या दिव्य कथा मध्ये, सर्व विश्वाच्या रचनेचे आणि यज्ञाच्या विटेच्या प्रतिष्ठेचे गूढ उलगडले जाते. वायः, म्हणजेच प्राण, विविध स्वरूपात प्रकट होतो—तोच प्रमुख, प्रजापती, छंद; तोच क्षत्र, मायंद, छंद; तोच आधार, स्वामी, छंद; तोच विश्वकर्मा, परमेष्ठी, छंद; तोच निवास, विवलम, छंद; तोच शक्तिमान, विशाल, छंद; तोच मनुष्य, तंद्रा, छंद; तोच वाघ, अनाधृष्ट, छंद; तोच सिंह, छदी, छंद; तोच पश्ठवाड, बृहती, छंद; तोच बैल, ककुप, छंद; तोच रेडा, सतबृहती, छंद. बैल ज्याला शेपूट नाही, तो वायः, पंक्ती, छंद; गाय वायः, जगती, छंद; तीन वर्षाचा वायः, त्रिष्टुप, छंद; दोन वर्षाचा वायः, विराट, छंद; पाच वर्षाचा वायः, गायत्री, छंद; तीन वासरांचा वायः, उष्णिक, छंद; चार वर्षाचा वायः, अनुष्टुप, छंद. इंद्र आणि अग्नी, या यज्ञविटेला अढळ बनवा. तिच्या पाठावरून तुम्ही आकाश, पृथ्वी आणि मध्यलोकाचे समर्थन करता. विश्वकर्मा, तुम्हाला मध्यलोकाच्या पाठावर उजळ आणि प्रसारित करून बसवो; मध्यलोकाला धरून ठेवा, स्थापन करा आणि त्याला हानी करू नका. सर्वांसाठी, प्राणासाठी, अपानासाठी, व्यानासाठी, उदानासाठी, स्थैर्यासाठी, आचारासाठी—वायू तुम्हाला मोठेपणाने, कल्याणाने, ढालाने, शांततेने रक्षण करो; त्या दिव्यतेने, अंगिरस, घट्टपणे बसा. तू राणी, पूर्व दिशा; तू विराट, दक्षिण दिशा; तू सम्राज्ञी, पश्चिम दिशा; तू शब्दाची स्वामिनी, उत्तर दिशा; तू अधिपत्नी, महान दिशा. विश्वकर्मा, तुम्हाला उजळतेने मध्यलोकाच्या पाठावर बसवो; सर्वांसाठी, प्राणासाठी, अपानासाठी, व्यानासाठी, सर्व प्रकाश द्या. वायू तुमचा स्वामी; त्या दिव्यतेने, अंगिरस, घट्टपणे बसा. नभस आणि नभस्य हे पावसाळी ऋतू; तू अग्नीचा अंतरबंध आहेस. आकाश आणि पृथ्वी तयार व्होत, जल आणि वनस्पती तयार व्होत, अग्नी वेगळ्या तयार व्होत, श्रेष्ठत्वाने आणि दृढ संकल्पाने. आकाश आणि पृथ्वीमध्ये एकत्रित अग्नी, हे पावसाळी ऋतू तयार झाले, देवांनी इंद्राप्रमाणे प्रवेश करावा; त्या दिव्यतेने, अंगिरस, घट्टपणे बसा. इषा आणि ऊर्जा हे शरद ऋतू; तू अग्नीचा अंतरबंध आहेस. आकाश आणि पृथ्वी तयार व्होत, जल आणि वनस्पती तयार व्होत, अग्नी वेगळ्या तयार व्होत, श्रेष्ठत्वाने आणि दृढ संकल्पाने. आकाश आणि पृथ्वीमध्ये एकत्रित अग्नी, हे शरद ऋतू तयार झाले, देवांनी इंद्राप्रमाणे प्रवेश करावा; त्या दिव्यतेने, अंगिरस, घट्टपणे बसा. माझ्या आयुष्याचे रक्षण करा. माझ्या प्राणाचे, अपानाचे, व्यानाचे रक्षण करा. माझ्या दृष्टीचे, ऐकण्याचे रक्षण करा. माझ्या वाणीला समृद्ध करा. माझ्या मनाला बळ द्या. माझ्या आत्म्याचे रक्षण करा. मला प्रकाश द्या. मा छंद, प्रमाच्छंद, प्रतिमा छंद, अस्रीवाय छंद, पंक्ती छंद, उष्णिक छंद, बृहती छंद, अनुष्टुप छंद, विराट छंद, गायत्री छंद, त्रिष्टुप छंद, जगती छंद—हे सर्व छंद आहेत. पृथ्वी छंद आहे, वायव्य छंद आहे, आकाश छंद आहे, वर्ष छंद आहे, तारे छंद आहेत, वाणी छंद आहे, मन छंद आहे, शेती छंद आहे, सुवर्ण छंद आहे, गाय छंद आहे, शेळी छंद आहे, घोडा छंद आहे. अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र, वसु, रुद्र, आदित्य, मरुत, सर्व देवता, बृहस्पती, इंद्र, वरुण—हे सर्व देवता आहेत. तू मुकुट आहेस, अधिपती आहेस, स्थिर आधार आहेस, वाहक आहेस, पृथ्वी आहेस; आयुष्य, तेज, शेती, कल्याणासाठी मी तुझे अभिषेक करतो. तू नियंत्रक आहेस, अधिपती आहेस, संयमक आहेस, स्थिर आहेस, समर्थक आहेस; पोषण, बळ, संपत्ती, समृद्धीसाठी मी तुझे अभिषेक करतो. जग भर, अंतर भर, घट्टपणे बस. इंद्र, अग्नी, बृहस्पती यांनी तुला या गर्भात प्रतिष्ठित केले आहे. प्रिश्नी गायी त्यासाठी सोम तयार करतात. देवांच्या जन्मावेळी, स्वर्गातील तीन प्रकाश realms मध्ये कुळे आहेत. सर्व आवाजांनी इंद्राचे स्तुती केली, महासागराचा स्वामी, सर्व रथांमध्ये श्रेष्ठ रथिक, बक्षिसांचा खरा स्वामी. तीन भागात वेग, पंधरा भागात तेज, सतरा भागात आकाश, एकवीस भागात आधार, अठरा भागात झड, एकोणवीस भागात उष्णता, सव्वीस भागात परत, बावीस भागात तेज, तेवीस भागात गोळा, चोवीस भागात गर्भ, पंचवीस भागात गर्भ, एकोणचाळीस भागात बळ, एकतीस भागात इच्छा, त्रेतीस भागात पाया, चौतीस भागात ब्रध्नाचे विस्तार, छत्तीस भागात शिखर, अठ्ठेचाळीस भागात वळण, चार भागात पोषण. तू अग्नीचा भाग आहेस, अभिषेकाचा अधिपत्य, ब्रह्माचा स्पर्श, त्रैपदा स्तोत्र; तू इंद्राचा भाग आहेस, विष्णूचा अधिपत्य, सार्वभौमाचा स्पर्श, पंधरा भागात स्तोत्र; तू मानव ऋषींचा भाग आहेस, समर्थकाचा अधिपत्य, उत्पत्तीचा स्पर्श, सतरा भागात स्तोत्र; तू मित्राचा भाग आहेस, वरुणाचा अधिपत्य, स्वर्गातील पर्जन्य, वायूचा स्पर्श, एकवीस भागात स्तोत्र. तू वसुचा भाग आहेस, रुद्रांचा अधिपत्य, चौपायांचा स्पर्श, चोवीस भागात स्तोत्र; तू आदित्यांचा भाग आहेस, मरुतांचा अधिपत्य, गर्भांचा स्पर्श, पंचवीस भागात स्तोत्र; तू अदितीचा भाग आहेस, पूषणाचा अधिपत्य, बळाचा स्पर्श, एकोणचाळीस भागात स्तोत्र; तू सवितृ देवाचा भाग आहेस, बृहस्पतीचा अधिपत्य, अनुकूल दिशांचा स्पर्श, चार भागात स्तोत्र. तू जवाचा भाग आहेस, अजवाचा अधिपत्य, संततीचा स्पर्श, चौतीस भागात