एकदा, दिव्य ऋत्विज, जे वाणीमध्ये प्रवीण व यज्ञाचे माप घेणारे होते, त्यांनी मनुष्यमात्रांसाठी यज्ञाची आखणी केली. त्यांनी सभांमध्ये गायकांना प्रेरणा दिली आणि पूर्व दिशेतील तेजाचा मार्ग दाखवला. यज्ञाच्या या पवित्र प्रसंगी, भारतीस आमंत्रण देण्यात आले. इडा, जी मानवासारखी स्मरणशक्ती असलेली आहे, तिलाही येथे उपस्थित राहावे अशी प्रार्थना झाली. सरस्वतीसह या तिन्ही देवता, या पवित्र कुशावर विराजमान होऊन, आम्हाला कल्याण लाभावे अशी कामना केली गेली. ज्याने आपले रूप धारण करून सर्व जगत—हे आकाश व पृथ्वी, या दोन मातांना—भरून टाकले आहे, त्या पूज्य तवष्टार देवतेची, आज, ऋत्विजाच्या आज्ञेने, येथे पूजा करण्यात आली. वनस्पतीस्वरूप देवता, अग्नी, स्वतःमध्ये स्थिर राहून, देवांसाठी योग्य वेळी हविर्द्रव्यांची आखणी करतो. तो, रसास्वाद घेणारा, मध व तुपासह अर्पणाचा आस्वाद घेतो. अग्नी, नव्याने जन्मलेला, यज्ञाचे मापन करतो आणि देवांचा नेता बनतो. ऋत्विजाच्या आदेशाने, सत्यवचनाने, देवांनी 'स्वाहा' उच्चाराने अर्पणाचा आस्वाद घ्यावा. अग्नी, जो अंधांना मार्गदर्शन करणारा, मर्त्यांचा भूषण आहे, तो अनलंकृतांसाठी नाही. तो उषा देवींसोबत जन्माला आला आहे. जसा मेघाला स्वरूप असते, तसा हा कवचधारी संयमाने रणभूमीच्या आसनाजवळ येतो; त्याचे शरीर अभेद्य राहो आणि कवचाचे सामर्थ्य त्याचे रक्षण करो. या धनुष्याच्या सहाय्याने आम्ही गोधन जिंकू, युद्धात विजय मिळवू; कठीण संघर्षात धनुष्याच्या बळावर प्रबळ होऊ. शत्रूंच्या इच्छेला धनुष्याने निष्फळ करावे आणि सर्व दिशांना आम्ही विजय मिळवू. धनुष्याची प्रत्यंचा, जणू काही बोलते आहे, ती कानाजवळ येते, आपल्या प्रिय धनुष्याला मिठी मारते; एक स्त्री जशी पाण्याचा शिंतोडा घालते, तशी प्रत्यंचा ताणल्यावर बाणासोबत पुढे जाते. या प्रत्यंचा, स्त्रीप्रमाणे एकत्र कार्य करतात, जसे आई आपल्या मुलाला छातीशी धरते; त्या सुटल्यावर शत्रूंना पराजित करतात—प्रत्यंचा किणकिणाट करत शत्रूंना पांगवतात. तो अनेकांचा पिता आहे, त्याचे अनेक पुत्र आहेत; रणभूमीवर एकत्र येऊन तो कृती करतो; त्याच्या पाठीवर धनुर्धारी, बाण आणि सर्व सैन्य बांधलेले असते, आणि ते पुढे गेल्यावर यशस्वी होतात. रथावर उभा असलेला कुशल सारथी, घोड्यांना इच्छित दिशेला नेतो; वळचणींनी गोadांचे सामर्थ्य दाखवावे, आणि मनाने त्या मार्गाचे अनुसरण करावे. बलशाली घोडे मोठ्या आवाजात धावतात, रथांसमवेत स्पर्धा करतात; त्यांच्या खुरांनी शत्रूंवर तुटून पडतात आणि युद्धात शत्रूंना नष्ट करतात. रथाची गती म्हणजे त्याचे अर्पण, जिथे त्याची शस्त्रे आणि कवच ठेवलेले असतात; तेथे आम्ही नेहमी आनंदाने, एकत्र रथाजवळ जावो. पूर्वज, जे बलवान, वीर होते, त्यांनी मधुर पेय