एकदा एक ऋषी, ज्ञान, कौशल्य आणि तेजस्वी दृष्टी यांच्या साहाय्याने देवीशी एकरूप होतो. तो विनवतो, “देवी, माझे प्राण, माझे अस्तित्व, आणि तुझ्याशी असलेली माझी नाळ तू कधीच तोडू नकोस. तुझ्या साक्षात्कारी वीराचे मला दर्शन होऊ दे.” तो सोमाला सांगतो—“ही गायत्री, त्रिष्टुप् आणि जगती छंदांची तुझीच भागीदारी असो; छंदांवर प्रभुत्व प्राप्त होऊ दे. तू आमची आहेस; तुझे तेज आम्ही प्राप्त करू इच्छितो, कुशलजन तुला शोधू देत.” ऋषी पुढे सावितृ देवाची स्तुती करतो—तो ज्ञानी, सत्यप्रिय, धनाचा धारक, प्रिय आणि प्रेरित ऋषी आहे. त्याचा उन्नत विचार प्रकाशमान आहे. सुवर्णहस्त सावितृ आपल्या कौशल्य, दयाळूपणा आणि दिव्यतेने सर्वत्र व्यापतो. संततीसाठी, संततीसाठी प्रत्येकजण त्याच्या मागे जाऊ दे; तोही संततीच्या मागे जातो. तो तेजस्वी सोमाला तेजाने विकत घेतो; चंद्राला चंद्राने, अमरत्वाला अमरत्वाने. तुझी गाय एकरूप झाली आहे, तुझे चंद्र आमच्याजवळ आहेत. तू तपस्येचे शरीर, प्रजापतीचा रंग; सर्वोच्च पशूने तुला विकत घेतले आहे. मी हजारपटीने समृद्धी वाढवू दे, अशी प्रार्थना करतो. मित्रा, चांगल्या मित्रासारखा आमच्याकडे ये. इंद्राच्या विशाल क्षेत्रात प्रवेश कर, हे तेजस्वी, कोमल आणि रमणीय अग्ने. हे ज्वलंत, कुशल हस्त असलेला अग्नी, हे सोम विकत घेणारे तुझे भक्त, त्यांचे रक्षण कर; कुणीही तुला हानी पोहोचवू नये. अग्नीला तो विनवतो—“दुष्ट वर्तन माझ्यापासून दूर कर; चांगल्या वर्तनात तू सहभागी होऊ नकोस. तू स्वतःच्या प्राणाने, अमरत्वाने उन्नत हो.” तो मागतो—“आम्ही कल्याणाचा, अहितरहित मार्ग शोधू, ज्या मार्गाने सर्व शत्रू दूर होतील आणि संपत्ती मिळेल.” तो म्हणतो—“तू आदित्यांचे चर्म आहेस; नेहमी आदित्यांसोबत बस. वृषभाने आकाश उभे केले, वायुमंडळ व पृथ्वीची मापे घेतली. सर्व जगांमध्ये सार्वभौम विराजमान आहे; हे सर्व वरुणाचे नियम आहेत.” वरुणाने वने व वायुमंडळात विस्तार केला, घोड्यांमध्ये बळ, गायींमध्ये दूध. हृदयात निर्धार, गावांमध्ये अग्नी, आकाशात सूर्य, पर्वतात सोम ठेवला. तो पुन्हा प्रार्थना करतो—“सूर्याच्या डोळ्यात, अग्नीच्या डोळ्याच्या बुबुळात पोहोच. या तेजस्वी, ज्ञानींसोबत तू प्रवास कर.” दोन बैलांना, अश्रू व थकवा न येता, पवित्र ज्ञानाने प्रेरित होऊन, यजमानाच्या घरी कल्याणासाठी जाऊ दे. तो वाणीच्या अधिपतीला म्हणतो—“तू मला मंगल आहेस; सर्व ठिकाणी जा. तुला वेढणारे, अडवणारे, लांडगे वा दुष्टजन तुला ओळखू नये. तू गरुड होऊन उडून जा; यजमानाच्या घरी पोहोच. हेच आमचे साध्य आहे.” तो मित्र व वरुणाच्या डोळ्यांना, महान देवतेला नमस्कार करतो; सत्याची उपासना करतो. दूरदर्शी, देवजन्मा सूर्याची