एका पवित्र यज्ञाच्या प्रसंगात, एका वृक्षाला विनंती केली जाते: “हे वृक्षा, तू शक्तिशाली, आमचा मित्र, उत्तम मार्गदर्शक, वीर बन. बैलाच्या कातड्याने बांधलेला, तू स्थिर राहो—जो तुझ्यावर उभा राहील, त्याला विजय मिळो.” आकाश आणि पृथ्वीतील शक्ती, वृक्षांतील सामर्थ्य गोळा केले जाते; इंद्राचा वज्र, बैलाच्या कातड्याने गुंडाळलेला, यज्ञासाठी रथ अर्पण केला जातो. इंद्राचा वज्र, मरुतांचा समूह, मित्राचा बीज, वरुणाचा नाभी—हे सर्व देव, अर्पण स्वीकारा आणि आमच्या आवाहनासाठी रथ धरा. पृथ्वी आणि आकाश गूंजू दे, तुझी कीर्ती सर्वत्र पसरू दे; हे ढोल, इंद्र आणि देवांसह, शत्रूंना दूर पळव. ढोलाला सांगितले जाते: “शक्ती आणि उत्साहाने गूंज, संकट दूर कर, दुर्भाग्य हद्दपार कर. वाईट दूर कर, तू इंद्राचा मुष्ट आहेस—मजबूतपणे गूंज.” ढोल स्पष्ट संकेताने वाजू दे, तुझा आवाज पुन्हा पुन्हा परत येऊ दे. आमचे रथी, इंद्रा, युद्धात विजयी होवोत, घोड्यांसह आमच्यासाठी पुढे जावोत. पशूंच्या रंगावरून विविध देवांना अर्पण केले जाते: काळ्या गळ्याचा अग्नीचा, चित्त्याचा सरस्वतीचा, मेंढी मेषीची, तपकिरी सोमाचा, काळा पूषणाचा, राखट बृहस्पतीचा, डागाळा विश्वदेवांचा, लाल इंद्राचा, डागाळा मरुतांचा, मिश्र रंगाचा इंद्र-अग्नीचा, लटकलेल्या ओठांचे सावित्र आणि वरुणाचे, काळा एकसितीचा, आणि डागाळा पेट्वाचा. अग्नीला लाल खुराचा बैल, अनीकवतला लाल पायाचा बैल, लटकलेल्या ओठांचे सावित्र आणि पूषण, चांदीच्या नाभीचे विश्वदेवांचे, दोन डागाळे तूपारूचे, डागाळा मरुतांचा, काळा अग्नीचा, शेळी सरस्वतीची, मेंढी मेषीची, डागाळा वरुणाचा अर्पण केला जातो. यज्ञात विविध स्तोत्रे, अर्पण, आणि देवांना अर्पण केले जाते—अग्नीला गायत्री, राथंतराला आठ अर्पण, इंद्राला त्रिष्टुभ, बर्हताला अकरा अर्पण, सर्व देवांना जगती, वरूपाला बारा अर्पण, मित्र-वरुणाला अनुष्टुभ, वैराजाला पोषण, बृहस्पतीला पंक्ती, शाक्वराला चारू, सावित्राला उष्णिह, रायवताला बारा अर्पण, प्रजापतीला चारू, अदिती आणि विष्णुच्या पत्नीला चारू, अग्नी वैश्वानराला बारा अर्पण, अनुमतीला आठ अर्पण. “हे दिव्य सावित्रा, यज्ञ प्रेरित कर, यज्ञपतीला शुभ घडव. दिव्य गंधर्व, चिन्ह वाहणारा, आमचे चिन्ह शुद्ध कर; वाक्पती आम्हाला शक्ती दे.” आम्ही सावित्राच्या दिव्य तेजाचा ध्यान करतो, सर्वश्रेष्ठ; तो आमच्या विचारांना प्रेरणा देओ. “हे सावित्रा, आमचे सर्व दुर्भाग्य दूर कर; जे शुभ आहे, ते आम्हाला आण.” संपूर्ण वैभवाचा वितरक, सर्वांना पाहणारा सावित्र, आम्ही त्याला आवाहन करतो. विविध कार्यांसाठी विविध व्यक्ती नियुक्त केले जातात: ब्राह्मणत्वासाठी ब्राह्मण, राजसत्तेसाठी क्षत्रिय, मरुतांसाठी वैश्य, तपासाठी शूद्र, अंधारासाठी चोर, नरकासाठी वीरहंता, वाईटासाठी नपुंसक, विक्रीसाठी लोहार, इच्छेसाठी वेश्या, अस्पृश्यांसाठी मागध. नृत्यासाठी कवी, गीतासाठी गायक, न्यायासाठी दरबारी, दुर्भाग्यासाठी विदूषक, विनोदासाठी विदूषक, हास्यासाठी