केष्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश कान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि । एतद् ब्रह्मन्न् उपवल्हामसि त्वा किꣳ स्विन् नः प्रति वोचास्य् अत्र
कोणत्या ठिकाणी पुरुषाने प्रवेश केला? कोणती गोष्टी पुरुषात ठेवलेल्या आहेत? हे ब्रह्मन्, आम्ही तुला याबद्दल विचारतो; तू आम्हाला इथे काय सांगशील?
पञ्चस्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश तान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि । एतत् त्वात्र प्रतिमन्वानो ऽ अस्मि न मायया भवस्य् उत्तरो मत्
पाच ठिकाणी पुरुषाने प्रवेश केला; त्या गोष्टी पुरुषात ठेवलेल्या आहेत; मी तुला इथे शोधतो, मायेमुळे तू विचारात श्रेष्ठ नाहीस.
का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः । का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला
पूर्वीची इच्छा कोणती होती? मोठा वेग कोणता होता? पिलिप्पिला काय होते? पिशंगिला काय होते?
द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्वऽ आसीद् बृहद् वयः । अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला
आकाश ही पूर्वीची इच्छा होती; घोडा हा मोठा वेग होता; शेळी ही पिलिप्पिला होती; रात्र ही पिशंगिला होती.
का ऽ ईमरे पिशंगिला का ऽ ईं कुरुपिशंगिला । क ऽ ईम् आस्कन्दम् अर्षति क ऽ ईं पन्थां वि सर्पति
ही कोण पिशंगिला आहे? ही कोण कुरुपिशंगिला आहे? कोण फांदीवर उडी मारते? कोण रस्त्यावर सरपटत जाते?
अजारे पिशंगिला श्वावित् कुरुपिशंगिला । शश आस्कन्दम् अर्षत्य् अहिः पन्थां वि सर्पति
मेंढी म्हणजे पिशंगिला, कुत्रा म्हणजे कुरुपिशंगिला. ससा फांदीवर उडी मारतो, साप रस्त्यावर सरपटत जातो.
कत्य् अस्य विष्ठाः कत्य् अक्षराणि कति होमासः कतिधा समिद्धः । यज्ञस्य त्वा विदथा पृच्छम् अत्र कति होतार ऽ ऋतुशो यजन्ति
त्याच्या विष्ठा किती आहेत? अक्षरे किती आहेत? होम किती आहेत? किती प्रकारे अग्नी प्रज्वलित होतो? यज्ञाच्या सभेत मी तुला विचारतो, ऋतूनुसार किती पुरोहित यज्ञ करतात?
षड् अस्य विष्ठाः शतम् अक्षराण्य् अशीतिर् होमाः समिधो ह तिस्रः । यज्ञस्य ते विदथा प्र ब्रवीमि सप्त होतार ऋतुशो यजन्ति
त्याच्या सहा विष्ठा आहेत, शंभर अक्षरे आहेत, ऐंशी होम आहेत आणि तीन समिधा आहेत. यज्ञाच्या सभेत मी तुला सांगतो: सात पुरोहित ऋतूनुसार यज्ञ करतात.
को ऽ अस्य वेद भुवनस्य नाभिं को द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् । कः सूर्यस्य वेद बृहतो जनित्रं को वेद चन्द्रमसं यतोजाः
या जगाचा नाभी कोण जाणतो? आकाश, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष कोण जाणतो? सूर्याचा महान उगम कोण जाणतो? चंद्र कुठून जन्मला हे कोण जाणतो?
वेदाहम् अस्य भुवनस्य नाभिं वेद द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् । वेद सूर्यस्य बृहतो जनित्रं अथो वेद चन्द्रमसं यतोजाः
मी या जगाचा नाभी जाणतो. मी आकाश, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष जाणतो. मी सूर्याचा महान उगम जाणतो आणि चंद्र कुठून जन्मला हेही मला माहीत आहे.
