एकदा, विश्वाच्या आदिम रहस्यांची कथा सांगताना, ऋषी म्हणतात – पृथ्वी ही छंद आहे, तसेच वायुमंडळ छंद आहे, आकाश छंद आहे, वर्ष छंद आहे, तारे छंद आहेत. वाणी, मन, शेती, सोने, गाय, शेळी, घोडा – हे सर्व छंदरूप आहेत. यापुढे, अग्नी हा देवता आहे, वायु देवता आहे, सूर्य, चंद्र, वसूं, रुद्र, आदित्य, मरुतगण, सर्व देवता, बृहस्पती, इंद्र, वरुण – हे सर्व देवता आहेत. कथा पुढे सांगते, “तूच मुकुट आहेस, तूच अधिपती, तूच स्थिर आधार, वाहक, पृथ्वी. तू जीवनासाठी, तेजासाठी, शेतीसाठी, कल्याणासाठी समर्पित आहेस.” “तू नियंत्रणकर्ता, अधिपती, रोखणारा, स्थिर, समर्थ आहेस. पोषणासाठी, तेजासाठी, संपत्तीसाठी, समृद्धीसाठी मी तुला अभिषिक्त करतो. हे जग भरून टाक, पोकळी भर, दृढपणे बस. इंद्र, अग्नी, बृहस्पती यांनी तुला या गर्भात स्थापन केले. पृथ्वीवरील प्रिश्णि गायी सोम तयार करतात. देवांच्या जन्मकाळी, स्वर्गातील तीन तेजस्वी लोकांत वंश प्रकटले. सर्वांनी इंद्राचे गुणगान केले, जो महासागराचा स्वामी, उत्तम रथवान, खऱ्या अर्थाने बक्षीसांचा अधिपती आहे.” या सृष्टीच्या विविध रूपांना विविध संख्यांनी गुणिलेले आहे – वेगवान तिप्पट, तेज पंधरापट, आकाश सतरापट, आधार एकवीसपट, वर्षा अठरापट, उष्णता एकोणवीसपट, परत येणे सव्वीसपट, तेज बावीसपट, एकत्रीकरण तेवीसपट, गर्भ चोवीसपट, गर्भित पंचवीसपट, तेजशक्ती एकोणचाळीसपट, इच्छा एकतीसपट, पाया तेहेतीसपट, ब्रध्नाची व्याप्ती चौतीसपट, शिखर छत्तीसपट, फिरणे अठ्ठेचाळीसपट, पोषक चौपट. तू अग्नीचा अंश, दीक्षा-स्वामित्व, ब्रह्मस्पर्श, त्रैश्च छंद आहेस. तू इंद्राचा अंश, विष्णूचे स्वामित्व, सार्वभौमस्पर्श, पंधरापट छंद आहेस. तू पुरुषऋषींचा अंश, आधाराचा स्वामित्व, गर्भदाता स्पर्श, सतरापट छंद आहेस. तू मित्राचा अंश, वरुणाचे स्वामित्व, स्वर्गातील वर्षा, वायूचा स्पर्श, एकवीसपट छंद आहेस. तू वसूंचा अंश, रुद्रांचे स्वामित्व, चतु:पदांचा स्पर्श, चोवीसपट छंद आहेस. तू आदित्यांचा अंश, मरुतांचे स्वामित्व, गर्भितांचा स्पर्श, पंचवीसपट छंद आहेस. तू अदितीचा अंश, पूष्णाचे स्वामित्व, तेजाचा स्पर्श, एकोणचाळीसपट छंद आहेस. तू सवितृ देवाचा अंश, बृहस्पतीचे स्वामित्व, शुभ दिशांचा स्पर्श, चौपट छंद आहेस. तू ज्वारीचा अंश, ज्वारी नसलेल्यांचे स्वामित्व, संततीचा स्पर्श, चौव्वेचाळीसपट छंद आहेस. तू ऋभूंचा अंश, सर्व देवांचे स्वामित्व, प्राण्यांचा स्पर्श, तेहेतीसपट छंद आहेस. सहा आणि सहस्य, दोन हिवाळी ऋतु, हे अग्नीच्या अंतरंग आलिंगनासारखे आहेत; आकाश व पृथ्वी, जल व वनस्पती, अग्नी वेगवेगळे, मोठ्या श्रद्धेने, व्रतात स्थिर राहून सिद्ध व्हावेत. स्वर्ग व पृथ्वीमध्ये एकत्रित झालेले