हास्यकार, आनंदासाठी स्त्रियांचा साथी, आनंदासाठी कुमार, बुद्धीसाठी रथकार, स्थैर्यासाठी सुतार. तपासाठी कुंभार, जादूसाठी लोहार, सौंदर्यासाठी सोनार, शुभासाठी विणकर, धनुष्यासाठी बाणकार, शस्त्रासाठी धनुषकार, कामासाठी दोरकर, भाग्यासाठी दोरवाला, मृत्यूसाठी शिकारी, विनाशासाठी कुत्र्याचा नेता. नद्यासाठी मच्छीमार, अस्वल शिकाऱ्यांसाठी निषाद, माणसांमध्ये वाघासाठी क्रूर, गंधर्व-अप्सरांसाठी अस्पृश्य, सेवकांसाठी वेडा, नागांसाठी घर नसलेला, जुगारासाठी फसवणूक करणारा, अजुगारासाठी राक्षस, दुष्टांसाठी फाटलेल्या बांबूचा निर्माता, जादूगारांसाठी काटे करणारा. संपर्कासाठी परस्त्रीगामी, घरासाठी प्रेयसी, संकटासाठी सोडलेला, विनाशासाठी विश्वासघातकी, दुर्भाग्यासाठी वंध्या स्त्रीचा पती, प्रायश्चित्तासाठी कुशल, ज्ञानासाठी स्मरणकार, उत्कटतेसाठी प्रियकर, रंगासाठी अनुयायी, शक्तीसाठी सहाय्यक. विकृतीसाठी कुबडा, आनंदासाठी बुटका, दारासाठी लंगडा, झोपेसाठी आंधळा, अधर्मासाठी बहिरा, शुद्धीसाठी वैद्य, ज्ञानासाठी ताऱ्यांचा निरीक्षक, शिक्षेसाठी विचारणारा, पुढील शिक्षेसाठी विचारणारा, सीमेसाठी न्यायाधीश. हत्तींसाठी हत्तीसारखा, वेगासाठी घोड्याचा पालक, पोषणासाठी गवळा, शक्तीसाठी मेंढपाळ, ऊर्जाासाठी शेळीपाल, अन्नासाठी शेतकरी, पेयासाठी मद्यनिर्माता, शुभासाठी गृहस्थ, समृद्धीसाठी खजिनदार, देखरेखीसाठी निरीक्षक. प्रकाशासाठी लाकूड गोळा करणारा, तेजासाठी अग्नी प्रज्वलित करणारा, वधासाठी यज्ञकर्ता, समृद्धीसाठी सेवक, श्रेष्ठ लोकासाठी सेवक, देवांच्या लोकासाठी दूत, मानवांच्या लोकासाठी घोषक, सर्व लोकांसाठी सहाय्यक, परतण्यासाठी दळणारा, बुद्धीसाठी कपड्याचा धुवणारा, इच्छेसाठी रंगणारा. सत्यासाठी मनाचा चोर, शत्रू हत्येसाठी माहिती देणारा, विवेकासाठी व्यवस्थापक, देखरेखीसाठी निरीक्षक, मुलासाठी सेवक, समृद्धीसाठी भटकणारा, प्रेमासाठी गोड बोलणारा, सुरक्षिततेसाठी घोडेपाल, स्वर्गासाठी दूध काढणारा, श्रेष्ठ लोकासाठी सेवक. क्रोधासाठी जाळणारा, रागासाठी पुढे धावणारा, शिस्तीसाठी बांधणारा, दुःखासाठी पाठलाग करणारा, कल्याणासाठी मुक्त करणारा, सळ्यासाठी त्रिकोणी, तेजासाठी मनाने केलेला, आचारासाठी काजळ लावणारा, विनाशासाठी म्यान करणारा, संयमासाठी दोरा. संयमासाठी दोरा, अथर्वांसाठी संरक्षित, वर्षासाठी फिरणारा, अर्धवर्षासाठी अजन्मा, चालू वर्षासाठी जाणारा, गेल्या वर्षासाठी गेलेला, वर्षासाठी थकलेला, वर्षासाठी पांढरकेश, ऋभूसाठी कातडे जोडणारा, साध्यांसाठी कातडे ताणणारा. सरोवरासाठी मच्छीमार, स्थिर पाण्यासाठी थांबणारा, दलांसाठी सेवक, गवतासाठी गवत कापणारा, कोरड्या भूमीसाठी नावाडी, मार्गासाठी नावाडी, घाटासाठी ओलांडणारा, कठीण ठिकाणी खाणकाम करणारा, गूंजणाऱ्या ठिकाणी पान फुंकणारा, गुहांसाठी शिकारी, उतारासाठी दळणारा, पर्वतासाठी किम्पुरुष. किळसवाण्यासाठी पाऊल्कस, रंगासाठी सोनार, काट्यासाठी व्यापारी, संध्याकाळीसाठी ग्लाविन, सर्व प्राण्यांसाठी