तत् सवितुर् वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयत्
आपण सावितृ देवतेचे श्रेष्ठ तेज ध्यानात धरतो; तो आमचे विचार प्रेरित करो.
विश्वानि देव सवितर् दुरितानि परा सुव । यद् भद्रं तन् न ऽ आ सुव
हे देव सावित्या, आमची सर्व दुःखे दूर कर; जे काही शुभ आहे, ते आमच्याकडे आण.
विभक्तारꣳ हवामहे वसोश् चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षसम्
आपण वसुच्या उत्तम संपत्तीचा विभाग करणारा, सर्वांना पाहणारा साविता याला हाक मारतो.
ब्रह्मणे ब्राह्मणं क्षत्राय राजन्यं मरुद्भ्यो वैश्यं तपसे शूद्रं तमसे तस्करं नारकाय वीरहणं पाप्मने क्लीबम् आक्रयाया ऽ अयोगुं कामाय पुꣳश्चलूम् अतिक्रुष्टाय मागधम्
ब्राह्मणपणासाठी ब्राह्मण, राज्यासाठी क्षत्रिय, मरुतांसाठी वैश्य, तपासाठी शूद्र, अंधारासाठी चोर, नरकासाठी वीरहंता, पापासाठी नपुंसक, विक्रीसाठी लोहार, इच्छेसाठी वेश्या, आणि बहिष्कृतांसाठी मागध.
नृत्ताय सूतं गीताय शैलूषं धर्माय सभाचरं नरिष्ठायै भीमलं नर्माय रेभꣳ हसाय कारिम् आनन्दाय स्त्रीषखं प्रमदे कुमारीपुत्रं मेधायै रथकारं धैर्याय तक्षाणम्
नृत्यासाठी सूत, गाण्यासाठी शैलूष, धर्मासाठी सभासद, संकटासाठी भिमल, विनोदासाठी रेब, हसण्यासाठी कारी, आनंदासाठी स्त्रीसखा, उल्हासासाठी कुमारिकेचा मुलगा, बुध्दीला रथकार, धैर्यासाठी सुतार.
तपसे कौलालं मायायै कर्मारꣳ रूपाय मणिकारꣳ शुभे वपꣳ शरव्याया ऽ इषुकारꣳ हेत्यै धनुष्कारं कर्मणे ज्याकारं दिष्टाय रज्जुसर्जं मृत्यवे मृगयुम् अन्तकाय श्वनिनम्
तपासाठी कुंभार, मायेसाठी लोहार, रूपासाठी मणिकार, शुभेसाठी विणकर, बाणासाठी बाणकार, शस्त्रासाठी धनुष्यकार, कामासाठी दोर करणारा, नशिबासाठी दोर वळणारा, मृत्यूसाठी शिकारी, संहारासाठी कुत्र्यांचा राखणारा.
नदीभ्यः पौञ्जिष्ठम् ऋक्षीकाभ्यो नैषादं पुरुषव्याघ्राय दुर्मदं गन्धर्वाप्सरोभ्यो व्रात्यं प्रयुग्भ्य ऽ उन्मत्तꣳ सर्पदेवजनेभ्यो ऽप्रतिपदमयेभ्यः कितवम् ईर्यताया ऽ अकितवं पिशाचेभ्यो बिदलकारीं यातुधानेभ्यः कण्टकीकारीम्
नद्यांसाठी मच्छीमार, रिक्षींसाठी निषाद, पुरुषसिंहासाठी दुर्मद, गंधर्व-अप्सरांसाठी व्रात्य, सेवकांसाठी वेडा, सर्पदेवतांसाठी घर नसलेला, जुगाऱ्यांसाठी फसवणारा, न जुगाऱ्यांसाठी राक्षस, पिशाचांसाठी बांबू फाडणारा, यातुधानांसाठी काटेरी करणारा.
संधये जारं गेहायोपपतिम् आर्त्यै परिवित्तं निर्ऋत्यै परिविविदानम् अराद्ध्या ऽ एदिधिषुःपतिं निष्कृत्यै पेशस्कारीꣳ संज्ञानाय स्मरकारीं प्रकामोद्यायोपसदं वर्णायानुरुधं बलायोपदाम्
संयोगासाठी परपुरुष, घरासाठी उपपत, दुःखासाठी परित्यक्त, नाशासाठी विश्वासघातकी, अपयशासाठी वंध्येचा नवरा, प्रायश्चित्तासाठी कुशल कारागीर, स्मरणासाठी स्मरण करणारा, उत्कट इच्छेसाठी प्रियकर, रंगासाठी मागे जाणारा, बळासाठी मदतनीस.