अग्नी, हे दोन हिवाळी ऋतु सिद्ध होऊन, देव इंद्ररूपाने प्रवेश करोत; त्या दैवीत्वाने, अंगेिरस, तू दृढपणे बस. एका छंदाने संततीचे अध्ययन झाले; प्रजापती अधिपती होता. तीन छंदांनी ब्रह्म निर्माण झाले; बृहस्पती अधिपती. पाच छंदांनी प्राणी निर्माण झाले; प्रजापती अधिपती. सात छंदांनी सप्तर्षी निर्माण झाले; आधाराचा अधिपती. नऊ छंदांनी पितर निर्माण झाले; अदिती अधिपती. अकरा छंदांनी ऋतु निर्माण झाले; ऋतुपती अधिपती. तेरा छंदांनी महिने निर्माण झाले; वर्ष अधिपती. पंधरा छंदांनी सार्वभौमत्व निर्माण झाले; इंद्र अधिपती. सतरापट छंदांनी पाळीव प्राणी निर्माण झाले; बृहस्पती अधिपती. एकोणवीस छंदांनी शूद्र व आर्य निर्माण झाले; दिवस-रात्र अधिपती. एकवीस छंदांनी एक खुराचे प्राणी निर्माण झाले; वरुण अधिपती. तेवीस छंदांनी लहान प्राणी निर्माण झाले; पूष्ण अधिपती. पंचवीस छंदांनी वन्य प्राणी निर्माण झाले; वायु अधिपती. सत्तावीस छंदांनी आकाश व पृथ्वी विस्तारले; वसू, रुद्र, आदित्य अनुक्रमे अधिपती. एकोणतीस छंदांनी वृक्ष निर्माण झाले; सोम अधिपती. एकतीस छंदांनी संतती निर्माण झाली; ज्वारी व अज्वारी अधिपती. तेहेतीस छंदांनी प्राणी बळकट झाले; प्रजापती, सर्वोच्च अधिपती. [जग भर, पोकळी भर, दृढ बस. इंद्र, अग्नी, बृहस्पती यांनी तुला या गर्भात स्थापन केले. प्रिश्णि गायी सोम तयार करतात. देवांच्या जन्मकाळी, स्वर्गातील तीन तेजस्वी लोकांत वंश प्रकटले. सर्वांनी इंद्राचे गुणगान केले, महासागराचा स्वामी, उत्तम रथवान, खऱ्या अर्थाने बक्षीसांचा अधिपती.] पुढे, अग्नीला विनंती केली जाते – “अग्नी, आमचे प्रतिस्पर्धी जन्मलेले असोत किंवा अजून जन्मले नसोत, त्यांना दूर कर. जाठवेदस, आमच्याशी सौम्य बोल, आम्ही निरापद राहू दे, तुझ्या त्रैगुण्य छायेत वास करू दे.” “शक्तीने, जन्मलेले वा अजन्म प्रतिस्पर्धी दूर कर. जाठवेदस, आमच्याशी सद्भावाने बोल, आम्ही असू, आमचे शत्रू दूर कर.” सोळापट छंद हे तेज व संपत्ती आहेत. चौव्वेचाळीस छंद हे तेजस्विता व संपत्ती आहेत. अग्नीचे मल हेच आहे; त्याचे नाव पाण्यात आहे; सर्व देव तुझे स्तवन करो. “घृतार्पण” – छंदाच्या पाठीवर बसलेले – आम्हाला संतती व संपत्ती दे, तु यज्ञ करत आहेस. अनेक छंदांची नावे सांगितली जातात – इवा, वरिव, शंभु, परिभू, आच्छ, मन, व्यच, सिंधु, समुद्र, शरीर, काकुप, त्रिकाकुप, काव्य, अंकुप, अक्षरपंक्ती, पदपंक्ती, विस्तारपंक्ती, क्षुरो भ्राज – हे सर्व छंद आहेत. पुढे, आच्छ, प्रच्छ, संयच, वियच, बृहच, रथंतर, निकाय, विविध, गिरा, भ्राज, संस्थुप, अनुष्टुप, इवा, वरिव, वय, वयस्कृच, विष्पर्धा, विशाल, छदी, दूरोहण, तंद्र, अंकांक – हेही छंद आहेत. “किरणाने