स्तुती करतो. तो म्हणतो—“तू वरुणाचा आधार, स्तंभ, सत्यासन आहेस; सत्याच्या आसनात बस.” सोमाच्या सर्व पूजित निवासस्थाने तुला पूर्णपणे व्यापू देत; तू, सोम, विशाल, बळकट, दुर्बलांचा नाश करणारा, कठीण मार्गांतून पुढे जा. तू अग्नीचे शरीर आहेस, विष्णूसाठी; सोमाचे शरीर, विष्णूसाठी; पाहुण्यासाठी आदर, विष्णूसाठी. मी तुला गरुडासाठी, सोम वहनासाठी, विष्णूसाठी नेमतो; अग्नीसाठी, संपत्तीच्या वृद्धीसाठी, विष्णूसाठी नेमतो. तू अग्नीचा मूळ आहेस; दोन बलशाली आहेस; तू उर्वशी आहेस; तू प्राण आहेस; तू पुरूरव आहेस. गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती छंदांनी मी तुला मंथन करतो. “दोनही (अग्नी व सोम) आमच्यासाठी एकचित्त, शुद्ध, जागरूक राहा; यज्ञाला वा यजमानाला हानी करू नका, हे जातवेदस; आज आम्हाला शुभ होवो.” अग्नीमध्ये, ऋषिपुत्र, शापांचा संरक्षक, अग्नीच प्रवेश करतो. तो आम्हाला सौम्य, योग्यरित्या आहूत होवो; देवांकडे आहुती नेवो. स्वाहा. “मी तुला वेढण्यासाठी, रक्षणासाठी, शरीराच्या रक्षकासाठी, शक्तिमान, अजिंक्य, अपराजित, शापांपासून रक्षक म्हणून घेतो. मला खरा मार्ग मिळू दे; मला मलिनांमध्ये टाकू नकोस.” “अग्ने, तू व्रतांचा रक्षक आहेस; तुझे शरीर माझे, माझे तुझे. आपण एकत्र व्रत पाळू. दीक्षेचा स्वामी माझ्या दीक्षेला, तपस्वी स्वामी माझ्या तपाला मान्यता देवो.” “संपूर्णपणे ओघळलेला, दिव्य सोम इंद्रासाठी वाढो; इंद्र तुझ्यासाठी वाढो, तू इंद्रासाठी वाढ. आम्हांला, आमच्या मित्रांना, बुद्धी व कल्याणासह वाढव. सोम, तु द्रवणीत गोड हो; इच्छित संपत्ती, सत्यप्रियांसाठी, शुभेच्छांसाठी मिळो. स्वर्ग व पृथ्वीला नमस्कार.” “अग्ने, तुझे लोखंडात, वायुमंडळात, सोन्यात असलेले शरीर, जे श्रेष्ठ व खोल आहे, त्यातील तीक्ष्ण, कठोर वाणी दूर होवो. स्वाहा.” “तू तापवली गेली आहेस, ओळखली गेली आहेस; तू मला त्याग किंवा संकटापासून वाचव. अग्नीला नभस हे नाव माहीत आहे; अत्रिसुत अग्ने, आयू नावाने ये. या पृथ्वीवर, दुसऱ्या वा तिसऱ्या पृथ्वीवर असलेले, अपराजित, यज्ञनाव असलेले अग्नी, मी तुला स्थापित करतो. मी देवांची कृपा मिळवण्यासाठी तुझ्या मागे चालतो.” “तू सिंहिणी आहेस, स्पर्धकांना जिंकणारी; देवांसाठी योग्य हो. तू सिंहिणी आहेस, शुद्ध करणारी; देवांसाठी तेजस्वी हो.” “इंद्राचा स्वर वसूंनी पुढे, प्रचेतस रुद्रांसह मागे, मनोजव पितरांसह उजवीकडे, विश्वकर्मा आदित्यांसह डावीकडे तुझे रक्षण करो. हे तापवलेले पाणी, मी यज्ञातून दूर करतो.” “तू सिंहिणी आहेस. स्वाहा. तू आदित्यांची रक्षण करणारी सिंहिणी आहेस. स्वाहा. तू ब्रह्म व क्षत्राची रक्षण करणारी आहेस. स्वाहा. तू उत्तम संतती, संपत्ती व