उत्सादेभ्यः कुब्जं प्रमुदे वामनं द्वार्भ्यः स्रामꣳ स्वप्नायान्धम् अधर्माय बधिरं पवित्राय भिषजं प्रज्ञानाय नक्षत्रदर्शम् आशिक्षायै प्रश्निनम् उपशिक्षाया ऽ अभिप्रश्निनं मर्यादायै प्रश्नविवाकम्
विकृतीसाठी कुबडा, आनंदासाठी ठेंगू, दारासाठी लंगडा, झोपेसाठी आंधळा, अधर्मासाठी बहिरा, शुद्धीसाठी वैद्य, ज्ञानासाठी नक्षत्र पाहणारा, शिक्षेसाठी विचारणारा, पुढील शिक्षेसाठी पुन्हा विचारणारा, मर्यादेसाठी न्यायाधीश.
अर्मेभ्यो हस्तिपं जवायाश्वपं पुष्ट्यै गोपालं वीर्यायाविपालं तेजसे ऽजपालम् इरायै कीनाशं कीलालाय सुराकारं भद्राय गृहपꣳ श्रेयसे वित्तधम् आध्यक्ष्यायानुक्षत्तारम्
हत्तींसाठी हत्तीपाल, वेगासाठी घोड्यांचा सांभाळणारा, पोषणासाठी गवळी, बळासाठी मेंढपाळ, तेजासाठी बोकडपाल, अन्नासाठी नांगरवाला, पिण्यासाठी मद्य बनवणारा, शुभेसाठी गृहस्थ, संपत्तीसाठी खजिनदार, देखरेखीकरिता निरीक्षक.
भायै दार्वाहारं प्रभाया ऽ अग्न्येधं ब्रध्नस्य विष्टपायाभिषेक्तारं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्टारं देवलोकाय पेशितारं मनुष्यलोकाय प्रकरितारꣳ सर्वेभ्यो लोकेभ्यो ऽ उपसेक्तारम् अव ऽ ऋत्यै वधायोपमन्थितारं मेधाय वासःपल्पूलीं प्रकामाय रजयित्रीम्
प्रकाशासाठी लाकूड आणणारा, तेजासाठी अग्नी पेटवणारा, यज्ञासाठी अभिषेक करणारा, समृद्धीसाठी वाढवणारा, सर्वोच्च लोकासाठी सेवक, देवांच्या लोकासाठी दूत, माणसांच्या लोकासाठी सांगणारा, सर्व लोकांसाठी मदतनीस, परतण्यासाठी दळणारा, बुध्दीला वस्त्र धुणारा, इच्छेसाठी रंगवणारा.
ऋतये स्तेनहृदयं वैरहत्याय पिशुनं विविक्त्यै क्षत्तारम् औपद्रष्ट्र्यायानुक्षत्तारं बालायानुचरं भूम्ने परिष्कन्दं प्रियाय प्रियवादिनम् अरिष्ट्या ऽ अश्वसादꣳ स्वर्गाय लोकाय भागदुघं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्टारम्
सत्यासाठी मनाने चोर, वैर मारण्यासाठी चुगली करणारा, विवेकासाठी कारभारी, देखरेखीसाठी निरीक्षक, मुलासाठी मदतनीस, समृद्धीसाठी भटकणारा, प्रेमासाठी गोड बोलणारा, सुरक्षिततेसाठी घोडा वश करणारा, स्वर्गासाठी दुध काढणारा, सर्वोच्च लोकासाठी सेवक.
मन्यवे ऽयस्तापं क्रोधाय निसरं योगाय योक्तारꣳ शोकायाभिसर्तारं क्षेमाय विमोक्तारम् उत्कीलेभ्यस् त्रिष्ठिनं वपुषे मानस्कृतꣳ शीलायाञ्जनीकारीं निर्ऋत्यै कोशकारीं यमायासूम्
रागासाठी जो जाळतो, क्रोधासाठी जो धावतो, संयमासाठी जो बांधतो, दुःखासाठी जो मागे लागतो, कल्याणासाठी जो सोडवतो, त्रिकोणी खिळ्यासाठी, तेजासाठी मनाने घडवलेला, वर्तनासाठी काजळ लावणारा, नाशासाठी आवरण करणारा, संयमासाठी दोर.
