एकदा एक पवित्र यज्ञ सुरू होता. त्या यज्ञात ऋत्विज आणि उपस्थित सर्वांनी अग्नीला साद घातली, “हे अग्नी, आमच्यावर कृपा कर, आम्हांला अनुकूल हो. तूच धनाचा दाता आहेस, हजारो शत्रूंवर आम्हांस विजय दे.” नंतर त्यांनी आर्यमन, पूषण, बृहस्पती यांना, तसेच दिव्य वाणीला, आपले वरदान मागितले. यज्ञातील एक महत्त्वाचा अंश एका विशिष्ट शक्तीला समर्पित केला गेला. त्याला दिव्य सविता यांच्या प्रेरणेत, अश्विनीकुमारांच्या कुशीत, पूषणच्या हातात ठेवले गेले. सरस्वती—वाणीची अधिष्ठात्री—हिच्यासाठी त्याची नेमणूक करण्यात आली. बृहस्पतीसाठी त्याला राज्याभिषेक करण्यात आला. यानंतर ऋत्विज म्हणाले, “अग्नीने एका अक्षराने प्राण जिंकले; मीही ते जिंकले आहे. अश्विनीकुमारांनी दोन अक्षरांनी द्विपाद—मानव—जिंकले; मीही जिंकले. विष्णूने तीन अक्षरांनी त्रिलोक जिंकले; मीही जिंकले. सोमाने चार अक्षरांनी चतुष्पाद—जनावरे—जिंकली; मीही जिंकली. पूषणने पाच अक्षरांनी पाच दिशा जिंकल्या; मीही जिंकल्या. सविताने सहा अक्षरांनी सहा ऋतू जिंकले; मीही जिंकले. मरुतांनी सात अक्षरांनी सात पाळीव प्राणी जिंकले; मीही जिंकले. बृहस्पतीने आठ अक्षरांनी गायत्री छंद जिंकला; मीही जिंकला. मित्राने नऊ अक्षरांनी त्रिवृत्साम जिंकले; मीही जिंकले. वरुणाने दहा अक्षरांनी विराड् छंद जिंकला; मीही जिंकला. इंद्राने अकरा अक्षरांनी त्रिष्टुप् छंद जिंकला; मीही जिंकला. सर्व देवांनी बारा अक्षरांनी जगती छंद जिंकला; मीही जिंकला. वसूंनी तेरा अक्षरांनी तेरापट स्तोत्र जिंकले; मीही जिंकले. रुद्रांनी चौदा अक्षरांनी चौदापट स्तोत्र जिंकले; मीही जिंकले. आदित्यांनी पंधरा अक्षरांनी पंधरापट स्तोत्र जिंकले; मीही जिंकले. अदितीने सोळा अक्षरांनी सोळापट स्तोत्र जिंकले; मीही जिंकले. प्रजापतीने सतरा अक्षरांनी सतरापट स्तोत्र जिंकले; मीही जिंकले.” यानंतर निरृतीसाठी यज्ञातील एक भाग अर्पण केला गेला. “हे निरृती, हे तुझे अंश, स्वीकार. स्वाहा.” त्यानंतर अग्नीच्या दिव्य नेत्रांना, पूर्व दिशा असलेल्या देवांना, यमाच्या नेत्रांना, दक्षिण दिशेच्या देवांना, सर्व देवांच्या नेत्रांना, पश्चिम दिशेच्या देवांना, मित्र-वरुण किंवा मरुतांच्या नेत्रांना, उत्तर दिशेच्या देवांना, सोमाच्या नेत्रांना आणि वरील, पुण्यवान देवांना स्वाहा अशी अर्पणे झाली. पुढे, “अग्नी, तू युद्ध सहन कर, शत्रूंना दूर कर, कठीण विरोधकांवर मात कर, यज्ञात तेज ठेव,” अशी प्रार्थना झाली. पुन्हा त्या शक्तीला सविता, अश्विनीकुमार, पूषण यांच्या संरक्षणात ठेवण्यात आले. उपांशुच्या बळाने अर्पण केले गेले, आणि असुराचा नाश झाला. “आम्ही असुराचा वध केला आहे,” असे घोषित करण्यात आले. सविता तुम्हाला सवितांच्या मध्ये