हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक ऽ आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम
सृष्टीच्या आरंभी हिरण्यगर्भ एकटा प्रकट झाला; तोच सर्व जगाचा स्वामी झाला. त्याने पृथ्वी आणि आकाश यांना आधार दिला. आपण कोणत्या देवतेला हे अर्पण करावे?
उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि । एष ते योनिः सूर्यस् ते महिमा । यस् ते ऽहन्त् संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते वायाव् अन्तरिक्षे महिमा संबभूव यस् ते दिवि सूर्ये महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये स्वाहा देवेभ्यः
उपयामाने तुला प्रजापतीसाठी उचलले आहे; तुला आनंदाने स्वीकारतो. हे तुझे गर्भस्थान; सूर्य तुझी महती आहे. वर्षात जी महती तुझ्या वाट्याला आली, वायूत आणि आकाशातील जी महती मिळाली, तसेच दिव्यात आणि सूर्यत जी महती मिळाली, त्या तुझ्या महतीस, प्रजापतीस आणि देवांना स्वाहा.
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक ऽ इद् राजा जगतो बभूव । य ऽ ईशे ऽ अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो एकटा श्वासात आणि डोळ्यांच्या पापण्यांच्या हालचालीत महान आहे, जो साऱ्या जिवंत आणि स्थिर गोष्टींचा राजा आहे, जो दोन पाय आणि चार पाय असणाऱ्यांचा स्वामी आहे, आपण कोणत्या देवतेला हे अर्पण करावे?
उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि । एष ते योनिश् चन्द्रस् ते महिमा । यस् ते रात्रौ संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते पृथिव्याम् अग्नौ महिमा संबभूव यस् ते नक्षत्रेषु चन्द्रमसि महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा
उपयामाने तुला प्रजापतीसाठी उचलले आहे; तुला आनंदाने स्वीकारतो. हे तुझे गर्भस्थान; चंद्र तुझी महती आहे. रात्री, वर्षात जी महती मिळाली, पृथ्वीवर अग्नीत जी महती मिळाली, तसेच नक्षत्रांमध्ये आणि चंद्रात जी महती मिळाली, त्या तुझ्या महतीस, प्रजापतीस आणि देवांना स्वाहा.
युञ्जन्ति ब्रध्नम् अरुषं चरन्तं परि तस्थुषः । रोचन्ते रोचना दिवि
ते तेजस्वी, लाल रंगाचा, सतत फिरणारा घोडा उचलतात, जो स्थिर असणाऱ्यांच्या भोवती फिरतो; आकाशात प्रकाश चमकतात.
युञ्जन्त्य् अस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे । शोणा धृष्णू नृवाहसा
ते त्याचे सुंदर, पिवळसर, भरघोस अँग असलेले घोडे रथाला जोडतात; हे लाल, धाडसी, पुरुषांना घेऊन जाणारे आहेत.
यद् वातो ऽ अपो ऽ अगनीगन् प्रियाम् इन्द्रस्य तन्वम् । एतꣳ स्तोतर् अनेन पथा पुनर् अश्वम् आ वर्तयासि नः
जेव्हा वारा, पाणी आणि अग्नी निघून जातात, तेव्हा इंद्राची प्रिय मूर्ती प्रकट होते. गायकांनो, या मार्गाने आमच्याकडे पुन्हा घोडा परत आणा.
वसवस् त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा । रुद्रास् त्वाञ्जन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा । आदित्यास् त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसा । भूर् भुवः स्वर् लाजी3ञ् छाची3न् यव्ये गव्यऽ एतद् अन्नम् अत्त देवा ऽ एतद् अन्नम् अद्धि प्रजापते
वासू गायत्री छंदाने तुला अभिषेक करो; रुद्र त्रैष्टुभ छंदाने तुला अभिषेक करो; आदित्य जगती छंदाने तुला अभिषेक करो. भूः, भुवः, स्वः—धान्य, लाह्या आणि दूध हे तुझे असो; हे अन्न आहे—देवतांनो, हे अन्न खा; प्रजापती, हे अन्न तूही खा.
कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः । किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत्
खरंच, कोण एकटा फिरतो? कोण पुन्हा जन्म घेतो? या थंडीसाठी उपाय काय? मोठं आच्छादन काय आहे?
सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत्
सूर्य एकटा फिरतो; चंद्र पुन्हा जन्म घेतो. या थंडीसाठी अग्नी उपाय आहे; पृथ्वी हे मोठं आच्छादन आहे.
का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः । का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला
पूर्वीची इच्छा काय होती? मोठं सामर्थ्य काय होतं? पिलिप्पिला काय होती? पिशंगिला काय होती?
द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्व ऽ आसीद् बृहद् वयः । अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला
आकाश ही पूर्वीची इच्छा होती; घोडा हे मोठं सामर्थ्य होतं. मेंढा पिलिप्पिला होता; रात्र पिशंगिला होती.
वायुष् ट्वा पचतैर् अवतु । असितग्रीवश् छागैः । न्यग्रोधश् चमसैः । शल्मलिर् वृद्ध्या । एष स्य राथ्यो वृषा । पड्भिश् चतुर्भिर् एद् अगन् । ब्रह्माकृष्णश् च नो ऽवतु । नमो ऽग्नये
वायू तुला शिजवलेल्या पदार्थांनी जपोत; काळ्या गळ्याच्या बकर्यांनी जपोत; वडाच्या पात्रांनी जपोत; शाल्मलीच्या वाढीने जपोत. हा रथाचा वृषभ आहे; तो चार पायांनी आला आहे. काळा ब्राह्मण आमचे रक्षण करो. अग्नीला नमस्कार.
सꣳशितो रश्मिना रथः सꣳशितो रश्मिना हयः । सꣳशितो अप्स्व् अप्सुजा ब्रह्मा सोमपुरोगवः
रथ दोरीने बांधलेला आहे, घोडा दोरीने बांधलेला आहे; पाण्यात, पाण्यात जन्मलेल्या मध्ये ब्रह्मा, सोमपान करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
स्वयं वाजिꣳस् तन्वं कल्पयस्व स्वयं यजस्व स्वयं जुषस्व । महिमा ते ऽन्येन न संनशे
स्वतःच आपली घोड्याची रूप बनव, स्वतःच यज्ञ कर, स्वतःच स्वीकार. तुझी महती दुसऱ्यामुळे कमी होत नाही.
न वा ऽ उ ऽ एतन् म्रियसे न रिष्यसि देवाꣳ२ऽ इद् एषि पथिभिः सुगेभिः । यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस् तत्र त्वा देवः सविता दधातु
खरंच, तू मरत नाहीस, नष्ट होत नाहीस; तू देवांच्या या चांगल्या मार्गांनी जातोस. जिथे सत्कर्म करणारे बसतात, जिथे तुझे लोक गेले आहेत, तिथेच देव सविता तुला नेवो.
प्राणाय स्वाहा । अपानाय स्वाहा । व्यानाय स्वाहा अम्बे ऽ अम्बिके ऽम्बालिके न मा नयति कश् चन । ससस्त्य् अश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम्
प्राणाला स्वाहा; अपानाला स्वाहा; व्यानाला स्वाहा. आई, अंबिका, अंबालिका, कोणीही मला दूर नेऊ नये. शुभ अश्व काम्पीलवाच्या समृद्धी देणाऱ्या स्त्रीकडे जावो.
गणानां त्वा गणपतिꣳ हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिꣳ हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिꣳ हवामहे वसो मम । आहम् अजानि गर्भधम् आ त्वम् अजासि गर्भधम्
आपण गणांचा प्रमुख, प्रिय व्यक्तींचा प्रिय, आणि धनाचा स्वामी अशा तुला आम्ही साद घालतो. हे वसु, तू माझा हो. मी गर्भ धारण करणारा जन्मलो, आणि तूही गर्भ धारण करणारा जन्मलास.
ता ऽ उभौ चतुरः पदः सम्प्र सारयाव स्वर्गे लोके प्रोर्णुवाथां वृषा वाजी रेतोधा रेतो दधातु
तुम्ही दोघेही, चार पाय असलेले, एकत्र पुढे चला; स्वर्गात तुमचा विस्तार होवो. वृषभ, घोडा आणि बीज वाहणारा बीज ठेवो.
उत्सक्थ्या ऽ अव गुदं धेहि सम् अञ्जिं चारया वृषन् । य स्त्रीणां जीवभोजनः
आसनावरून लपलेला भाग खाली सोड, वृषभाने तो त्याच ठिकाणी नेवो. तो स्त्रियांसाठी जीवन देणारे अन्न आहे.
