एकदा एक दिव्य यज्ञ सुरू होता, ज्यामध्ये विविध कर्मे करणारे अनेक व्यक्ती आपापली कर्तव्ये पार पाडत होते. प्रकाशासाठी लाकूड गोळा करणारा, तेजासाठी अग्नी प्रज्वलित करणारा, यज्ञासाठी प्राणी बलिदान करणारा, समृद्धीसाठी सेवा करणारा, सर्वोच्च लोकांसाठी परिचारक, देवांच्या लोकांसाठी दूत, मानवांच्या लोकांसाठी उद्घोषक, सर्व लोकांसाठी सहाय्यक, परत येण्यासाठी दळणारा, बुद्धीसाठी वस्त्र धुणारा, आणि इच्छेसाठी रंगवणारा असे विविध व्यक्ती त्या यज्ञात कार्यरत होते. सत्यासाठी अंतःकरणात चोर असणारा, शत्रूंचा नाश करण्यासाठी चुगली करणारा, विवेकासाठी व्यवस्थापक, देखरेखीकरिता निरीक्षक, बालकासाठी परिचारक, समृद्धीसाठी भटकंती करणारा, स्नेहासाठी मधुर बोलणारा, सुरक्षिततेसाठी घोडे ताळणारा, स्वर्गासाठी दूध काढणारा, आणि सर्वोच्च लोकांसाठी परिचारक असेही अनेकजण होते. रागासाठी जाळणारा, क्रोधासाठी धावणारा, शिस्तीसाठी बांधणारा, दुःखासाठी पाठलाग करणारा, कल्याणासाठी मुक्त करणारा, फटीसाठी त्रिकोणी, तेजासाठी मनाने घडवलेला, आचारासाठी काजळ लावणारा, विनाशासाठी म्यान करणारा, संयमासाठी दोरा—अशा अनेक रूपांत कार्य करणारे होते. संयमासाठी दोरा, अथर्वणांसाठी रक्षण करणारे, वर्षासाठी फिरणारे, अर्धवर्षासाठी अजन्मा, सध्याच्या वर्षासाठी जाणारे, गतवर्षासाठी गेलेले, वर्षासाठी थकलेले, वर्षासाठी पांढरट केस असणारे, ऋभूंसाठी कातडी सांधणारे, साध्यांसाठी कातडी ताणणारे—ही सर्व पात्रे त्या यज्ञात सामील होती. तळ्यांसाठी मासेमारी करणारा, स्थिर पाण्यासाठी थांबणारा, दलदलीसाठी सेवा करणारा, गवताच्या बेटांसाठी गवत कापणारा, कोरड्या जमिनींसाठी होडीवाला, ओढ्यांसाठी नौकावाला, उथळ पाण्यासाठी पार करणारा, कठीण जागांसाठी खाणकाम करणारा, गुहांसाठी शिकार करणारा, उतारासाठी दळणारा, पर्वतांसाठी किम्पुरुष—या साऱ्या कर्मांनी यज्ञ समृद्ध होत होता. अरुचिकरासाठी पौलकस, रंगासाठी सोनार, काट्यासाठी व्यापारी, संध्याकाळीसाठी ग्लाविन, सर्व सत्त्वांसाठी राखेचा, समृद्धीसाठी जागरूकता, प्रतिकूलतेसाठी झोप, दुःखासाठी निंदा करणारा, वृद्धीसाठी बढाईखोर, संघर्षासाठी विभाजक—अशी विविध रूपे दिसत होती. फडशाचा राजा जुगारी, जिंकणाऱ्या फेरीनंतरची नवी पासा, तिसऱ्या फेरीनंतर मांडणी करणारा, चौथ्या फेरीनंतर पुढे मांडणारा, सभा स्तंभ, मृत्यूसाठी गायीचा हत्यारा, अंत्य करणारा गायीचा संहारक, भुकेसाठी भीक मागणारा, पापासाठी पर्वतात राहणारा, दुष्टतेसाठी भटकणारा शिक्षक—ही सर्व पात्रे त्या यज्ञात कार्यरत होती. प्रतिध्वनीसाठी ओरडणारा, ध्वनीसाठी भुंकणारा, समाप्तीसाठी बडबड करणारा, अनंतासाठी मूक, गोंगाटासाठी ढोल वाजवणारा, महानतेसाठी वीणा वाजवणारा, रडणाऱ्यासाठी