवेदꣳ सर्वं यद् भूतं यच् च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति
हे सर्व काही तो पुरुषच आहे — जे झाले आणि जे होणार आहे. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे, जे अन्नामुळे वाढते.
एतावान् अस्य महिमातो ज्यायाꣳश् च पूरुषः । पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि
त्याची हीच महती, पण पुरुष याहूनही मोठा आहे. सर्व सृष्टी त्याच्या एका भागात आहे; त्याचे तीन भाग अमर आहेत, स्वर्गात.
त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने ऽ अभि
त्या पुरुषाचे तीन भाग वर गेले; एक भाग पुन्हा इथे जन्माला आला. त्यातून तो सर्वत्र पसरला, जे खातात आणि जे खात नाहीत त्यात.
तस्माद् विराड् अजायत विराजो ऽ अधि पूरुषः । स जातो ऽ अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः
त्याच्यापासून विराज जन्मला, विराजपासून पुरुष. जन्मल्यानंतर तो मागे आणि पुढे पृथ्वीच्या पलीकडे पसरला.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूꣳस् ताꣳश् चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश् च ये
त्या सर्वस्वी यज्ञातून साजूक तूप जमा झाले. त्याने प्राण्यांची निर्मिती केली — आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत
त्या सर्वस्वी यज्ञातून ऋच आणि साम निर्माण झाले; छंद निर्माण झाले; यजुसही त्यातून जन्मले.
तस्माद् अश्वा ऽ अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता ऽ अजावयः
त्यातून घोडे आणि दोन ओळी दात असणारे प्राणी जन्मले; त्यातून गायी, आणि त्यातून बकऱ्या व मेंढ्या जन्मले.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः । तेन देवा ऽ अयजन्त साध्या ऽ ऋषयश् च ये
त्या यज्ञाला त्यांनी कुशावर शिंपडले, जो पुरुष प्रारंभी जन्मला. त्या यज्ञाने देव, साध्य आणि ऋषी यज्ञ करीत.
यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा ऽ उच्येते
जेव्हा त्या पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत वाटले? त्याचे तोंड कोणते होते? त्याच्या बाहू कोणत्या? त्याच्या मांडी आणि पाय कोणते होते, असे विचारले जाते.
ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो ऽ अजायत
त्याचे तोंड ब्राह्मण झाले; त्याच्या बाहू क्षत्रिय झाले; त्याच्या मांडी वैश्य झाले; आणि त्याच्या पायांतून शूद्र जन्माला आला.
चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो ऽ अजायत । श्रोत्राद् वायुश् च प्राणश् च मुखाद् अग्निर् अजायत
त्याच्या मनातून चंद्र निर्माण झाला; डोळ्यांतून सूर्य उत्पन्न झाला; कानांतून वारा आणि श्वास निर्माण झाले; आणि तोंडातून अग्नि जन्माला आला.
नाभ्या ऽ आसीद् अन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत । पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाꣳऽ अकल्पयन्
त्याच्या नाभीतून आकाश निर्माण झाले; डोक्यातून स्वर्ग विस्तारला; पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली; कानांतून दिशा निर्माण झाल्या; अशा प्रकारे सर्व लोकांची रचना झाली.
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत । वसन्तो ऽस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म ऽ इध्मः शरद् धविः
देवतांनी पुरुषाला आहुती म्हणून घेऊन यज्ञ केला; त्या यज्ञात वसंत ऋतू तूप होता, उन्हाळा समिधा होती, आणि शरद ऋतू आहुती होती.
सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद् यज्ञं तन्वाना ऽ अबध्नन् पुरुषं पशुम्
त्या यज्ञाचे सात वेढे होते; एकोणीस समिधा होत्या. देवतांनी यज्ञ करताना पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
देवतांनी यज्ञानेच यज्ञ केला; हेच पहिले धर्म होते. त्यांनी त्या यज्ञाच्या सामर्थ्याने स्वर्गाची महानता प्राप्त केली, जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात.
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तताग्रे । तस्य त्वष्टा विदधद् रूपम् एति तन् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे
पाण्यांतून पृथ्वीचा सार गोळा झाला आणि त्यातून विश्वकर्ता प्रारंभी प्रकट झाला. त्वष्ट्याने त्याचे रूप घडवले; तेच प्रारंभी मर्त्यांचे दैवत झाले.
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय
मी त्या महान पुरुषाला ओळखले आहे, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे आणि अंधारापलीकडे आहे. त्याला ओळखल्यावरच मृत्यूच्या पलीकडे जाता येते; मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही.
प्रजापतिश् चरति गर्भे ऽअन्तर् अजायमानो बहुधा वि जायते । तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास् तस्मिन् ह तस्थुर् भुवनानि विश्वा
प्रजापती गर्भात फिरतो, अजन्मा असूनही अनेक प्रकारे जन्म घेतो. ज्ञानी त्याचे मूळ पाहतात; सर्व जग त्याच्यात स्थिर आहे.
सरोवरांसाठी मासेमारी करणारा, स्थिर पाण्यांसाठी तिथेच राहणारा, दलदलीसाठी सेवा करणारा, गवताळांसाठी गवत कापणारा, कोरड्या जमिनींसाठी होडीतून नेणारा, ओलांडण्यासाठी नावाडी, घाटांसाठी पार करणारा, कठीण जागांसाठी खाणकाम करणारा, घुमणाऱ्या जागांसाठी पान फुंकणारा, गुहेसाठी शिकारी, डोंगर उतारांसाठी दाबणारा, पर्वतांसाठी किम्पुरुष.