नेतो, अग्नी गृहस्थांमध्ये, सोम वृक्षांमध्ये, बृहस्पती वाणीत, इंद्र श्रेष्ठतेसाठी, रुद्र गायींमध्ये, मित्र सत्यप्रियांमध्ये, वरुण धर्मपालकांमध्ये नेतो. यानंतर, “हे देवहो, याला स्पर्धारहित, उत्तम विवाह लाभलेला, महान राज्य आणि श्रेष्ठता मिळो, लोकांवर प्रभुत्व मिळो, इंद्राचे सामर्थ्य लाभो. हा त्या पुरुषाचा, त्या स्त्रीचा पुत्र, हिचा, या कुळाचा, हा तुमचा राजा आहे. सोम आमचा राजा आहे, ब्राह्मणांचा राजा आहे,” असे सांगितले गेले. देवतांनी मधुर, तेजस्वी, सामर्थ्यशाली, राजस जलांना पकडले. हेच जल मित्र-वरुणांनी अभिषेकासाठी वापरले आणि इंद्राला शत्रूंवर विजय मिळवून दिला. त्या जलांना “तू वृषभाचा तरंग, राज्यदायिनी आहेस; मला, त्याला राज्य दे,” असे म्हणत अर्पण केले गेले. जलांना विविध रूपांत—तेजस्वी, कोमल, सर्वांचा पोषक, शक्तिशाली, प्रवाही, सूर्यकांत—अर्पण केले गेले. “हे सोमाचे तेज, तुझे तेज माझे होवो,” असे म्हणत, अग्नी, सोम, सविता, सरस्वती, पूषण, बृहस्पती, इंद्र, घोष, श्लोक, अंश, भग, आर्यमन यांना स्वाहा म्हणून अर्पण झाले. दोन विष्णुंसंबंधी जलांना सविताच्या प्रेरणेतून शुद्ध केले गेले. त्या जलांना तपस्येपासून जन्मलेले, वाणीचे नातेवाईक, सोमाचे दान म्हणून मानले गेले. मधुर, तेजस्वी, अजेय जल यज्ञात आले. वरुणाने आपल्या आसनाची स्थापना केली, आणि जलपुत्र माता जलांमध्ये आहे, असे सांगितले गेले. “तू राज्याचे सामर्थ्य, तेज, गर्भ, नाभी आहेस. तू वज्र आहेस. तू मित्र, तू वरुण आहेस. तुझ्या द्वारे हा वृत्राचा वध करो,” अशी प्रार्थना झाली. “चारही दिशांनी त्याचे रक्षण कर.” पुढे, “युवक प्रकट होवोत, अग्नी गृहपाल प्रकट आहे, इंद्र वृद्धांमध्ये प्रसिद्ध आहे, मित्र-वरुण निश्चयी आहेत, पूषण सर्वज्ञ आहे, द्यावा-पृथ्वी सर्व आशीर्वाद देणाऱ्या आहेत, अदिती विशाल आश्रयकार आहे,” असे सांगितले गेले. दक्षिणेस चढताना, त्रिष्टुप् छंद, बृहद् साम, पंचदश स्तोत्र, ग्रीष्म ऋतू, राज्य, संपत्ती यांचे रक्षण व्हावे, अशी प्रार्थना झाली. पश्चिमेस जाऊन, जगती छंद, वैरूप साम, सप्तदश स्तोत्र, वर्षा ऋतू, लोक, संपत्ती यांचे रक्षण व्हावे, असे म्हटले. उत्तर दिशेस अनुष्टुप् छंद, वैराज साम, एकविंश स्तोत्र, शरद् ऋतू, फळ, संपत्ती यांचे रक्षण व्हावे, असे सांगितले. वर चढताना, पंक्ति छंद, शाक्वर-रैवत साम, त्रिणव-त्रयस्त्रिंश स्तोत्र, हेमंत-शिशिर ऋतू, तेज, संपत्ती यांचे रक्षण व्हावे, असे सांगितले. “नमुचिचे शिर खाली गेले आहे,” असे घोषित झाले. “हे सोमाचे तेज, तुझे तेज माझे होवो; मृत्यूपासून रक्षण कर. तू वीर्य, बळ, अमरत्व आहेस,” असे म्हणत, सुवर्णमय उषा, दोन्ही इंद्र, सूर्य उगवतात, मित्र-वरुण आपल्या आसनावर बसतात आणि तिथून