स्तोत्र; तू ऋभूंचा भाग आहेस, सर्व देवांचा अधिपत्य, प्राण्यांचा स्पर्श, त्रेतीस भागात स्तोत्र. सह आणि सहस्य हे दोन हिवाळी ऋतू; तू अग्नीचा अंतरबंध आहेस. आकाश आणि पृथ्वी तयार व्होत, जल आणि वनस्पती तयार व्होत, अग्नी वेगळ्या तयार व्होत, सर्वात मोठ्या श्रद्धेने, दृढ संकल्पाने. आकाश आणि पृथ्वीमध्ये एकत्रित अग्नी, हे दोन हिवाळी ऋतू तयार झाले, देवांनी इंद्राप्रमाणे प्रवेश करावा; त्या दिव्यतेने, अंगिरस, घट्टपणे बसा. एका स्तोत्राने संतती निर्माण झाली; प्रजापती अधिपती. तीन स्तोत्रांनी ब्रह्म निर्माण झाले; बृहस्पती अधिपती. पाच स्तोत्रांनी प्राणी निर्माण झाले; प्राण्यांचा स्वामी अधिपती. सात स्तोत्रांनी सप्तऋषी निर्माण झाले; समर्थकाचा स्वामी अधिपती. नऊ स्तोत्रांनी पितर निर्माण झाले; अदिती अधिपत्नी. अकरा स्तोत्रांनी ऋतू निर्माण झाले; ऋतूंचे स्वामी अधिपती. तेरा स्तोत्रांनी महिने निर्माण झाले; वर्ष अधिपती. पंधरा स्तोत्रांनी सार्वभौम निर्माण झाले; इंद्र अधिपती. सतरा स्तोत्रांनी पाळीव प्राणी निर्माण झाले; बृहस्पती अधिपती. एकोणवीस स्तोत्रांनी शूद्र आणि आर्य निर्माण झाले; दिवस आणि रात्र अधिपत्नी. एकवीस स्तोत्रांनी एकपाद प्राणी निर्माण झाले; वरुण अधिपती. तेवीस स्तोत्रांनी लहान प्राणी निर्माण झाले; पूषण अधिपती. पंचवीस स्तोत्रांनी वन्य प्राणी निर्माण झाले; वायू अधिपती. सत्तावीस स्तोत्रांनी आकाश आणि पृथ्वी विस्तारली; वसु, रुद्र, आदित्य अनुक्रमाने अधिपती. एकोणतीस स्तोत्रांनी वृक्ष निर्माण झाले; सोम अधिपती. एकतीस स्तोत्रांनी संतती निर्माण झाली; जवा आणि अजवा अधिपती. त्रेतीस स्तोत्रांनी प्राणी बळकट झाले; प्रजापती, सर्वोच्च अधिपती. जग भर, अंतर भर, घट्टपणे बस. इंद्र, अग्नी, बृहस्पती यांनी तुला या गर्भात प्रतिष्ठित केले आहे. प्रिश्नी गायी त्यासाठी सोम तयार करतात. देवांच्या जन्मावेळी, स्वर्गातील तीन प्रकाश realms मध्ये कुळे आहेत. सर्व आवाजांनी इंद्राचे स्तुती केली, महासागराचा स्वामी, सर्व रथांमध्ये श्रेष्ठ रथिक, बक्षिसांचा खरा स्वामी. अग्नी, आमचे स्पर्धक जन्मलेले असोत किंवा अजून जन्मलेले नसोत, त्यांना दूर करा; आम्हाला शुभ बोल, आम्ही हानीरहित राहो, तुझ्या त्रिसुरक्षित आश्रयात निवास करू. शक्तीने, जन्मलेले स्पर्धक दूर करा; अजून जन्मलेले दूर करा; आम्हाला सद्भावनेने बोल, आम्ही राहो, आमचे स्पर्धक दूर करा. सोळा भागात स्तोत्र हे बळ आणि संपत्ती; चौतीस भागात स्तोत्र हे तेज आणि संपत्ती; अग्नीचे विष्ठा हे; नाव जलात आहे; सर्व देवांनी तुझे स्तुती