यमाय यमसूम् अथर्वभ्यो ऽवतोकाꣳ संवत्सराय पर्यायिणीं परिवत्सरायाविजाताम् इदावत्सरायातीत्वरीम् इद्वत्सरायातिष्कद्वरीं वत्सराय विजर्जराꣳ संवत्सराय पलिक्नीम् ऋभुभ्यो ऽजिनसंधꣳ साध्येभ्यश् चर्मम्नम्
संयमासाठी दोर, अथर्वांसाठी जपलेले, वर्षासाठी फिरणारे, अर्धवर्षासाठी अजन्म, सध्याच्या वर्षासाठी संपणारे, गेल्या वर्षासाठी गेलेले, वर्षासाठी जीर्ण, वर्षासाठी पांढरट केसांचे, ऋभूंसाठी कातडी जोडणारे, साध्यांसाठी कातडी ताणणारे.
सरोभ्यो धैवरम् उपस्थावराभ्यो दाशं वैशन्ताभ्यो बैन्दं नड्वलाभ्यः शौष्कलं पाराय मार्गारम् अवराय केवर्तं तीर्थेभ्य ऽ आन्दं विषमेभ्यो मैनालꣳ स्वनेभ्यः पर्णकं गुहाभ्यः किरातꣳ सानुभ्यो जम्भकं पर्वतेभ्यः किम्पूरुषम्
बीभत्सायै पौल्कसं वर्णाय हिरण्यकारं तुलायै वाणिजं पश्चादोषाय ग्लाविनं विश्वेभ्यो भूतेभ्यः सिध्मलं भूत्यै जागरणम् अभूत्यै स्वपनम् आर्त्यै जनवादिनं व्यृद्ध्या ऽ अपगल्भꣳ सꣳशराय प्रच्छिदम्
घृणेसाठी पौलकस, रंगासाठी सोनार, काट्यासाठी व्यापारी, संध्याकाळीसाठी थकलेला, सर्व सृष्टीसाठी राखेसारखा, समृद्धीसाठी जागरण, विपत्तीसाठी झोप, दुःखासाठी निंदा करणारा, वाढीसाठी बढाईखोर, भांडणासाठी फूट पाडणारा.
अक्षराजाय कितवं कृतायादिनवदर्शं त्रेतायै कल्पिनं द्वापरायाधिकल्पिनम् आस्कन्दाय सभास्थाणुं मृत्यवे गोव्यच्छम् अन्तकाय गोघातं क्षुधे यो गां विकृन्तन्तं भिक्षमाण ऽ उपतिष्ठति दुष्कृताय चरकाचार्यं पाप्मने सैलगम्
फासेच्या राजासाठी जुगारी, जिंकलेल्या फासासाठी नवीन दाखवलेला, तिसऱ्या फासासाठी मांडणारा, चौथ्या फासासाठी पुढे मांडणारा, उडी मारणाऱ्यासाठी सभेतील खांब, मृत्यूसाठी गायी मारणारा, अंतासाठी गायी कापणारा, भुकेसाठी जो गायी कापणाऱ्याजवळ भीक मागतो, पापकर्मासाठी भटकणारा गुरु, पापासाठी डोंगरात राहणारा.
प्रतिश्रुत्काया ऽ अर्तनं घोषाय भषम् अन्ताय बहुवादिनम् अनन्ताय मूकꣳ शब्दायाडम्बराघातं महसे वीणावादं क्रोशाय तूणवध्मम् अवरस्पराय शङ्खध्मं वनाय वनपम् अन्यतोरण्याय दावपम्
प्रतिध्वनीसाठी ओरडणारा, आवाजासाठी भुंकणारा, शेवटी बोलका, अंतहीनासाठी मूक, गोंगाटासाठी ढोल वाजवणारा, मोठेपणासाठी वीणा वाजवणारा, रडण्यासाठी बासरी वाजवणारा, हलक्या आवाजासाठी शंख फुंकणारा, जंगलासाठी वनकरी, दुसऱ्या अरण्यासाठी आग लावणारा.
नर्माय पुꣳश्चलूꣳ हसाय कारिं यादसे शाबल्यां ग्रामण्यं गणकम् अभिक्रोशकं तान् महसे वीणावादं पाणिघ्नं तूणवध्मं तान् नृतायानन्दाय तलवम्
मजेसाठी वेश्यावृत्ती करणारी, हास्यासाठी विनोदी, यादवासाठी चित्ताकर्षक, गावासाठी लेखनिक, हाक मारणाऱ्यांसाठी ते, मोठेपणासाठी वीणा वाजवणारा, हात मारणाऱ्यासाठी बासरी वाजवणारा, नृत्य आणि आनंदासाठी टाळ वाजवणारा.