सत्याला सत्यासाठी प्रवृत्त कर, गतांनी धर्माला धर्मासाठी प्रवृत्त कर, पाठलागाने स्वर्गाला स्वर्गासाठी प्रवृत्त कर, संबंध व मध्यप्रदेशाने मध्यप्रदेशासाठी प्रवृत्त कर, विरोध व पृथ्वीने पृथ्वीसाठी प्रवृत्त कर, आधार व पावसाने पावसासाठी प्रवृत्त कर, दिवसाच्या प्रसाराने दिवसासाठी, रात्रीच्या पाठलागाने रात्रीसाठी, वेगाने संपत्तीला संपत्तीकरिता, चिन्ह व आदित्यांनी आदित्यांसाठी.” “सूत्र व समृद्धीने, गती व श्रवणाने, सहाय्य व वनस्पतींनी, श्रेष्ठत्व व शरीरांनी, वयप्राप्ती व शिक्षणाने, विजय व तेजाने – प्रत्येकासाठी त्याच्यासाठी प्रवृत्त कर.” “तू पहिलं पाऊल आहेस, पहिल्या पावलासाठी तुला ठेवतो. तू पुढचं पाऊल आहेस, त्या पावलासाठी ठेवतो. तू संपूर्ण पाऊल आहेस, संपूर्णतेसाठी ठेवतो. तू तेज आहेस, तेजासाठी ठेवतो.” “तू त्रैगुण्य आहेस, त्रैगुण्यासाठी ठेवतो. तू वृद्धिंगत आहेस, वृद्धीसाठी ठेवतो. तू विस्तारलेला आहेस, विस्तारासाठी ठेवतो. तू संलग्न आहेस, संयोगासाठी ठेवतो. तू प्रगती आहेस, प्रगतिसाठी ठेवतो. तू मार्ग आहेस, मार्गासाठी ठेवतो. तू आरोहण आहेस, आरोहणासाठी ठेवतो. तू प्रस्थान आहेस, प्रस्थानासाठी ठेवतो. तेजासाठी तेज प्रवृत्त कर, हे अधिपती.” “तू राजस आहेस, पूर्व दिशा; वसू तुझे देव, अधिपती; अग्नी शस्त्रांचा अधिपती, आधार. त्रैगुण्य स्तुती पृथ्वीवर विसावू दे; तूप, छंद, अडथळ्याविना आधार दे. रथंतर साम मध्यक्षेत्रात स्थापन होऊ दे; ऋषी, देवांमध्ये आद्य, तुला स्वर्गात विस्तारू देत. आधार व अधिपती, सर्व जमलेले, यजमानाला स्वर्गाच्या शिखरावर, दिव्य लोकात बसवो.” “तू विराज, दक्षिण दिशा; रुद्र तुझे देव, अधिपती; इंद्र शस्त्रांचा अधिपती, आधार. पंधरापट स्तुती पृथ्वीवर विसावू दे; प्रौग छंद आधार दे. बृहद् साम मध्यक्षेत्रात स्थापन होऊ दे; ऋषी तुला स्वर्गात विस्तारू देत. आधार व अधिपती, सर्व जमलेले, यजमानाला स्वर्गाच्या शिखरावर बसवो.” “तू सम्राज, पश्चिम दिशा; आदित्य तुझे देव, अधिपती; वरुण शस्त्रांचा अधिपती, आधार. सतरापट स्तुती पृथ्वीवर विसावू दे; मरुत्वती छंद आधार दे. वैरूप साम मध्यक्षेत्रात स्थापन होऊ दे; ऋषी तुला स्वर्गात विस्तारू देत. आधार व अधिपती, सर्व जमलेले, यजमानाला स्वर्गाच्या शिखरावर बसवो.” “तू स्वराज, उत्तर दिशा; मरुत तुझे देव, अधिपती; सोम शस्त्रांचा अधिपती, आधार. एकवीसपट स्तुती पृथ्वीवर विसावू दे; निष्केवल्य छंद आधार दे. वैराज साम मध्यक्षेत्रात स्थापन होऊ दे; ऋषी तुला स्वर्गात विस्तारू देत. आधार व अधिपती, सर्व जमलेले, यजमानाला स्वर्गाच्या शिखरावर बसवो.” “तू अधिपत्नी, महान दिशा; सर्व देव तुझे देव, अधिपती; बृहस्पती शस्त्रांचा