पुरुषाच्या विभाजनाची कथा अशी आहे: ऋषी विचारतात, पुरुषाला विभागले तेव्हा त्याचे किती भाग केले? त्याचा मुख कोणता होता? त्याचे हात, उर, आणि पाय कोणते होते? याचे उत्तर असे सांगितले जाते—त्याचा मुख ब्राह्मण झाला, हात क्षत्रिय झाले, उर वैश्य झाले, आणि पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाला. पुढे, त्याच्या मनातून चंद्र उत्पन्न झाला; डोळ्यांतून सूर्य प्रकट झाला; कानांतून वायू आणि प्राण आले; मुखातून अग्नी उत्पन्न झाला. त्याच्या नाभीतून वातावरण निर्माण झाले; डोक्यातून आकाश विस्तारले; पायांतून पृथ्वी आली; कानांतून दिशांचा जन्म झाला. अशा प्रकारे, जगांचे विभाजन केले गेले. देवतांनी पुरुषाला यज्ञाचा आहुती म्हणून वापरले. वसंत ऋतू तुप, ग्रीष्म इंधन, आणि शरद ऋतू आहुती झाली. या यज्ञात सात वेदीच्या काठी आणि तीन सात म्हणजे एकूण एकवीस समिधा तयार केल्या. देवांनी पुरुषाला यज्ञपशू म्हणून बांधले. यज्ञाच्या माध्यमातून देवांनी यज्ञच केले; ह्या पहिल्या कर्तव्ये होती. त्यांनी स्वर्गाच्या उच्च शिखरावर पोहोचले, जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात. पाण्यांतून पृथ्वीचा सार गोळा झाला, आणि त्यातून सर्वनिर्माता प्रारंभात उत्पन्न झाला. त्याचे रूप त्वष्टारने आकारले; आणि तेच मनुष्यासाठी दैवत झाले. मी या महान पुरुषाला जाणले आहे—तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधाराच्या पलीकडे आहे. केवळ त्याला जाणून, मृत्यूचे अतीक्रमण करता येते; मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही. प्रजापती गर्भात फिरतो—अजन्मा असूनही अनेक प्रकारे जन्म घेतो. ज्ञानी त्याचा मूळ पाहतात; त्याच्यात सर्व जग उभे आहे. देवतांमध्ये जो तेजस्वी आहे, जो त्यांचा पुरोहित आहे, जो देवांपूर्वी जन्मला, त्या तेजस्वी ब्रह्माला नमस्कार. देवांनी प्रारंभात ब्रह्मतेज निर्माण केले आणि जाहीर केले: जो ब्रह्मन्य जाणतो, त्याच्यावर देवांचे नियंत्रण असते. श्री आणि लक्ष्मी तुझ्या पत्नी आहेत; दिवस आणि रात्र तुझ्या बाजूला आहेत; तारे तुझ्या रूपात आहेत; अश्विन तुझ्या मुखात आहेत. तू आम्हाला पोषण दे; तू आम्हाला सर्व जगांवर प्रभुत्व दे. तोच अग्नी आहे, तोच सूर्य आहे, तोच वायू आहे, तोच चंद्र आहे; तोच तेजस्वी, तोच ब्रह्म, त्या पाणी आहेत, तोच प्रजापती आहे. सर्व क्षण, विजा, पुरुषातून उत्पन्न झाल्या. कुणीही त्याला वर, बाजूला, किंवा मध्यभागी पकडू शकला नाही. त्याला कोणतीही उपमा नाही; त्याचे नाव महान तेज आहे. त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात. 'माझे अहित करू नको', असा त्याचा आदेश आहे. त्याच्यापासून काहीच जन्मले नाही. हा देव सर्व दिशांनी फिरतो; तो सर्वांच्या आधी जन्मला; गर्भात आहे. तो जन्मतो, जन्म घेईल; सर्वांपुढे उभा आहे, सर्वत्र मुख आहे. ज्याच्यापूर्वी काहीच जन्मले नाही, ज्याने सर्व जग झाले, प्रजापती, संततीसाठी प्रयत्न करतो, तीन प्रकाश आणि सोळा सोबत करतो. ज्याने विशाल आकाश आणि स्थिर पृथ्वी आधारली, ज्याने आकाश उंच ठेवले, ज्याने अंतरिक्ष स्थापन केले—जो वायूमध्ये तेजस्वी धुळीचा स्वामी म्हणून फिरतो—त्या देवाला