अदिती-दितीला पाहतात, असे सांगितले. सोमाच्या कीर्तीने, अग्नीच्या तेजाने, सूर्याच्या प्रभेने, इंद्राच्या सामर्थ्याने अभिषेक झाला. “राजांमध्ये राजा हो, उज्ज्वल हो, रक्षण कर,” अशी कामना व्यक्त झाली. पुन्हा एकदा, “स्पर्धारहित, उत्तम विवाह लाभलेला, महान राज्य, श्रेष्ठता, लोकांवर प्रभुत्व, इंद्राचे सामर्थ्य मिळो,” अशी प्रार्थना झाली. “हा त्या पुरुषाचा, त्या स्त्रीचा पुत्र, हिचा, या कुळाचा, हा तुमचा राजा आहे. सोम आमचा राजा आहे, ब्राह्मणांचा राजा आहे.” पर्वतवृषभाच्या पाठीवरून, बहिणी नौकांसारख्या फिरतात; त्या खोल जलातील सर्पाच्या मागे जातात. “तू विष्णूचे पाऊल आहेस, महान पाऊल आहेस,” असे म्हटले गेले. “हे प्रजापती, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही या सर्व रूपांना व्यापू शकत नाही. तुझ्या इच्छेची पूर्तता आमच्यासाठी होवो. आम्ही धनाचे स्वामी होवो. स्वाहा. हे रुद्र, तुझ्या कळपातील श्रेष्ठ नावात अर्पण होवो; तूच इच्छित आहेस. स्वाहा.” “तू इंद्राचा वज्र आहेस. मित्र-वरुण या दोन अधिपतींसाठी तुला नेमतो. तू अखंड, तेजस्वी आहेस; मरुतांच्या प्रेरणेने विजय मिळव. जलांच्या मनाने, एकत्रित ज्ञानाने,” असे सांगितले. “हे इंद्र, आम्ही दुर्बल, निरुपयोगी, वेदज्ञानी नसू. रथावर उभा रहा, वज्रधारी, लगाम पकड, तुझे घोडे चालव.” अग्नी गृहपाल, सोम वनपाल, मरुतांचे सामर्थ्य, इंद्राची शक्ती यांना स्वाहा अर्पण झाले. “हे पृथ्वीमाते, मला इजा करू नको, मीही तुला इजा करणार नाही.” “हंस पवित्रतेत वसतो, तेजस्वी मध्याकाशात, ऋत्विज वेदीवर, पाहुणा घरात. तो सत्यात, आकाशात, जलात, गायींमध्ये, सत्यात, पर्वतात जन्मतो—सत्य, विशाल.” “हे त्याचे जीवन, ते माझ्यात येवो. तू वीर्य आहेस, ते माझ्यात येवो. तू पोषण आहेस, तो माझ्यात येवो. इंद्राच्या सामर्थ्याने मी दोन्ही हात उचलतो.” “तू सुखकारक, उत्तम आसन असलेला आहेस. तू राज्याचा गर्भ आहेस. सुखात, कल्याणात, राज्याच्या गर्भात बस.” वरुणाने गृही, तुपाच्या अर्पणास भक्तीने, उत्तम हेतूने, राज्यासाठी स्थान घेतले. “ही पाचही दिशा तुझ्या अधीन होवोत, सर्वजिंकणारा. हे ब्रह्मन्, तू ब्रह्मा आहेस, सविता आहेस, सत्य प्रेरणावान आहेस. तू वरुण, सत्य सामर्थ्याचा आहेस. तू इंद्र, सर्व सामर्थ्याचा आहेस. तू रुद्र, अत्यंत कृपाळू आहेस. तू सर्वकृती, संपत्तीचा दाता, वृद्धीकारक आहेस. तू इंद्राचा वज्र आहेस; त्याने मला यश मिळू दे.” अशा प्रकारे, या यज्ञकथेतून सर्व देवांचे स्मरण, त्यांच्या शक्तींचे आवाहन, राज्य, तेज, विजय, कल्याण, आणि सत्याची प्रार्थना झाली. यज्ञाच्या प्रत्येक अर्पणात, प्रत्येक मंत्रात, विश्वातील सर्व शक्तींचे एकत्रीकरण आणि कल्याणाची कामना व्यक्त झाली.