करो. तूप अर्पण करणारा, या स्तोत्राच्या पाठावर बसून, आम्हाला संतती आणि संपत्ती दे, यज्ञात. इवा, वरिवा, शंभू, परिभू, आच्छा, मन, व्याचा, सिंधू, समुद्र, शरीर, ककुप, त्रिककुप, काव्य, अंकुप, अक्षरपंक्ती, पदपंक्ती, विस्तारणपंक्ती, क्षुरो भ्राजा—हे छंद आहेत. आच्छा, प्रच्छा, संयच, व्यच, बृहच, रथंतर, निकाय, विवध, गिरा, भ्राजा, संस्तुप, अनुष्टुप, इवा, वरिवा, वाय, वायस्कृच, विष्पर्धा, विशाल, छदी, दूरोहण, तंद्रा, अंकांक—हे छंद आहेत. किरणाने, सत्यासाठी सत्य प्रेरित करा; गेलेल्या द्वारे, धर्मासाठी धर्म प्रेरित करा; पाठलागाने, स्वर्गासाठी स्वर्ग प्रेरित करा; संबंध आणि मध्यलोकाने, मध्यलोकासाठी प्रेरित करा; विरोध आणि पृथ्वीने, पृथ्वीासाठी प्रेरित करा; आधार आणि पर्जन्याने, पर्जन्यासाठी प्रेरित करा; दिवसाच्या विस्ताराने, दिवसासाठी दिवस प्रेरित करा; रात्रीच्या पाठलागाने, रात्रीसाठी रात्री प्रेरित करा; वेगाने, वस्तूसाठी वस्तू प्रेरित करा; चिन्ह आणि आदित्यांनी, आदित्यांसाठी प्रेरित करा. धागा आणि समृद्धीने, समृद्धीसाठी प्रेरित करा; हालचाल आणि ऐकण्याने, ऐकण्यासाठी प्रेरित करा; सहाय्य आणि वनस्पतींनी, वनस्पतींसाठी प्रेरित करा; सर्वोच्च आणि शरीरांनी, शरीरासाठी प्रेरित करा; वय आणि शिक्षणाने, शिक्षणासाठी प्रेरित करा; विजय आणि तेजाने, तेजासाठी प्रेरित करा. तू पहिला पाऊल आहेस; पहिल्या पावलासाठी तुला ठेवतो. तू पुढील पाऊल आहेस; पुढील पावलासाठी ठेवतो. तू पूर्ण पाऊल आहेस; पूर्ण पावलासाठी ठेवतो. तू तेज आहेस; तेजासाठी ठेवतो. तू त्रैपदी आहेस; त्रैपदीसाठी ठेवतो. तू वाढलेला आहेस; वाढीसाठी ठेवतो. तू विस्तारलेला आहेस; विस्तारासाठी ठेवतो. तू जोडलेला आहेस; जोडण्यासाठी ठेवतो. तू प्रगती आहेस; प्रगतीसाठी ठेवतो. तू मार्ग आहेस; मार्गासाठी ठेवतो. तू आरोहण आहेस; आरोहणासाठी ठेवतो. तू पुढे जाणे आहेस; पुढे जाण्यासाठी ठेवतो. बळासाठी बळ प्रेरित कर, हे स्वामी. तू राजस आहेस, पूर्व दिशा; वसु हे तुझे देव, अधिपती; अग्नी शस्त्रांचा नेता, समर्थक; त्रैपदी स्तुती पृथ्वीवर विसावो; तूप, स्तोत्र, शांतपणे आधार दे; रथंतर सामन मध्यलोकात प्रतिष्ठित करो; ऋषी, देवांमध्ये प्रथम जन्मलेले, तुला स्वर्गात प्रमाण आणि मोठेपणाने पसरवोत; समर्थक आणि अधिपती, सर्व जमलेले, यज्ञकर्ता, तुला स्वर्गाच्या शिखरावर, दिव्य लोकात बसवोत. तू विराज आहेस, दक्षिण दिशा; रुद्र हे तुझे देव, अधिपती; इंद्र शस्त्रांचा नेता, समर्थक; पंधरा भागात स्तुती पृथ्वीवर विसावो; प्रौग स्तोत्र शांतपणे आधार