घेतले, कष्ट सहन केले, सामर्थ्यवान, गूढमनस्क, विविध सैन्यांचे अधिपती, बाणकौशल्यात निपुण, कठोर, खरे वीर, विशाल आणि संघटित विजयशाली होते. सौम्य ब्राह्मण पूर्वज, सोमासारखे कोमल; आकाश व पृथ्वी आम्हाला मंगलमय व निरापद असो. पूषाण, सत्यधर्माचे पालन करणारा, आम्हाला दुष्टापासून वाचवो—दुष्ट इच्छाधारी आमच्यावर राज्य करू नये. पंख लावलेला पशू, त्याचे दात हेच त्याचे शस्त्र; बैलाच्या कातड्याने बांधलेला, तो सोडल्यावर उडतो; जिथे माणसे एकत्र किंवा वेगवेगळ्या दिशांना धावतात, तिथे हे बाण आम्हाला रक्षण करो. आम्हाला सामर्थ्याने वेढा घाल, आमचे शरीर दगडासारखे मजबूत असो; सोम आमच्यासाठी बोलेल, अदिती आम्हाला संरक्षण देवो. त्यांच्या मांडी हालतात, त्यांच्या कंबर आपटतात; ज्ञानी घोड्यांपासून जन्मतात—युद्धात घोड्यांना प्रेरणा द्या. सर्पाने जशी त्याच्या अंगावर वेटोळे घालतात, तशी प्रत्यंचा हाताला वेढते, बाण रोखून ठेवते; सर्व उपाय जाणणारा कुशल धनुर्धर, तो सर्व बाजूंनी मनुष्याचे रक्षण करो. हे वृक्ष, तू मजबूत अंगाचा, आमचा मित्र, उत्तम मार्गदर्शक, वीर असो; बैलाच्या कातड्याने बांधलेला, तू स्थिर राहो—जो तुझ्यावर उभा आहे, तो विजय मिळवो. आकाश व पृथ्वीपासून सामर्थ्य मिळते, वृक्षांपासून शक्ती मिळते; इंद्राचा वज्र, बैलाच्या कातड्याने गुंडाळलेला, तो रथ अर्पण म्हणून अर्पित कर. इंद्राचा वज्र, मरुतांचा समूह, मित्राचा बीज, वरुणाचा नाभी—या अर्पणाचा स्वीकार कर, हे देव, आमच्या आह्वानासाठी रथ धरा. पृथ्वी व आकाश गजरव करो, तुझे यश सर्वत्र पसरू दे; हे ढोल, इंद्र व देवांसह, शत्रूंना दूर पळव. ढोल, सामर्थ्य व उत्साहाने निनाद कर; संकट दूर कर, दुर्दैव परावृत्त कर. हे ढोल, तू इंद्राचा मुष्टी आहेस—प्रचंड आवाज कर. स्पष्ट संकेताने ढोल वाजो; तुझा आवाज पुन्हा पुन्हा परत येवो. आमचे सारथी, हे इंद्र, युद्धात विजयी होवोत, घोड्यांसह आमच्यासाठी प्रस्थान करो. काळ्या मानेचा अग्नीचा, चित्तरंग सरस्वतीचा, मेंढी मेषीची, तपकिरी सोमाची, काळसर पूषणाची, राखाडी बृहस्पतीची, चित्तरंग विश्वदेवांची, लाल इंद्राची, फिकट मरुतांची, मिश्र रंग इंद्र-अग्नीचे, ओठ खालील सवितृ व वरुणाचे, काळा एकसतीचा, चित्तरंग पेट्वाचा. अग्नीला लाल खुरांचा बैल; अनीकवतला लाल पायाचा बैल; ओठ खालील सवितृ व पूषण; चांदीच्या नाभीचे विश्वदेवांचे; दोन चित्तरंग तूपारूचे; फिकट मरुतांचे; काळा अग्नीचा; शेळी सरस्वतीची; मेंढी मेषीची; चित्तरंग वरुणाचा. अग्नीला गायत्री तीन ऋचांसह; रथंतराला आठ कपांची आहुती; इंद्राला त्रिष्टुभ पंधरा ऋचांसह; बर्हताला अकरा कपांची आहुती; सर्व देवांना जगती सतरा ऋचांसह; वरूपाला बारा कपांची; मित्र-वरुणाला अनुष्टुभ एकवीस ऋचांसह; वैराजाला पोषणार्थ; बृहस्पतीला