एकदा, या विश्वाच्या निर्मितीच्या गूढात खोल शिरताना, ऋषींनी सांगितले की, काही आठ विकृत स्वरूपे मनुष्याला प्राप्त होतात—अतिशय उंच, अतिशय ठेंगणे, अतिशय स्थूल, अतिशय कृश, अतिशय गोरे, अतिशय काळे, अतिशय टक्कल, आणि अतिशय केसाळ. हे ना शूद्र, ना ब्राह्मण; हे सर्व प्रजापतीचेच अंश आहेत. माघध, वेश्या, जुगारी, आणि नपुंसक—हेही, शूद्र किंवा ब्राह्मण नसून, प्रजापतीचेच आहेत. या सर्वांच्या पलीकडे, हजारो डोकी, हजारो डोळे, हजारो पाय असलेला पुरुष म्हणजेच परमात्मा आहे. तो सर्वत्र पृथ्वी व्यापून, तीच्या वर दहा बोटांनी उंच उभा आहे. जे काही होते आणि जे काही होणार आहे, ते सर्व त्या पुरुषातच आहे. तोच अमरतेचा स्वामी आहे, आणि अन्नाच्या द्वारे अमरता वाढते. त्याची ही महानता असूनही, पुरुष त्याहून अधिक मोठा आहे. सर्व प्राणी हे त्याच्या केवळ एका चतुर्थांशात आहेत; उर्वरित तीन चतुर्थांश हे स्वर्गात, अमर स्वरूपात आहेत. त्याचे तीन चतुर्थांश वर गेले, एक चतुर्थांश पुन्हा या पृथ्वीवर जन्मला. त्याच्यापासून तो सर्वत्र पसरला—जे खातात आणि जे खात नाहीत, त्यातही. त्याच्यापासून विराजचा जन्म झाला, आणि विराजपासूनच पुन्हा पुरुषाचा जन्म झाला. जन्मल्यानंतर, तो पृथ्वीच्या मागे आणि पुढे पसरला. त्या पूर्ण यज्ञातून, जो संपूर्ण अर्पण केला गेला, तुप गोळा झाले. त्याने आकाशातील, जंगलातील, आणि गावातील प्राणी निर्माण केले. त्या यज्ञातून ऋच आणि साम हे स्तोत्र जन्मले; त्याच्यापासून छंद निर्माण झाले; त्याच्यापासून यजुस् जन्मले. त्याच्यापासून घोडे आणि दोन ओळी दात असणारे प्राणी निर्माण झाले; गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या यांचा जन्मही त्याच्यापासून झाला. त्या यज्ञात, प्रारंभात जन्मलेल्या पुरुषाला पवित्र कुशावर ठेवून, देव, साध्य आणि ऋषींनी त्याच्याशी यज्ञ केला. जेव्हा त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा विचारले गेले—त्याचे तोंड काय, हात काय, मांड्या व पाय काय? त्याचे तोंड ब्राह्मण झाले; हात क्षत्रिय; मांड्या वैश्य; आणि पायांतून शूद्र उत्पन्न झाला. त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यांतून सूर्य, कानांतून वायू आणि प्राण, तोंडातून अग्नी उत्पन्न झाला. त्याच्या नाभीतून आकाश, डोक्यातून स्वर्ग, पायांतून पृथ्वी, कानांतून दिशा निर्माण झाल्या—अशा प्रकारे सर्व लोकांची रचना झाली. देवांनी पुरुषाला यज्ञस्वरूप मानून यज्ञ केला—वसंत ऋतू तुप, ग्रीष्म इंधन, शरद आहुती झाली. सात वेढ्याच्या काठ्या आणि एकवीस समिधा तयार केल्या. देवांनी पुरुषाला पशूसारखे बांधून यज्ञ केला. यज्ञानेच देवांनी यज्ञ केला—हीच पहिली कर्तव्ये होती. त्यांनी स्वर्गाच्या शिखरावर पोहोचले, जिथे पूर्वीचे साध्य व देव राहतात. पाण्यातून पृथ्वीचा सारांश गोळा झाला, आणि त्यापासून सर्वकृती प्रजापती जन्मला. त्वष्ट्याने त्याचे रूप घडवले; तेच प्रारंभी मर्त्यांचे दैवत झाले. मी या महान पुरुषाला ओळखतो—तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधकारापलीकडे आहे. त्याला ओळखल्यानेच मृत्यूचे अतिक्रमण होते; मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही. प्रजापती गर्भात फिरतो, अजन्मा असूनही