दे; बृहद सामन मध्यलोकात प्रतिष्ठित करो; ऋषी, देवांमध्ये प्रथम जन्मलेले, तुला स्वर्गात प्रमाण आणि मोठेपणाने पसरवोत; समर्थक आणि अधिपती, सर्व जमलेले, यज्ञकर्ता, तुला स्वर्गाच्या शिखरावर, दिव्य लोकात बसवोत. तू सम्राज आहेस, पश्चिम दिशा; आदित्य हे तुझे देव, अधिपती; वरुण शस्त्रांचा नेता, समर्थक; सतरा भागात स्तुती पृथ्वीवर विसावो; मरुत्वती स्तोत्र शांतपणे आधार दे; वैरूप सामन मध्यलोकात प्रतिष्ठित करो; ऋषी, देवांमध्ये प्रथम जन्मलेले, तुला स्वर्गात प्रमाण आणि मोठेपणाने पसरवोत; समर्थक आणि अधिपती, सर्व जमलेले, यज्ञकर्ता, तुला स्वर्गाच्या शिखरावर, दिव्य लोकात बसवोत. तू स्वराज आहेस, उत्तर दिशा; मरुत हे तुझे देव, अधिपती; सोम शस्त्रांचा नेता, समर्थक; एकवीस भागात स्तोत्र पृथ्वीवर विसावो; निष्केवल्य स्तोत्र शांतपणे आधार दे; वैराज सामन मध्यलोकात प्रतिष्ठित करो; ऋषी, देवांमध्ये प्रथम जन्मलेले, तुला स्वर्गात प्रमाण आणि मोठेपणाने पसरवोत; समर्थक आणि अधिपती, सर्व जमलेले, यज्ञकर्ता, तुला स्वर्गाच्या शिखरावर, दिव्य लोकात बसवोत. तू अधिपत्नी आहेस, महान दिशा; सर्व देव तुझे देव, अधिपती; बृहस्पती शस्त्रांचा नेता, समर्थक; त्रेतीस भागात स्तोत्र पृथ्वीवर विसावो; वैश्वदेव अग्निमारुत स्तोत्र शांतपणे आधार दे; शाक्वर आणि रायवत सामन मध्यलोकात प्रतिष्ठित करो; ऋषी, देवांमध्ये प्रथम जन्मलेले, तुला स्वर्गात प्रमाण आणि मोठेपणाने पसरवोत; समर्थक आणि अधिपती, सर्व जमलेले, यज्ञकर्ता, तुला स्वर्गाच्या शिखरावर, दिव्य लोकात बसवोत. समोर आहे हरिकेश, सूर्यकिरण; त्याचा रथिक रथगृत्स, रथौजा सैन्याचा नेता आणि प्रमुख. पुण्जिकस्थला आणि क्रतुस्थला हे अप्सरा; दंक्ष्णवा प्राणी; शस्त्र मानव; वध हा अस्त्र. त्यांना नमस्कार; ते आम्हाला रक्षण करो, दया दाखवो. ज्याला आम्ही द्वेष करतो आणि जो आम्हाला द्वेष करतो, त्याला त्यांच्या जबड्यात ठेवतो. दक्षिण आहे विश्वकर्मा; त्याचा रथिक रथस्वन, रथेचित्र सैन्याचा नेता आणि प्रमुख. मेनका आणि सहजन्या अप्सरा; यातुधान शस्त्र; राक्षस अस्त्र. त्यांना नमस्कार; ते आम्हाला रक्षण करो, दया दाखवो. ज्याला आम्ही द्वेष करतो आणि जो आम्हाला द्वेष करतो, त्याला त्यांच्या जबड्यात ठेवतो. पश्चिम आहे विश्वव्यचास; त्याचा रथिक रथप्रोत, असमरथ सैन्याचा नेता आणि प्रमुख. प्रम्लोचंती आणि अनुम्लोचंती अप्सरा; वाघ शस्त्र; सर्प अस्त्र. त्यांना नमस्कार; ते आम्हाला रक्षण करो, दया दाखवो. ज्याला आम्ही द्वेष करतो आणि जो आम्हाला द्वेष करतो, त्याला त्यांच्या जबड्यात ठेवतो.