पंक्ति एकोणचाळीस ऋचांसह; शाक्वराला चारू; सवितृला उष्णिक तैंतीस ऋचांसह; रैवताला बारा कपांची आहुती; प्रजापतीला चारू; अदिती व विष्णुपत्नीला चारू; अग्नी वैश्वानराला बारा कपांची; अनुमतीला आठ कपांची आहुती. हे दिव्य सवितृ, यज्ञाला प्रेरणा दे, यज्ञाच्या अधिपतीला शुभ लाभ दे. दिव्य चिन्ह धारण करणारा गंधर्व, आमचे चिन्ह शुद्ध करो; वाणीचा अधिपती आम्हाला सामर्थ्य देवो. आम्ही दिव्य तेजस्वी सवितृचे ध्यान करतो; तो आमच्या विचारांना प्रेरणा देवो. हे देव सवितृ, आमची सर्व आपत्ती दूर कर; जे शुभ आहे, ते आम्हाला प्राप्त होवो. आम्ही वसुंच्या संपत्तीचा वितरक, सर्व माणसांना पाहणारा सवितृ, त्याला आह्वान करतो. ब्राह्मण्याकरिता ब्राह्मण; राज्याकरिता क्षत्रिय; मरुतांसाठी वैश्य; तपासाठी शूद्र; अंधकारासाठी चोर; नरकासाठी वीरहंता; पापासाठी नपुंसक; विक्रीसाठी लोहार; कामासाठी वेश्या; बहिष्कृतांसाठी मागध. नृत्यासाठी सूत; गाण्यासाठी मागधी; न्यायासाठी सभापती; अपयशासाठी विदूषक; विनोदासाठी हास्यकार; हसण्यासाठी विनोदी; आनंदासाठी स्त्रियांचा मित्र; सुखासाठी कुमार; बुद्धीसाठी रथकार; स्थैर्यासाठी वडार. तपासाठी कुंभार; जादूसाठी लोहार; सौंदर्यासाठी सुवर्णकार; सौख्यासाठी विणकर; धनुर्विद्येसाठी बाणकार; शस्त्रासाठी धनुषकार; कामासाठी दोरकर; नियतीसाठी दोरवट; मृत्यूसाठी शिकारी; संहारासाठी श्वानपाल. नद्यांसाठी मत्स्यकार; भल्लांसाठी निषाद; माणसांमध्ये वाघासाठी क्रूर; गंधर्व-अप्सरांसाठी बहिष्कृत; सेवकांसाठी वेडा; नागदेवतांसाठी घर नसलेला; जुगारासाठी फसवणूक करणारा; न जुगार खेळणाऱ्यांसाठी राक्षस; पिशाच्चांसाठी बांबू फाडणारा; जादूगारांसाठी काटेरी बनवणारा. संयुगासाठी परस्त्रीगामी; घरासाठी परपुरुष; दुःखासाठी त्यागलेला; संहारासाठी विश्वासघातकी; अपयशासाठी वंध्येचा पती; प्रायश्चित्तासाठी कुशल कारागीर; ज्ञानासाठी स्मरणकर्ता; उत्कटतेसाठी प्रियकर; रंगासाठी अनुसरणारा; सामर्थ्यासाठी सहाय्यक. विकृतीसाठी कुबड; आनंदासाठी बुटका; दारासाठी लंगडा; झोपेसाठी आंधळा; अधर्मासाठी बहिरा; शुद्धीसाठी वैद्य; ज्ञानासाठी ज्योतिषी; शिक्षेसाठी विचारक; पुढील शिक्षेसाठी जिज्ञासू; सीमेसाठी न्यायाधीश. हत्तींसाठी हत्तीपाल; वेगासाठी घोड्याचा रक्षक; पोषणासाठी गोपालक; सामर्थ्यासाठी मेंढपाळ; ऊर्जा मिळवण्यासाठी शेळीपाल; अन्नासाठी शेतकरी; पेयासाठी मद्यकार; सौख्यासाठी गृहस्थ; समृद्धीसाठी कोषाध्यक्ष; देखरेखीसाठी पर्यवेक्षक. अशा प्रकारे, यज्ञाच्या या दिव्य प्रसंगात, प्रत्येक देवता, प्रत्येक वस्तू, प्रत्येक कर्म, आणि प्रत्येक प्राणी यथास्थित आपापल्या जागी पूजला गेला, आणि सर्व विश्वात कल्याण, यश, आणि समृद्धी नांदावी अशी प्रार्थना करण्यात आली.