अनेक प्रकारे जन्म घेतो. ज्ञानी त्याचा मूळ स्रोत पाहतात; सर्व लोक त्याच्यातच स्थिर आहेत. तो देवांमध्ये तेजस्वी, त्यांचा पुरोहित, देवांपूर्वी जन्मलेला आहे—त्याला नमस्कार. प्रारंभी देवांनी ब्रह्मतेज निर्माण केले आणि सांगितले—जो याप्रमाणे ब्रह्म जाणतो, त्याच्यावर देव नियंत्रणात असतात. श्री आणि लक्ष्मी या तुझ्या पत्नी, दिवस आणि रात्र तुझ्या बाजूला, तारे तुझ्या स्वरूपात, अश्विनीकुमार तुझे तोंड—हे प्रभो, आम्हाला पोषण दे, सर्व लोकांवर राज्य दे. तोच अग्नी, तोच सूर्य, तोच वायू, तोच चंद्र, तोच तेजस्वी, तोच ब्रह्म, तोच जल, तोच प्रजापती आहे. सर्व क्षण, वीजांचे चमकणे, हे सर्व पुरुषापासून जन्मले. कोणीही त्याला वर, खाली किंवा मध्ये पकडू शकला नाही. त्याला कोणतेही साम्य नाही; त्याचे नाव महान कीर्ती आहे. त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात. "माझे अहित करू नकोस," हेच त्याचे वचन. त्याच्यापासून काहीच जन्मत नाही. हा देव सर्व दिशांना फिरतो; तो सर्वांपूर्वी जन्मतो; गर्भातही असतो. तो जन्मतो, जन्मणार आहे, सर्वत्र तोंड असलेला उभा आहे. ज्याच्यापासून पूर्वी काहीच जन्मले नाही, ज्याने सर्व लोक निर्माण केले, प्रजापती, संततीसह, तीन तेज आणि सोळा गुणांसह संलग्न आहे. ज्याने प्रचंड स्वर्ग व स्थिर पृथ्वी आधारली, ज्याने आकाश वर धरले, ज्याने अवकाशाची कमान स्थापली—तोच वायुमंडळात तेजस्वी धुळीचा अधिपती—या देवाला आपण आहुती द्यावी? स्वर्ग आणि पृथ्वी, त्याच्या आधाराने आधारलेले, मनाने त्याला पाहतात, घाबरून थरथरतात—जिथे सूर्य उगवतो आणि चमकतो—त्या देवाला आपण आहुती द्यावी? जल खरोखर विशाल आहे. तोच जल आहे. ऋषी त्या गुहेत लपलेल्या गूढाला पाहतो, जिथे सर्व काही एका घरट्यात एकत्र होते—त्याच्यात सर्व काही एकत्र आणि वेगळे फिरते; तो सर्व प्राण्यांत विणलेला आहे. ज्ञानी गंधर्व, जो अमरत्व जाणतो, त्या गुहेतील गुप्त निवासस्थान जाहीर करो. त्याची तीन पावले गुहेत ठेवली आहेत; जो त्यांना जाणतो, तो आपल्या पित्याचा पूर्वज होतो. तो आपला बांधव, सृष्टीकर्ता, व्यवस्थापक आहे; तो सर्व लोकांचे निवासस्थान आणि जग जाणतो. जिथे देव अमरत्वाच्या शोधात तिसऱ्या निवासस्थानी पोहोचले. सर्व प्राणी, सर्व लोक, सर्व दिशा व्यापून, तो सत्याच्या आद्य जन्माजवळ गेला; स्वतःच्या स्वरूपात, स्वतःमध्ये प्रवेश केला. स्वर्ग आणि पृथ्वी, सर्व लोक, दिशा, आकाश व्यापून, त्याने सत्याचा ताणलेला धागा शोधला; त्याने ते पाहिले, तोच ते झाला, तोच आहे. त्या अद्भुत, प्रिय आसनाच्या अधिपतीला, इंद्राला प्रिय, इच्छित अशा प्रभूशी, मी ज्ञानाची एकरूपता साधू इच्छितो. स्वाहा. ते ज्ञान जे देवगण व पितर पूजतात—त्या ज्ञानाने, हे अग्नी, आज मला ज्ञानी कर. स्वाहा. वरुण मला ज्ञान देवो, अग्नी व प्रजापती ज्ञान देवोत; इंद्र व वायु ज्ञान देवोत, धाता मला ज्ञान देवो. स्वाहा. हे ब्रह्म व क्षत्र, माझ्यासाठी समृद्धी प्राप्त करो; देवांनी माझ्यात सर्वोच्च समृद्धी ठेवावी. तिला, तुला, स्वाहा. या एका, वृद्ध न होणाऱ्या, वश झालेल्या, पतवार असलेल्या, चमकणाऱ्या ज्योती म्हणजेच अग्नी आहेत—शुद्ध, शुभ्र टोकाच्या, गर्जणाऱ्या, लाकूड भक्षणाऱ्या, वाऱ्याप्रमाणे, सोमाप्रमाणे.