समृद्धीची रक्षण करणारी आहेस. स्वाहा. तू सिंहिणी आहेस; देवांना यजमानाकडे आण. स्वाहा. मी तुला सर्व प्राण्यांसाठी नेमतो.” “तू स्थिर आहेस; पृथ्वीला स्थिर कर. तू दृढ आहेस; वायुमंडळाला दृढ कर. तू अचल आहेस; आकाशाला स्थिर कर. तू अग्नीचा आर्द्रभाग आहेस.” ज्ञानी, महान, सर्वज्ञ ऋषी मन व विचार जुळवतात. दोन होत्र, विधी जाणणारे, मी नेमतो. सावितृ देवतेचे हे महान स्तोत्र मी म्हणतो. स्वाहा. विष्णूने हे विश्व त्रिविक्रमाने मोजले; त्याची धूळ सर्वत्र पसरली. स्वाहा. ती (पृथ्वी) पुष्कळ रसयुक्त, गायींनी समृद्ध, मंगल वस्तूंनी परिपूर्ण, मनुला कृपा करणारी असो. विष्णूने आपल्या किरणांनी दोन्ही जगांना आधार दिला, पृथ्वीला चारही बाजूंनी धरले. स्वाहा. “तुमचे दिव्य स्वर, देवांमध्ये ऐकू येणारे, निनादू द्या; पूर्वेकडे यज्ञ सिद्ध करत, आहुती वर नेऊन, आपल्या जिव्हांवर अडखळू नका. या कठीण स्थळी, दिव्यजनांनो, तुमच्या निवासाचे वर्णन करा; आमचे प्राण व संतती खंडित करू नका. पृथ्वीच्या विस्तारात येथेच वास करा.” आता तो विष्णूच्या महान कार्यांची घोषणा करतो—ज्याने पृथ्वीचे क्षेत्र मोजले, जो त्रिवार पाऊल टाकून, आधाराशिवाय वरील स्थान स्थापन करतो. तो म्हणतो—“हे विष्णू, आकाशातून, पृथ्वीवरून वा वायुमंडळातून, दोन्ही हातांनी संपत्ती भर आणि उजवी-डावी दोन्ही बाजूंनी दे. मी तुला विष्णूसाठी समर्पित करतो.” विष्णूच्या बळाचे तो स्तवन करतो—तो पर्वतांमध्ये फिरणाऱ्या उग्र पशूसारखा आहे; त्याच्या त्रिविक्रमात सर्व जग वसते. “तू विष्णूची आनंद, संतती, बंध, स्थैर्य आहेस; तू विष्णूचीच आहेस, तुला विष्णूसाठी समर्पित करतो.” “मी तुला दिव्य सवितृच्या प्रेरणेने, अश्विनांच्या हातांनी, पुषणाच्या हस्ते ठेवतो. तू स्त्री आहेस. येथे मी दानवांचे मस्तक छाटतो. तू महान, वेगवान आहेस; इंद्रासाठी बलशाली वचन बोल.” “दानवांचा नाश करणारी, विघ्नांचा भंजक, विष्णूची—माझ्या शत्रू, स्पर्धक, सम, विषम, आप्त, परक्यांनी, जन्मलेल्या वा अजन्म्यांनी माझ्याविरुद्ध ठेवलेली ही विघ्ने मी दूर करतो. जादूही दूर करतो.” “तू स्वर्गाचा स्वामी, शत्रूंचा संहारक; यज्ञाचा स्वामी, विरोधकांचा नाशक; लोकांचा स्वामी, दानवांचा संहारक; सर्वांचा स्वामी, शत्रूंचा संहारक आहेस.” “मी तुला, दानवांचा नाश करणारी, विघ्नांचा भंजक, विष्णूची—शिंपतो, खाली आणतो, पसरतो, ठेवतो, फिरवतो. तू विष्णूची आहेस, तू विष्णूची आहेस.” अशा प्रकारे, ऋषीने श्रद्धा, ज्ञान व भक्तीने देवांचे, छंदांचे, यज्ञाचे, आणि विश्वरचनाकार विष्णूचे महत्त्व, यज्ञातील विविध देवता व शक्तींचे स्थान, आणि त्यांच्या कृपेने संपन्नता, कल्याण, संरक्षण आणि विजय यांची प्रार्थना केली.