अग्नये पीवानं पृथिव्यै पीठसर्पिणं वायवे चाण्डालम् अन्तरिक्षाय वꣳशनर्तिनं दिवे खलतिꣳ सूर्याय हर्यक्षं नक्षत्रेभ्यः किर्मिरं चन्द्रमसे किलासम् अह्ने शुक्लं पिङ्गाक्षꣳ रात्र्यै कृष्णं पिङ्गाक्षम्
अग्नीला जाड, पृथ्वीला आसन पसरवणारा, वायूसाठी अस्पृश्य, आकाशासाठी वंश नाचणारा, दिव्यासाठी खोदणारा, सूर्याला पिवळा घोडा, तारांसाठी किडा, चंद्रासाठी कोढी, दिवसासाठी पांढरा, पिंगट डोळ्यांचा, रात्रीसाठी काळा, पिंगट डोळ्यांचा.
अथैतान् अष्टौ विरूपान् आ लभते ऽतिदीर्घं चातिह्रस्वं चातिस्थूलं चातिकृशं चातिशुक्लं चातिकृष्णं चातिकुल्वं चातिलोमशं च । अशूद्रा ऽ अब्राह्मणास् ते प्राजापत्याः । मागधः पुꣳश्चली कितवः क्लीबो ऽशूद्रा ऽ अब्राह्मणास् ते प्राजापत्याः
आता, हे आठ विकृत मिळतात : फार उंच, फार ठेंगणे, फार जाड, फार सडपातळ, फार पांढरे, फार काळे, फार टक्कल, फार केसाळ. हे ना शूद्र, ना ब्राह्मण — हे प्रजापतीचे आहेत. मागध, वेश्या, जुगारी, नपुंसक — हेही ना शूद्र, ना ब्राह्मण, हे प्रजापतीचे आहेत.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम्
त्या पुरुषाचे हजार डोके, हजार डोळे, हजार पाय आहेत. तो सर्वत्र पृथ्वी व्यापून, दहा बोटे उंच उभा आहे.
पुरुषऽएवेदꣳ सर्वं यद् भूतं यच् च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति
हे सर्व काही तो पुरुषच आहे — जे झाले आणि जे होणार आहे. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे, जे अन्नामुळे वाढते.
एतावान् अस्य महिमातो ज्यायाꣳश् च पूरुषः । पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि
त्याची हीच महती, पण पुरुष याहूनही मोठा आहे. सर्व सृष्टी त्याच्या एका भागात आहे; त्याचे तीन भाग अमर आहेत, स्वर्गात.
त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने ऽ अभि
त्या पुरुषाचे तीन भाग वर गेले; एक भाग पुन्हा इथे जन्माला आला. त्यातून तो सर्वत्र पसरला, जे खातात आणि जे खात नाहीत त्यात.
तस्माद् विराड् अजायत विराजो ऽ अधि पूरुषः । स जातो ऽ अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः
त्याच्यापासून विराज जन्मला, विराजपासून पुरुष. जन्मल्यानंतर तो मागे आणि पुढे पृथ्वीच्या पलीकडे पसरला.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूꣳस् ताꣳश् चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश् च ये
त्या सर्वस्वी यज्ञातून साजूक तूप जमा झाले. त्याने प्राण्यांची निर्मिती केली — आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत
त्या सर्वस्वी यज्ञातून ऋच आणि साम निर्माण झाले; छंद निर्माण झाले; यजुसही त्यातून जन्मले.
तस्माद् अश्वा ऽ अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता ऽ अजावयः
त्यातून घोडे आणि दोन ओळी दात असणारे प्राणी जन्मले; त्यातून गायी, आणि त्यातून बकऱ्या व मेंढ्या जन्मले.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः । तेन देवा ऽ अयजन्त साध्या ऽ ऋषयश् च ये
त्या यज्ञाला त्यांनी कुशावर शिंपडले, जो पुरुष प्रारंभी जन्मला. त्या यज्ञाने देव, साध्य आणि ऋषी यज्ञ करीत.
सरोवरांसाठी मासेमारी करणारा, स्थिर पाण्यांसाठी तिथेच राहणारा, दलदलीसाठी सेवा करणारा, गवताळांसाठी गवत कापणारा, कोरड्या जमिनींसाठी होडीतून नेणारा, ओलांडण्यासाठी नावाडी, घाटांसाठी पार करणारा, कठीण जागांसाठी खाणकाम करणारा, घुमणाऱ्या जागांसाठी पान फुंकणारा, गुहेसाठी शिकारी, डोंगर उतारांसाठी दाबणारा, पर्वतांसाठी किम्पुरुष.