बासरी वाजवणारा, नीच ध्वनीसाठी शंख वाजवणारा, अरण्यासाठी वनचारी, दुसऱ्या निर्जनासाठी अग्नी करणारा—अशा विविध रूपांत यज्ञ चालू होता. कौतुकासाठी वेश्या, हास्यासाठी विदूषक, यादवासाठी चित्रीत, गावासाठी लेखापाल, उद्घोषकांसाठी ते, महानतेसाठी वीणा वाजवणारा, हस्तवधासाठी बासरी वाजवणारा, नृत्य व आनंदासाठी मंजीरा वाजवणारा—ही सर्व पात्रे यज्ञात होती. अग्नीला स्थूल, पृथ्वीला आसन पसरवणारा, वायूसाठी बहिष्कृत, वायुमंडलासाठी बांबूवर नाचणारा, आकाशासाठी खोदणारा, सूर्याला पिवळ्या रंगाचा घोडा, तारांसाठी कीटक, चंद्रासाठी कुष्ठरोगी, दिवसासाठी पांढरा व पिवळ्या डोळ्याचा, रात्रीसाठी काळा व पिवळ्या डोळ्याचा—अशा रूपांत सृष्टीचे विविध घटक प्रकट झाले. आता, आठ विकृत रूपे निर्माण झाली: अती उंच, अती ठेंगणे, अती स्थूल, अती कृश, अती गोरे, अती काळे, अती टक्कल, अती केसाळ. हे ना शूद्र, ना ब्राह्मण—हे प्रजापतीचेच होते. मागध, वेश्या, जुगारी, नपुंसक—हेही प्रजापतीचे, शूद्र किंवा ब्राह्मण नव्हते. या सर्व यज्ञातून एक दिव्य पुरुष प्रकट झाला—त्याचे हजारो डोळे, हजारो हात, हजारो पाय होते. तो सर्वत्र व्यापून पृथ्वीवर उभा राहिला आणि पृथ्वीपेक्षा वर उभा राहिला. जे काही आहे, जे होणार आहे, ते सर्व तोच आहे. तोच अमरत्वाचा स्वामी, जो अन्नामुळे वाढतो. त्याची महती अशी आहे की, सर्व प्राणी त्याच्या एका चतुर्थांशात आहेत, तर तीन चतुर्थांश अमरत्वरूपात स्वर्गात आहेत. त्याचे तीन भाग वर गेली; एक भाग या पृथ्वीवर निर्माण झाला. त्या एक भागातून सर्व दिशांना विस्तार झाला—जे खातात आणि जे खात नाहीत, तसे. त्याच्यापासून विराज उत्पन्न झाला, आणि विराजपासून पुन्हा पुरुष. तो पृथ्वीच्या मागे आणि पुढे विस्तारला. त्या यज्ञातून पूर्णपणे आहुती दिल्यावर तूप गोळा केले गेले; त्याने आकाशातील, वनातील, आणि गावातील प्राणी निर्माण केले. त्या यज्ञातून ऋच, साम, विविध छंद, आणि यजुस निर्माण झाले. त्यातून घोडे, दोन ओळी दात असणारे प्राणी, गायी, शेळ्या, मेंढ्या निर्माण झाले. त्या यज्ञात देव, साध्य, आणि ऋषी यांनी प्रारंभिक पुरुषावर आहुती दिली. जेव्हा त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले, त्यावेळी त्याचे मुख ब्राह्मण, बाहू क्षत्रिय, उरु वैश्य, आणि पाय शूद्र झाले. त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यांतून सूर्य, कानांतून वायू व प्राण, मुखातून अग्नी निर्माण झाला. नाभीतून आकाश, डोक्यातून स्वर्ग, पायांतून पृथ्वी, कानांतून दिशा निर्माण झाल्या. देवांनी पुरुषाच्या यज्ञातून वसंत ऋतूला तूप, उन्हाळ्याला समिधा, आणि शरद ऋतूला आहुती केले. सात वेढे आणि एकवीस समिधा तयार केल्या. देवांनी यज्ञात पुरुषाला पशूरूपात