अधिपती, आधार. तेहेतीसपट स्तुती पृथ्वीवर विसावू दे; वैश्वदेव अग्निमारुत छंद आधार दे. शाक्वर व रैवत साम मध्यक्षेत्रात स्थापन होऊ दे; ऋषी तुला स्वर्गात विस्तारू देत. आधार व अधिपती, सर्व जमलेले, यजमानाला स्वर्गाच्या शिखरावर बसवो.” आता, दिशांचे संरक्षक आणि त्यांचे सैन्य, रथ, अप्सरा, शस्त्र, अस्त्रे यांचे वर्णन केले जाते. पूर्वेला हरिकेश सूर्यकिरण आहे, त्याचा सारथी रथगृत्स, सेनापती रथौजा. अप्सरा – पुण्जिकस्थला व क्रतुथ्थला; प्राणी दंक्षणव; शस्त्र मानवी; अस्त्र – प्रहार. त्यांना वंदन, ते आमचे रक्षण करो, कृपा करो. ज्याच्याशी वैर, तो त्यांच्या जबड्यात जावो. दक्षिणेला विश्वकर्मा, सारथी रथस्वन, सेनापती रथेचित्र. अप्सरा – मेनका, सहजंया; शस्त्र – यातुधान; अस्त्र – राक्षस. त्यांना वंदन. पश्चिमेला विश्वव्यचास, सारथी रथप्रोत, सेनापती असमरथ. अप्सरा – प्रम्लोचंती, अनुम्लोचंती; शस्त्र – वाघ; अस्त्र – सर्प. उत्तर दिशेला संयद्वसू, सारथी तार्क्ष्य, सेनापती अरिष्टनेमि. अप्सरा – विश्वाची, घृताची; शस्त्र – जल; अस्त्र – वायू. वर म्हणजे उच्च दिशेला अर्वाग्वसू, सारथी सेनाजित, सेनापती सुसेण. अप्सरा – उर्वशी, पूर्वचित्ती; शस्त्र – वज्र; अस्त्र – विद्युत. या सर्वांना वंदन, ते आमचे रक्षण करो, कृपा करो. ज्याच्याशी वैर, तो त्यांच्या जबड्यात जावो. अग्नी हा स्वर्गाचा मुकुट, शिखर, पृथ्वीचा अधिपती आहे; तो जलबीज प्रवाहित करतो. हा अग्नी हजार शक्तींचा, शंभर संपत्तींचा अधिपती आहे; तो ज्ञानी, धनाचा मुकुट आहे. अग्नी, अथर्वणाने तुला कमळातून घडवले; तू सर्व सृष्टीचा शिरोमणी आहेस. तू यज्ञाचा नेता, राज्याचा नेता; जिथे तू शुभ सोबत्यांसह एकत्र येतोस, तिथे तू तुझे शिर स्वर्गात ठेवतोस, तुझी जिव्हा हविर्दान वाहक बनवतोस, अग्नी, तेजाने चमकतोस. अग्नी लोकांमध्ये प्रज्वलित झाला, जणू गाई सकाळी वासरापर्यंत पोचते; जसे तरुण घोडे उठतात, तसे किरण आकाशाकडे धावतात. आम्ही ज्ञानी, शुद्ध, वृषभ, सामर्थ्यशाली, स्तुत्य यांना वाणी अर्पण केली; श्रद्धेने आम्ही अग्नीला स्तोत्र अर्पण केले, जसे सुवर्ण अलंकार आकाशात उजळतो. सृष्टीकर्त्यांमध्ये प्रथमच येथे होत्र, यज्ञास सर्वाधिक योग्य, विधीत योग्य, निर्माण झाला; ज्याला निष्पाप भृगू ऋषींनी वनात प्रकट केले, प्रत्येक वंशासाठी अद्भुत व तेजस्वी. अग्नी, सतर्क रक्षक, लोकांचा पहारेकरी, नवीन समृद्धीसाठी कुशल व दानशूर जन्मला; तुपाने अभिषिक्त मुख, विशाल, आकाशाला स्पर्श करणारा, तो भरभरून, भारतींसाठी शुद्धपणे उजळतो. हीच ती विश्वाच्या छंद, देवता, यज्ञ, दिशांचे रक्षण, आणि अग्नीच्या तेजस्वी प्रकटतेची पवित्र कथा आहे – ऋषींच्या वाणीने सदैव वंदनीय!