राखेचा, समृद्धीसाठी जागरण, विपत्तीसाठी झोप, संकटासाठी निंदा करणारा, वाढीसाठी बढाईखोर, संघर्षासाठी विभाजक. जुगाराचा राजा जुगारी, विजयी फेक नवीन दाखवलेला, तिसऱ्या फेकासाठी व्यवस्था करणारा, चौथ्या फेकासाठी पुढे व्यवस्था करणारा, उडी मारणारा सभेतील खांब, मृत्यूसाठी गायीचा हंता, समाप्तीसाठी गायीचा वध करणारा, भुकेसाठी गायी कापणाऱ्याजवळ भिक्षा मागणारा, वाईटासाठी भटकणारा शिक्षक, पापासाठी पर्वतवासी. प्रतिध्वनीसाठी ओरडणारा, आवाजासाठी भुंकणारा, समाप्तीसाठी बोलका, अंतहीनासाठी मूक, गोंगाटासाठी ढोल वाजवणारा, मोठेपणासाठी वीणा वाजवणारा, रडणाऱ्यासाठी बासरी वाजवणारा, खालच्या आवाजासाठी शंख वाजवणारा, जंगलासाठी वनपाल, दुसऱ्या जंगलासाठी अग्नी करणारा. विनोदासाठी वेश्या, हास्यासाठी विदूषक, यादवासाठी चित्त्याचा, गावासाठी लेखापाल, घोषकासाठी ते, मोठेपणासाठी वीणा वाजवणारा, हातहंता बासरी वाजवणारा, नृत्य आणि आनंदासाठी झांज वाजवणारा. अग्नीला जाड, पृथ्वीला आसन पसरवणारा, वायुला अस्पृश्य, वातावरणाला बांबू नाचणारा, आकाशाला खोदणारा, सूर्याला पिवळा घोडा, तारांना कीटक, चंद्राला कुष्ठरोगी, दिवसाला पांढरा, पिवळ्या डोळ्याचा, रात्रीला काळा, पिवळ्या डोळ्याचा. आता, आठ विकृत व्यक्ती प्राप्त होतात: अती उंच, अती बुटका, अती जाड, अती सडपातळ, अती पांढरा, अती काळा, अती टक्कल, अती केसाळ. हे शूद्र किंवा ब्राह्मण नाहीत—हे प्रजापतीचे आहेत. मागध, वेश्या, जुगारी, नपुंसक—हेही शूद्र किंवा ब्राह्मण नाहीत, हे प्रजापतीचे आहेत. आता, त्या पुरुषाचा वर्णन केले जाते—त्याचे हजार डोके, हजार डोळे, हजार पाय आहेत. तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून, तिच्यावर दहा बोटे उंच उभा आहे. हे सर्व त्या पुरुषाचे आहे—जे झाले आणि जे होणार आहे. तो अमरत्वाचा स्वामी आहे, जो अन्नाने वाढतो. त्याची ही महानता आहे, पण पुरुष याहूनही मोठा आहे. सर्व प्राणी त्याचा एक चौथांश आहेत; तीन चौथांश अमर आहेत, स्वर्गात. तीन चौथांश पुरुष वर गेले; एक चौथांश पुन्हा येथे जन्मला. त्यातून तो सर्व दिशांना पसरला—जे खातात आणि जे खात नाहीत. त्याच्यापासून विराज जन्मला, आणि विराजपासून पुरुष. जन्मल्यावर, तो पृथ्वीच्या पाठीमागे आणि पुढे पसरला. त्या पूर्ण अर्पण केलेल्या यज्ञातून तूप गोळा झाले. त्याने प्राणी निर्माण केले—आकाशातील, जंगलातील, गावातील. त्या यज्ञातून ऋच आणि साम स्तोत्रे जन्मली; त्यातून छंद जन्मले; त्यातून यजुस जन्मले. त्यातून घोडे आणि दोन ओळी दात असलेली प्राणी जन्मले; त्यातून गायी, शेळ्या, मेंढ्या जन्मल्या. त्यांनी त्या यज्ञाला, प्रारंभात जन्मलेल्या पुरुषाला, पवित्र कुशावर शिंपडले. त्या यज्ञाने देव, साध्य, आणि ऋषी यज्ञ केले. अशा प्रकारे, यज्ञाच्या पवित्र प्रसंगात, विविध अर्पण, विविध देव, विविध कार्य, आणि पुरुषसूक्तातील विश्वाचा विस्तार यांचे वर्णन होते—संपूर्ण सृष्टी, विविधता, आणि परम पुरुषाची महानता एकत्रितपणे प्रकट होते.