पृच्छामि त्वा परम् अन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम
मी तुला पृथ्वीच्या शेवटच्या टोकाबद्दल विचारतो; मी तुला विचारतो, जगाचा नाभी कुठे आहे. मी तुला बलवान घोड्याच्या बीजाबद्दल विचारतो; मी तुला वाणीच्या सर्वोच्च स्थानाबद्दल विचारतो.
इयं वेदिः परो ऽ अन्तः पृथिव्या ऽ अयं यज्ञो यत्र भुवनस्य नाभिः । अयꣳ सोमो वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम
ही वेदी म्हणजे पृथ्वीचे शेवटचे टोक आहे; हा यज्ञ म्हणजे जगाचा नाभी आहे. हा सोम म्हणजे बलवान घोड्याचे बीज आहे; हे ब्रह्म म्हणजे वाणीचे सर्वोच्च स्थान आहे.
सुभूः स्वयम्भूः प्रथमो ऽन्तर् महत्य् अर्णवे । दधे ह गर्भम् ऋत्वियं यतो जातः प्रजापतिः
सुवंशीय, स्वयंभू, जो महाकल्पाच्या समुद्रात प्रथम होता, त्याने यज्ञाचा गर्भ ठेवला, ज्यापासून प्रजापती जन्मला.
होता यक्षत् प्रजापतिꣳ सोमस्य महिम्नः । जुषतां पिबतु सोमꣳ होतर् यज
पुरोहित सोमाच्या महिम्याने प्रजापतीचे आवाहन करतो. तो प्रसन्न होवो; पुरोहित यज्ञ करावा आणि सोम पिऊ दे.
प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव । यत्कामास् ते जुहुमस् तन् नो ऽ अस्तु । वयꣳ स्याम पतयो रयीणाम्
प्रजापती, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही ही सर्व रूपे व्यापू शकला नाही. तुझ्या ज्या इच्छा आहेत, त्या आम्ही यज्ञ करतो त्यासाठी, त्या आमच्या होवोत. आम्ही संपत्तीचे स्वामी होवो.
अश्वस् तूपरो गोमृगस् ते प्राजापत्याः कृष्णग्रीव ऽ आग्नेयो रराटे पुरस्तात् सारस्वती मेष्य् अधस्ताद्धन्वोर् आश्विनाव् अधोरामौ बाह्वोः सौमपौष्णः श्यामो नाभ्याꣳ सौर्ययामौ श्वेतश् च कृष्णश् च पार्श्वयोस् त्वाष्ट्रौ लोमशसक्थौ सक्थ्योर् वायव्यः श्वेतः पुच्छ ऽ इन्द्राय स्वपस्याय वेहद् वैष्णवो वामनः
रोहितो धूम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितस् ते सौम्या बभ्रुर् अरुणबभ्रुः शुकबभ्रुस् ते वारुणाः शितिरन्ध्रो ऽन्यतःशितिरन्ध्रः समन्तशितिरन्ध्रस् ते सावित्राः शितिबाहुर् अन्यतःशितिबाहुः समन्तशितिबाहुस् ते बार्हस्पत्याः पृषती क्षुद्रपृषती स्थूलपृषती ता मैत्रावरुण्यः
शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस् त ऽ आश्विनाः श्यॆतः श्येताक्षो ऽरुणस् ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा ऽ अवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः
शुद्ध केसांचे, सर्व शुद्ध केसांचे, मणी असलेले केस हे अश्विनांचे; पांढरा, पांढऱ्या डोळ्यांचा, अरुण हे रुद्र, पशुपतीचे; कान यमाचे; लेप लावलेले रौद्राचे; आकाशासारखे रूप पर्जन्याचे.