आम्ही आहुती अर्पण करू? ज्याला दोन रडणारे, आकाश आणि पृथ्वी, त्याच्या आधाराने पाहतात, मनाने थरथरतात—जिथे सूर्य उगवतो आणि प्रकाश देतो—त्या देवाला आम्ही आहुती अर्पण करू? पाणी विशाल आहे; तोच पाणी आहे. ऋषी त्या गुहेत लपलेल्या वस्तूला पाहतो, जिथे सर्व एका घरट्यात एकत्र होते—त्याच्यात सर्व काही एकत्र आणि वेगळे फिरते; तो सर्व प्राण्यांमध्ये विणलेला आहे. ज्ञानी गंधर्व, जो अमरत्व जाणतो, त्या गुहेत लपलेल्या निवासाचा खुलासा करावा. त्याचे तीन पावले गुहेत आहेत; जो त्यांना जाणतो, तो आपल्या वडिलांचा पूर्वज होतो. तो आपला आप्त, निर्माता, व्यवस्थापक आहे; तो निवासस्थान आणि सर्व जग जाणतो. जिथे देव अमरत्व शोधून तिसऱ्या निवासावर गेले. त्याने सर्व प्राणी, जग, दिशांचा समावेश करून, सत्याच्या आद्य जन्माकडे गेला; स्वतःच्या आत्म्यात स्वतः प्रवेश केला. त्याने आकाश आणि पृथ्वी, सर्व जग, दिशा, आकाश—सर्व एकत्र करून, सत्याचा ताणलेला धागा तपासला; तो ते पाहिला, तो झाला, तोच तो आहे. इंद्राला प्रिय, अद्भुत, प्रिय आसनाच्या स्वामीला, ज्याला सर्व इच्छितात, मी बुद्धीशी एकरूप होण्याची इच्छा करतो. स्वाहा. ती बुद्धी, ज्याला देव आणि पूर्वज पूजतात—त्या बुद्धीने, हे अग्नी, आज मला ज्ञानी कर. स्वाहा. वरुण, अग्नी, प्रजापती, इंद्र, वायू, आणि धातृ मला बुद्धी द्या. स्वाहा. हे ब्रह्म आणि क्षत्र दोन्ही माझ्यासाठी समृद्धी मिळवोत; देवांनी सर्वोच्च समृद्धी माझ्यात ठेवावी. तिला, तुला, स्वाहा. या एकाचा, ज्याचे वय नाही, संयमित, पताका, तेजस्वी ज्वाला म्हणजे अग्नी—शुद्ध, शुभ्र, गर्जन करणाऱ्या, लाकूड जाळणाऱ्या, वाऱ्यासारख्या, सोमासारख्या. पिवळसर, धुराच्या पताका, वाऱ्याने चालवलेल्या, आकाशाकडे धडपडतात; अग्नी वेगळ्या मार्गाने जातात. मित्र आणि वरुणासाठी, देवांसाठी, महान सत्यासाठी अर्पण करा; हे अग्नी, तुझ्या घरासाठी अर्पण कर. हे अग्नी, देवांच्या घोड्यांना जुळव, सारथ्याप्रमाणे; प्राचीन होतृ आसनावर बसू दे. दोन वेगळ्या रूपातील प्रकाशाकडे जातात; प्रत्येक वासरू निर्माण करतो. एकात पिवळसर, स्वतः समर्थ; दुसऱ्यात तेजस्वी, उजळलेला. येथे, निर्मात्यांनी प्रथम स्थापन केले, यज्ञासाठी योग्य होतृ, विधीमध्ये योग्य; ज्याला भृगू, अप्नवान यांनी जंगलात प्रकट केले, अद्भुत, तेजस्वी, प्रत्येक कुलात. तीनशे तीन हजार आणि तीस देवांनी अग्नीची सेवा केली; त्यांनी त्याला तुपाने अभिषेक केला, यज्ञकुंडावर कुश घातले, आणि होतृ म्हणून प्रतिष्ठित केले. आकाशाच्या शिखरावर आणि पृथ्वीच्या पायावर, देवांनी अग्नी, सार्वत्रिक अग्नी, सत्यातून जन्मलेला, ऋषी, राजा, सर्वांचा अतिथी, जवळ आणला. अग्नी, अडथळा नष्ट करणारा, बुद्धीने संपत्ती देणारा, शुद्ध आहुतीने प्रज्वलित झाल्यावर उजळतो. सर्व देवांसह, हे अग्नी, इंद्र आणि वायूसह, मित्राच्या शक्तीने, सोमा-मध प्यावे. शक्तीसाठी, मानवांचा स्वामी बोलावला की, शुद्ध बीज ओतले जाते, आकाश सजग होते; अग्नी निर्दोष, तरुण, स्वयंभू होस्ट निर्माण करतो, आणि त्याला फुलवतो. अशा प्रकारे, पुरुष, त्याचे विभाजन, त्यातून उत्पन्न झालेले जग, देवांचा यज्ञ, आणि अग्नीचे तेज, यांची ही पवित्र कथा आहे.