बांधले आणि त्याच्याच यज्ञाने यज्ञ केला. ही कर्मे सर्वात प्राचीन आहेत. त्यांनी स्वर्गात, जिथे आद्य साध्य व देव राहतात, तेथे स्थान मिळवले. पाण्यापासून पृथ्वीचा सारांश घेतला गेला आणि त्यातून सर्व सृष्टीचा कर्ता उत्पन्न झाला. त्वष्ट्याने त्याचे रूप घडवले. तोच प्रारंभिक देवता ठरला. मी या तेजस्वी पुरुषाला जाणतो—तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधकारापलीकडे आहे. फक्त त्याला जाणून मृत्यूपलीकडे जाता येते; मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही. प्रजापती गर्भात असतो, अजन्मा असूनही अनेक प्रकारे जन्म घेतो. ज्ञानी त्याचा स्त्रोत पाहतात; सर्व जग त्याच्यात स्थित आहे. जो देवांमध्ये तेजाने प्रकट होतो, जो त्यांचा पुरोहित आहे, जो देवांपूर्वी जन्मला, त्यास मी वंदन करतो. देवांनी प्रारंभात ब्रह्मतेज निर्माण केले आणि सांगितले—जो ब्रह्मण जाणतो, त्याच्या अधीन देव होतात. श्री आणि लक्ष्मी या त्याच्या पत्नी, दिवस-रात्र त्याच्या बाजूला, तारे त्याचे रूप, अश्विन त्याचे मुख. तो आम्हाला पोषण आणि सर्व लोकांवर प्रभुत्व देवो. तोच अग्नी, तोच सूर्य, तोच वायू, तोच चंद्र, तोच तेजस्वी, तोच ब्रह्म, त्या पाण्या, तोच प्रजापती आहे. सर्व क्षण, विजा पुरुषातून उत्पन्न झाल्या. कोणीही त्याला वर, आडवा किंवा मधोमध पकडू शकत नाही. त्याला कोणतेही रूप नाही; त्याचे नाव 'महिमा' आहे. त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात. 'माझे अहित करू नका' असा त्याचा आदेश आहे. त्याच्यापासून काहीही जन्मत नाही. हा देव सर्व दिशांना फिरतो; तो सर्वांपूर्वी जन्मला, गर्भातही असतो, जन्मतो, जन्म घेईल, सर्वत्र तोंड असलेला आहे. ज्याच्यापासून काहीच पूर्वी जन्मले नाही, ज्याने सर्व जग निर्माण केले, प्रजापतीने संततीसाठी प्रयत्न केला आणि तीन तेज व सोळा यांच्याशी एकरूप झाला. ज्याच्यामुळे गगन, स्थिर पृथ्वी, आकाश, अवकाश टिकून आहे, जो वायुमंडलात तेजस्वी धुळीचा राजा आहे—त्या देवास आम्ही आहुती अर्पण करावी? स्वर्ग व पृथ्वी या दोन रडणाऱ्या, त्याच्या आधारावर उभ्या राहिल्या, त्याला मनाने पाहिल्या. जिथे सूर्य उगवतो व प्रकाशतो—त्या देवास आम्ही आहुती अर्पण करावी? हे पाणी विशाल आहे. तोच पाण्यांचा अधिपती आहे. अशा प्रकारे या यज्ञातून, पुरुषसूक्तातून, सर्व विश्वाची निर्मिती, त्यातील विविध कर्मे, वर्ण, ऋतु, प्राणी आणि देव यांचे स्वरूप प्रकट झाले. या सर्वांचा आधार तोच एक परम पुरुष, एकमेव ब्रह्म, जो सर्वत्र आहे, सर्वांचा कर्ता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे. त्याच्या ज्ञानानेच मृत्यूचे अतिक्रमण होते, आणि त्याच्याच ओळखीने मोक्षप्राप्ती होते—यात शंका नाही.