पृश्निस् तिरश्चीनपृश्निर् ऊर्ध्वपृश्निस् ते मारुताः फल्गूर् लोहितोर्णी पलक्षी ताः सारस्वत्यः प्लीहाकर्णः शुण्ठाकर्णो ऽद्ध्यालोहकर्णस् ते त्वाष्ट्राः कृष्णग्रीवः शितिकक्षो ऽञ्जिसक्थस् त ऽ ऐन्द्राग्नाः कृष्णाञ्जिर् अल्पाञ्जिर् महाञ्जिस् त ऽ उषस्याः
चित्ती, आडवे चित्ती, वरचे चित्ती हे मारुतांचे; फिकट, लाल शेपटीचे, डाग असलेले हे सरस्वतीचे; प्लीहा-कान, सोंड-कान, वरचे लोखंडी कान हे तवष्टृचे; काळा गळा, पांढरे डोळे, खूण असलेल्या मांड्या हे इंद्राग्नीचे; काळे बोट, लहान बोट, मोठे बोट हे उषेचे.
शिल्पा वैश्वदेव्यो रोहिण्यस् त्र्यवयो वाचे ऽविज्ञाता ऽ अदित्यै सरूपा धात्रे वत्सतर्यो देवानां पत्नीभ्यः
शिल्पकार हे वैश्वदेव्याचे, लाल रंगाच्या रोहिणीच्या, तीन वर्षांच्या वाचा, ओळखता न येणाऱ्या अदितीच्या, सारखी रूपे धात्राचे, वासरू देवांच्या पत्नींसाठी.
कृष्णग्रीवा ऽ आग्नेयाः शितिभ्रवो वसूनाꣳ रोहिता रुद्राणाꣳ श्वेता ऽ अवरोकिण ऽ आदित्यानां नभोरूपाः पार्जन्याः
काळ्या गळ्याचे अग्नीचे, पांढऱ्या डागांचे वसूंना, रक्तवर्ण रुद्रांचे, पांढरे आणि पाहणारे आदित्यांचे, आकाशासारखे रूप पर्जन्याचे.
उन्नत ऽ ऋषभो वामनस् त ऽ ऐन्द्रवैष्णवा ऽ उन्नतः शितिबाहुः शितिपृष्ठस् त ऽ ऐन्द्राबार्हस्पत्याः शुकरूपा वाजिनाः कल्माषा ऽ आग्निमारुताः श्यामाः पौष्णाः
उंच, वृषभ, बुटका हे इंद्र-विश्णूचे; उंच, पांढरे बाहू, पांढरी पाठ हे इंद्र-बृहस्पतीचे; वराहासारखे वेगवान; डागाळलेले अग्नी-मारुतांचे; काळे पौष्णाचे.
एता ऽ ऐन्द्राग्ना द्विरूपा ऽ अग्नीषोमीया वामना ऽ अनड्वाह ऽ आग्नावैष्णवा वशा मैत्रावरुण्योऽन्यत एन्यो ऽ मैत्र्यः
हे आहेत - इंद्र आणि अग्नी यांची जोडी, दोन रूपे असणारे; अग्नी आणि सोमाची जोडी, बुटके; अनड्वाह, अग्नी- विष्णू यांची जोडी, नम्र; मैत्रावरुणी, आणखी एक; मैत्री, आणखी एक.
कृष्णग्रीवा ऽ आग्नेया बभ्रवः सौम्याः श्वेता वायव्या ऽ अविज्ञाता ऽ अदित्यै सरूपा धात्रे वत्सतर्यो देवानां पत्नीभ्यः
काळ्या गळ्याच्या गाय अग्नीच्या, पिवळसर सोमाच्या, पांढऱ्या वायूच्या, ज्यांना ओळख नाहीत त्या अदितीच्या, सारखे दिसणारे धात्रीच्या, वासरं देवांच्या पत्नींसाठी.
कृष्णा भौमा धूम्रा ऽ आन्तरिक्षा बृहन्तो दिव्याः शबला वैद्युताः सिध्मास् तारकाः
काळ्या पृथ्वीच्या, धुरकट आकाशातील, मोठ्या दिव्याच्या, चित्ताकर्षक वीजेच्या, राखेसारख्या तारकांसाठी.