यकासकौ शकुन्तिकाहलग् इति वञ्चति । आ हन्ति गभे पसो निगल्गलीति धारका
'यकासकौ, शकुंतिकाहलग' असे म्हणून तो फसवतो. तो प्राण्याच्या गर्भात 'निगलगलीती' असा आवाज करत आघात करतो.
यको ऽसकौ शकुन्तक ऽ आहलग् इति वञ्चति । विवक्षत ऽ इव ते मुखम् अध्वर्यो मा नस् त्वम् अभि भाषथाः
'यको, असकौ, शकुंतक, आहल्ग' असे म्हणून तो फसवतो. जणू काही बोलायचे आहे असे वाटते, पण हे अध्वर्यु, तुझे तोंड आमच्याशी जास्त बोलू नको.
माता च ते पिता च ते ऽग्रं वृक्षस्य रोहतः । प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिम् अतꣳसयत्
तुझी आई आणि वडील वाढणाऱ्या झाडाच्या टोकावर आहेत. 'प्रतिलामीती' असे म्हणून तुझ्या वडिलांनी गर्भात मुठ दाबली.
माता च ते पिता च ते ऽग्रे वृक्षस्य क्रीडतः । विवक्षत ऽइव ते मुखं ब्रह्मन् मा नस् त्वं वदो बहु
तुझी आई आणि वडील झाडाच्या टोकावर खेळत आहेत. जणू काही बोलायचे आहे असे वाटते, पण हे ब्राह्मण, तुझे तोंड आमच्याशी जास्त बोलू नको.
ऊर्ध्वम् एनाम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव । अथास्यै मध्यम् एधताꣳ शीते वाते पुनन्न् इव
तिला वर उचल, जणू काही डोंगरावर ओझे नेत आहेस तसे. मग तिचा मधला भाग वाढू दे, थंड वाऱ्याने शुद्ध होत असल्यासारखा.
ऊर्ध्वम् एनम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव । अथास्य मध्यम् एजतु शीते वाते पुनन्न् इव
त्याला वर उचल, जणू काही डोंगरावर ओझे नेत आहेस तसे. मग त्याचा मधला भाग हलू दे, थंड वाऱ्याने शुद्ध होत असल्यासारखा.
यद् अस्या ऽ अꣳहुभेद्याः कृधु स्थूलम् उपातसत् । मुष्काविदस्या ऽ एजतो गोशफे शकुलाव् इव
जेव्हा तिचे पाण्याचे पडदे जाड होतात आणि खाली बसतात, तेव्हा तिचे मूत्राशय गायीच्या टाचा हलतात तसे हालते.
यद् देवासो ललामगुं प्र विष्टीमिनम् आविषुः । सक्थ्ना देदिश्यते नारी सत्यस्याक्षिभुवो यथा
जेव्हा देवांनी अलंकार घातलेली, रुंद कंबरेची तिला प्रकट केले, तेव्हा ती तिच्या मांडीने चालवली जाते, जणू सत्याच्या डोळ्यांच्या कपाळांसारखी.
यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं पशु मन्यते । शूद्रा यद् अर्यजारा न पोषाय धनायति
जेव्हा हरिण ज्वारी खातो, तेव्हा तो स्वतःला गायींसारखा पोसलेला मानत नाही. जेव्हा शूद्र आर्य स्त्रीचा प्रियकर असतो, तेव्हा तो समृद्धीची इच्छा करत नाही.
अग्निः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्न् अग्निः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः । वायुः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन् वायुः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः । सूर्यः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्त् सूर्यः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः
अग्नी हा पशू होता; त्याच्याशी यज्ञ केला, त्याने तो लोक जिंकला. ज्या लोकात अग्नी आहे, तो लोक तुझा होईल; तू तो जिंकशील, हे पाणी पिऊन घे. वायू हा पशू होता; त्याच्याशी यज्ञ केला, त्याने तो लोक जिंकला. ज्या लोकात वायू आहे, तो लोक तुझा होईल; तू तो जिंकशील, हे पाणी पिऊन घे. सूर्य हा पशू होता; त्याच्याशी यज्ञ केला, त्याने तो लोक जिंकला. ज्या लोकात सूर्य आहे, तो लोक तुझा होईल; तू तो जिंकशील, हे पाणी पिऊन घे.