धूम्रान् वसन्ताया लभते श्वेतान् ग्रीष्माय कृष्णान् वर्षाभ्यो ऽरुणाञ्छरदे पृषतो हेमन्ताय पिशङ्गाञ्छिशिराय
वसंतासाठी धुरकट, उन्हाळ्यासाठी पांढऱ्या, पावसासाठी काळ्या, शरदासाठी तांबूस डाग असलेल्या, हिवाळ्यासाठी पिवळसर, थंडीसाठी तांबूस तपकिरी.
त्र्यवयो गायत्र्यै पञ्चावयस् त्रिष्टुभे दित्यवाहो जगत्यै त्रिवत्सा ऽ अनुष्टुभे तुर्यवाह ऽ उष्णिहे
तीन वर्षांच्या गाय गायत्रीसाठी, पाच वर्षांच्या त्रिष्टुभसाठी, दोन वर्षांचे जोडीदार जगतीसाठी, तीन वासरांची अनु्ष्टुभसाठी, चार वर्षांचे जोडीदार उष्णिहसाठी.
पष्ठवाहो विराज ऽ उक्षाणो बृहत्या ऽ ऋषभाः ककुभे ऽनड्वाहः पङ्क्त्यै धेनवो ऽतिच्छन्दसे
सहा वर्षांचे जोडीदार विराजसाठी, बैल बृहतीसाठी, वळू ककुभसाठी, अनड्वाह पंक्तीसाठी, गायी अतिच्छंदसाठी.
कृष्णग्रीवा ऽ आग्नेया बभ्रवः सौम्या ऽ उपध्वस्ताः सावित्रा वत्सतर्यः सारस्वत्यः श्यामाः पौष्णाः पृश्नयो मारुता बहुरूपा वैश्वदेवा वशा द्यावापृथिवीयाः
काळ्या गळ्याच्या गाय अग्नीच्या, पिवळसर सोमाच्या, उपध्वस्त सावित्रीच्या, वासरं सरस्वतीच्या, काळ्या पूषणाच्या, चित्री मारुतांच्या, अनेक रूपांची विश्वदेवांच्या, नम्र गायी द्यावा-पृथ्वीच्या.
उक्ताः संचरा ऽ एता ऽ ऐन्द्राग्नाः कृष्णाः वारुणाः पृश्नयो मारुताः कायास् तूपराः
हे सांगितले गेले आहेत फिरणारे - इंद्र-अग्नीची जोडी, काळ्या, वरुणाची जोडी, चित्री, मारुत, आणि सर्वात वरचे.
घोडा हा वरचा भाग आहे, गाय आणि हरिण हे तुझे, प्रजापतीपुत्रा. काळ्या गळ्याचा तो अग्नीचा, पुढे ठेवलेला; सरस्वतीची मेंढी खाली, वाळूत आहे; अश्विनांचे खालचे पोट; सौम्य आणि पौष्ण हे हात; काळा नाभीवर, सूर्याचे बाजूला; पांढरा आणि काळा हे दोन्ही पार्श्वभाग तवष्टृचे; केसाळ हे मांड्या, वायूचे; पांढरे शेपूट इंद्रासाठी, सुंदर स्वपस्यासाठी; मोठा वैष्णव बुटका आहे.
रक्तवर्ण, धुरकट-रक्तवर्ण, कर्कंधु-रक्तवर्ण हे तुझे, सौम्य; तपकिरी, अरुण-तपकिरी, पांढरे-तपकिरी हे वरुणाचे; पांढऱ्या खुणांचे, दुसरे पांढऱ्या खुणांचे, सर्वत्र पांढऱ्या खुणांचे हे सावित्रीचे; पांढऱ्या बाहूचे, दुसरे पांढऱ्या बाहूचे, सर्वत्र पांढऱ्या बाहूचे हे बृहस्पतीचे; चित्ती, लहान चित्ती, मोठी चित्ती या मैत्रावरुण्याच्या.